Кіріспе
Могол империясының әкімшілік жүйесіндегі әскери бөлім – мансабдар. Мансабдар – Ақбар енгізген, кейіннен қазіргі Үндістанда кеңінен қолданылған Могол империясының әкімшілік жүйесіндегі әскери бөлім. «Мансаб» сөзі араб тілінен шыққан, ол «дәреже» немесе «қызметтік орны» деген мағынаны білдіреді. Бұл жүйе мемлекеттік қызметкерлер мен әскери генералдардың дәрежесі мен мәртебесін анықтады. Әрбір азаматтық және әскери шенеунікке мансаб берілді, ол олардың жалақысы мен жәрдемақысын белгіледі. «Манасабадар» термині мансаб иесін білдіреді (яғни, қызметтік рөлді білдіреді). Ақбар құрған мансабдарлар жүйесінде мансабдарлар – әскери қолбасшылар, жоғары азаматтық және әскери шенеуніктер, сондай-ақ провинциялық губернаторлар болды. 1000 және одан төмен дәрежедегі мансабдарлар «Әмір» деп, ал 1000-нан жоғары дәрежедегілер «Әмір әл-Кәбір» (Ұлы Әмір) деп аталды. 5000-нан жоғары дәрежедегі кейбір ірі әмірлерге «Әмір әл Умара» (Әмірлер әмірі) атағы да берілді. Бұл жүйе дворяндарға көрсеткен қызметтері үшін жагир, яғни кіріс тағайындау (жер емес) құқығын берді, осы дворяндардың тікелей бақылауы императордың қолында болды. Асад Яр Джунг 66 мансабдар дәрежесін атап көрсеткен, бірақ іс жүзінде шамамен 33 мансаб болды. Ақбардың билігінің басындағы ең төменгі дәреже – он, ал ең жоғарысы – 5000 (кейін 7000 және 10000-ға дейін көтерілді). Жоғары мансабтар императордың билігін мойындаған императорлық ханзадалар мен Раджпут билеушілеріне берілді.
The Mansabdar was a military unit within the administrative system of the Mughal Empire introduced by Akbar later used in all over in early modern India. The word mansab is of Arabic origin meaning rank or position. The system determined the rank and status of a government official and military generals. Every civil and military officer was given a mansab, which determined their salaries & allowances. The term manasabadar means a person having a mansab. (which means a role)
In the mansabdari system founded by Akbar, the mansabdars were military commanders, high civil and military officers, and provincial governors. Those mansabdars whose rank was one thousand or below were called Amir, while those above 1,000 were called Amir al Kabir (Great Amir). Some great Amirs whose ranks were above 5,000 were also given the title of Amir al Umara (Amir of Amirs). It was a system whereby nobles were granted the rights to hold a jagir, or revenue assignment (not land itself), for services rendered by them, with the direct control of these nobles in the hands of the emperor. Asad Yar Jung mentioned 66 grades of mansabdars, but in practice there were around 33 mansabs. During the early reign of Akbar, the lowest grade was ten and the highest was 5,000 (later raised to 7,000 and 10,000). Higher mansabs were given to imperial princes and Rajput rulers who accepted the suzerainty of the emperor.
Тарих
Бұл Бабур мен Хумаюн билік құрған кезеңде де кеңінен таралған. Акбар жүйені маңызды өзгерістерге ұшыратты және оны тиімдірек етті.
Зат және Савар
Билік құрған соңғы жылдары Акбар жүйеге зат және савар лауазымдарын енгізді. Бұл терминдерге қатысты түрлі пікірлер айтылды. Блохманның сөзіне қарағанда, әр мансабдар өзінің зат дәрежесіне сәйкес сарбаздарды, ал савар дәрежесі атты әскердің санын ұстауға міндетті болған. Ирлос IV пікірінше, зат мансабдардың басқа әскерлерінен бөлек атты әскерінің нақты санын көрсетсе, савар – қосымша құрмет болған. И.В. Бутлардың айтуынша, савар дәрежесі мансабдарларға қосымша төлем алу үшін берілген. Мансабдар бір жылқы үшін екі рупия төлейтін. Сондықтан, егер мансабдар 500 савар дәрежесін алса, оған қосымша мың рупия берілетін. Абдул Азиздің пікірінше, зат дәрежесі мансабдардағы басқа әскерлердің санын, ал савар дәрежесі атты әскердің санын белгілеген. А.К. Матурдың пікірінше, зат дәрежесі мансабдардағы әскерлердің жалпы санын, ал савар дәрежесі оның қол астындағы атты әскердің санын көрсеткен. Акбардың тұсында мансабдарлар савар дәрежесінде көрсетілген атты әскердің санын ұстауға міндетті болған. Бірақ, бұл тәжірибе басқа моғол императорлары тарапынан сақталмады. (а) Савар саны = Зат саны => 1-ші сыныпты мансабдар
(б) Савар саны > Зат санының 1/2-сі => 2-ші сыныпты мансабдар
(в) Савар саны < Зат санының 1/2-сі => 3-ші сыныпты мансабдар
Мансабдарлар императорлық армияда қызмет ету үшін ұстауы тиіс қарулы атты әскерлердің, яғни соварлардың санына қарай бағаланды. Осылайша, барлық мансабдарларда зат, яғни жеке дәрежесі және совар, яғни әскерлік дәрежесі болды. Империяның барлық қызметкерлері, азаматтық немесе әскери бөлімдерде жұмыс істейтіндердің барлығы осы жүйе бойынша санатталған. Мансабдарлардың 33 дәрежесі болды, олар "ондықтан" "он мыңдыққа" дейін. Акбардың билігінің ортасына дейін, қалыпты офицердің ең жоғары дәрежесі 5000-дық қолбасшы болған. 7000-нан 10000-ға дейінгі жоғары дәрежелер императорлық ханзадаларға арналған. Сонымен қатар, азаматтық және әскери бөлімдер арасында ешқандай айырмашылық болмады. Азаматтық және әскери офицерлер мансаптарды иеленді және әкімшіліктің бір тармағынан екіншісіне ауыстырылуы мүмкін еді. Әр мансабдар өзінің дәрежесі мен мәртебесіне сәйкес белгілі бір сандағы жылқы, піл және жабдықтарды ұстауға міндетті болған. Бұл ережелер бастапқыда қатаң орындалса да, кейіннен жеңілдетілді. Аурангзебтің тұсында мансабдарлардың саны 700-ге жуық немесе одан да көп болды.
