Кіріспе

Моғол императоры Акбардың 1579 - 1602 жылдардағы ұлы везирі Әбу Фазл ибн Мұбарак, сондай-ақ Әбу Фазл, Әбу Фадл және Әбу Фадл ‘Аллами (14 қаңтар 1551 - 22 тамыз 1602) – 1579 жылы тағайындалғаннан бастап 1602 жылы қайтыс болғанға дейін Моғол империясының ұлы везирі қызметін атқарған үнді жазушысы, тарихшы және саясаткер. Оның ең белгілі еңбектері – «Акбарнама», «Айн и Акбари» және Библияның парсы тіліне аудармасы. Әбу Фазл бастапқыда Деккан аймағында әскери қолбасшы ретінде Акбардың сарайына тағайындалды, онда ол өте жоғары бағаланды. Ол «Падшахат» теориясымен танымал болды, онда императорды құлатуға болмайды, себебі ол халқының игілігі үшін Құдайдың өкілі болып саналады және империясында бейбітшілік пен үйлесімді сақтайды. Әбу Фазл Акбардың сарайындағы «Тоғыз жұлдыздың» бірі және императордың ақыны, лауреат Файзидің інісі ретінде жиі еске алынады.

Ата-бабалары

Әбу Фазл ибн Мұбарак Синдхтен шыққан және 15-шы ғасырдың соңына дейін Синдхтың Сивистан (Сехван) қаласының жанындағы Рельде тұрған Шейх Мұсаның ұрпағы болған. Оның әкесі, Шейх Хизр, Нагаурға көшіп келді, ол Шейх Хамид уд-дин Суфи Савалидің ықпалымен суфилік мистикалық орталық ретінде маңызға ие болды, ол Әжмерлік Шейх Муин уд-дин Чиштидің халифасы еді. Оның ата-бабаларының Йеменнен келгені айтылады. Алайда, Делі сұлтандығы мен Моғол империясы тұсында адамдар өз тегін жоғарылату үшін әшекейлеп көрсетуі жиі кездесетін жағдай еді. Нагаурда Шейх Хизр Шейх Хамид уд-диннің мазарының жанына қоныстанды.

Шейх Мұбарак Нагори

Әбу Фазлдың әкесі, Шейх Мұбарак 1506 жылы Нагаур қаласында дүниеге келген. Әбу Фазл туғаннан кейін, Хизер отбасының басқа мүшелерін Нагаурға әкелу үшін Синдке сапар шегеді, бірақ ол жолда қайтыс болды. Хизрдің өлімі, Нагаурды жайлаған ашаршылық пен оба, жандарға жайылған мұң Мұбарак пен анасына зор қиындықтар туғызды. Осы қиындықтарға қарамастан, Мұбарактың анасы оған жақсы білім беруді ұйымдастырды. Мұбарактың алғашқы ұстаздарының бірі – Шейх Аттан, оның дінге берілгендігімен танымал болды. Шейх Мұбаракқа ықпал еткен тағы бір маңызды ұстаз – Хуажа Убайдулла Ахрардың шәкірті Шейх Файязи. Кейін ол Ахмадабадқа барып, Шейх Әбу'л Фазл Газруниден (оны ұлы ретінде қабылдаған), Шейх Омар мен Шейх Юсуфтан білім алды. Юсуф Мұбаракқа Аграға барып, онда медресе ашуды кеңес берді. Мұбарак 1543 жылғы сәуір айында Аграға жетіп, Шейх Алавал Балавалдың ұсынысымен Бабур Ямунаның сол жағалауында салған Шарбахта мекендеді. Мир Рафиуддин Сафави Инжудан (Шираз) жақын жерде тұрды, және Мұбарак оның жақын туысына үйленді. Мұбарак Аграда медресе ашты, онда философия – оның ерекше оқыту саласы болды, және ол Мулла Абдул Кадир Бадауни сияқты көптеген ғалымдарды дәрістеріне тартты. Ол сондай-ақ суфизмнің қасиетті жері – Бадаунда да біраз уақыт өткізді. Ортодоксал ғалымдар Мұбаракты сынап, оның көзқарасын өзгерткенін айыптады. Шейх Мұбарактың қызының үйінде өскен Хуажа Убайдулланың пікірінше, Мұбарактың көзқарасы саяси жағдайға байланысты өзгерді, және ол сол заманғы билеушілер мен ақсүйектердің діни көзқарастарын тиімділік үшін қабылдады. Мысалы, ол сұлтан Ибрагим Лоди тұсында сүннит, Сур дәуірінде Нақшбанди, Хумаюн тұсында Махдавия болды, ал Акбар тұсында либералды ойдың жақтаушысы болды.

Өмірбаян

Шейх Мұбарактың тұңғыш ұлы, ақын Әбул Файз және оның екінші ұлы Әбул Фазл Аграда дүниеге келді. Әбу Фазлдың білімі араб тілінен басталды, ал бес жасқа келгенде ол оқи да, жаза да білді. Әкесі оған ислам ғылымдарының барлық салаларын (манқұл) үйретуді бастады, бірақ Әбу Фазл дәстүрлі білімге бейімделе алмады және психикалық депрессияға түсті. Бір досы оны осы халден құтқарып, оқуын қайта бастады. Оның бала кезінде болған кейбір оқиғалар оның зеректігін көрсетеді. Оның назарына ақ құмырсқалар жеп кеткен Ишафани сөздігі ілікті. Ол жеп қойған бөліктерін алып тастап, қалғандарына бос қағаз қосты. Ол әрбір сынықтың басы мен соңын анықтап, соңында жобалық мәтінді жазып шығарды. Кейіннен толық еңбек табылып, Әбу Фазлдың жобасымен салыстырғанда түпнұсқа тек екі-үш жерде ғана айырмашылықтары болды. 1575 жылы ол Акбардың сарайына келді және 1580-ші, 1590-шы жылдары Акбардың діни көзқарастарының көбірек жеңілдеуіне ықпал етті. 1599 жылы Әбу Әл Фазл Деканда алғашқы лауазымын алды, онда ол әскери қолбасшы ретінде танылды, ол Моғол империясының әскерін Декан сұлтандықтарына қарсы соғыста басқарды. Акбар да 1577 жылғы Ұлы кометаның көрінуіне куә болды.

Ақбарнама

"Акбарнама" – Ақбардың билеуі мен оның ата-тегінің тарихын қамтитын, үш томдық құжат. Онда Тимурдан Хумаюнға дейінгі Ақбардың ата-тегінің тарихы, 46-шы тәуелділік жылына (1602 жылға) дейінгі Ақбардың билеуі, сондай-ақ үш томдық "Айн-и Акбари" атты Ақбар империясының әкімшілік есебі жазылған. "Айн-и Акбари" кітабының үшінші томы автордың тегі мен өмірі туралы мәлімет береді. "Айн-и Акбари" 42-ші тәуелділік жылы аяқталды, бірақ Берардың жаулануы туралы мәліметтер қосылғандықтан 43-ші тәуелділік жылы оған шағын түзетулер енгізілді.

Сулх-И-Куль немесе бейбітшілік ілімі

Әбу Фазл егемендік тек бір дінмен ғана шектелмейді деді. Патша Құдайдың өкілі саналғандықтан, ол қоғамдағы түрлі діндерге қарағанда кемсітушілікке жол бере алмайды. Егер патша тектік белгі, дін немесе әлеуметтік жағдай бойынша кемсітсе, онда ол әділ патша деп есептелмейді.

Өлім

Әбу Фазл 1602 жылы Деканнан қайтып келе жатқанда, Гвалиор маңындағы Сарай Вир мен Антри арасында Вир Сингх Бундела (кейін Орха билеушісі болған) қолынан қаза болды. Бұл құйрыққа Ақбардың үлкен ұлы, принц Сәлім (кейін император Жахангир болған) тұрды, себебі Әбу Фазл принц Сәлімнің таққа отыруына қарсы болғандығы мәлім еді. Оның кесілген басы Аллахабадтағы Сәлімге жіберілді. Әбу Фазл Антриде жерленді. Әбу Фазлдың ұлы Шейх Афзал Хан (1571 жылғы 29 желтоқсан – 1613 жыл) кейін 1608 жылы Жахангир тарапынан Бихардың губернаторы болып тағайындалды.