Манасабдари жүйесінің негізгі ерекшеліктері
1. Императордың өзі мансабдарды тағайындады. Ол мансабты көтере, төмендете немесе алып тастауға құқылы болды. 2. Мансабдардан кез келген азаматтық немесе әскери қызмет атқару талап етілуі мүмкін еді. 3. Мансабдарлардың 33 санатқа бөлінген. Ең төменгі мансабдар 10 әскерге, ал ең жоғарысы 10 мың әскерге басшылық етті. 10 мыңдық мансаб тек императорлық әулеттің ханзадалары мен ең маңызды Раджпут билеушілеріне берілді. 4. Кейде мансабдарға жалақысы қолма-қол ақшамен төленді. Мансабдардың табысының тағы бір көзі – жагирлер беру болды. 5. Әскерлерге тиіс жалақы мансабдардың жеке жалақысына қосылды. Кейде әскерлерге жалақы төлеу үшін оларға жагир берілді. Бірақ кіріс шенеуніктер арқылы жиналып, қажетті түзетулер жасалды. 6. Мансабдари жүйесі мұрагерлік емес еді. 7. Жеке шығындарын өтеумен қатар, мансабдар жалақысынан белгілі бір мөлшерде жылқы, піл, түйе, есек және арба ұстауға міндетті болды. 5000 ранкті мансабдар 340 жылқы, 100 піл, 400 түйе, 100 есек және 160 арба ұстауға тиіс болды. 8. Мансабдарға жомарт жалақы төленді. 5000 ранкті мансабдар айына 30 000 рупия, 3000 ранкті мансабдар 17 000 рупия, ал 1000 ранкті мансабдар 8 200 рупия алатын. 9. Жылқылар алты санатқа, ал пілдер бесеуге бөлінді. 10. Әр он атты әскерге мансабдар жиырма жылқы ұстауға міндетті болды, олардың бір бөлегі жолда демалыс алса, соғыс кезінде ауыстыру қажет болды. 11. Мансабдардың қарауындағы әрбір атты әскердің сипаттамасы («хулия») және жылқының белгілері («даг») сыбайлас жемқорлықтың алдын алу үшін тіркелді. 12. Император жинаған, бірақ мемлекет тікелей төлемеген және мансабдарлардың басқаруына берілген әскерлер Дахили деп аталды.
Жахангир мен Шах Жахан енгізген өзгерістер
1. Жоғары мансабтардың айырмашылығы: Ақбардан кейін жоғары мансаптар енгізілді. Жахангир мен Шахжахан тұсында ханзаданың мансабы Әкбар тұсындағы 12 000-нан тиісінше 40 000-ға және 60 000-ға дейін көтерілді. 2. Әскер санын азайту: Шахжахан мансабдардың әскер санын азайтты. Енді әр мансабдар бастапқы санының үштен бірін ұстауға міндетті болды. Кейде бұл көрсеткіш төрттен біріне немесе бестен біріне дейін төмендеді. 3. Мансабдар санаттарының айырмашылығы: Жахангир мен Шахжахан тұсында мансабдар санаттары 11-ге дейін азайтылды, ал Ұлы визирі Әбульфазл өзінің «Акбарнама» кітабында 33 санатты көрсеткен. 4. Бақылаудың әлсіреуі: Ақбардың қайтысымен мансабдарларға қатысты бақылау біршама әлсіреп кетті.
After Akbar, higher mansabs were introduced. During Jahangir and Shah Jahan's reigns, the mansab of a prince was raised to 40,000 and 60,000 respectively as against of 12,000 during Akbar's reign. 2. Reduction in the number of soldiers:
Shah Jahan reduced the number of soldiers kept by a mansabdar. Now each mansabdar was required to keep one third of the original number. Sometimes, it was even reduced to one fourth or one fifth. 3. Difference in the categories of mansabdars:
During the time of Jahangir and Shah Jahan, the number of categories"of mansabdars was reduced to 11 as against 33 mentioned by Grand Vizier Abul Fazl in his book Akbarnama. 4. Relaxation in control:
With Akbar's death, the control exercised over mansabdars became a bit slack.