Кіріспе

Тжжемешно – Польшаның батыс-орталық бөлігіндегі Үлкен Польша воеводтығындағы Гнезно округінің қаласы. Ол Попилевское көлінің шығыс жағалауында орналасқан және аймақтағы ең көне елді мекендердің бірі болып саналады.

Этимология

Қаланың атауы көне поляк тіліндегі "Тремча" сөзінен шыққан, ол "Құс алмұртының" гүлін білдіреді, бұл өсімдік бұрын айналасында өскен.

Тарих

10 ғасырда мұнда қорғаныс қонысы құрылған. Көп ұзамай ол нарық орталығына айналды. Қаланың Ұлы Польшаны солтүстік Мазовия және Померелиямен байланыстыратын сауда жолында орналасқандығы маңызды болды. 12 ғасырда Тжемешно Әулие Августин канондарының монастырының меншігіне өтті. Монахтарды герцог Болеслав III Вримут әкелді. Тжемешно 1382 жылға дейін қала құқығын алды. Бұл Польша Корольдігінің Үлкен Польша провинциясындағы Калиш воеводствосындағы Гнезно округінде орналасқан жеке шіркеу қаласы болды. 17 ғасырдың екінші жартысынан бастап қала шведтердің Польшаға басып кіруінен (Ұлы су тасқыны) және обадан құлдырады. 1766 жылы Тжемешнода 15 үй ғана қалды. Бірақ, көп ұзамай қала қарқынды дамуға көшті. Қала тарихындағы маңызды кезең – 1761–1804 жылдары монастырь аббаты болған Михал Косьщеша Космовскийдің қызметімен байланысты. Ол "Жаңа қала" – мата тоқушылар қоныстанған маңырауын және басқа шеберлер үшін Сент-Михаил маңырауын құрды. Космовский сондай-ақ бірнеше қоғамдық ғимараттар салды: "Collegium Tremesnensis" орта мектебі (қазіргі Михал Космовский атындағы гимназия), аурухана және жаңа сыра зауыты. 1760 жылы поляк патриоты Ян Килинский осы жерде дүниеге келді. 1791 жылы қалада 144 ғимарат және 1000-ге жуық адам тұрды. Тұрғындардың негізгі қызметі қолөнер, сауда және шаруашылықпен айналысу болды. Көркемдік талаптарды қанағаттандырған кәсіпорын монастырь шіркеуін қайта жаңартып, барокко стиліне келтірді. Жұмыс 1791 жылы шіркеудің қасиеттіленуімен аяқталды. 1793 жылы Польшаның екінші бөлінісі кезінде Тжемешно Пруссияға қосылды. 1806 жылғы Ұлы Польша көтерілісінен кейін поляктар оны қайтарып алып, қысқа ғасырлық Варшава герцогтігіне қосты. Герцогтік таратылғаннан кейін 1815 жылы Пруссия оны қайтадан қосып, жаңа құрылған Позен (Познань) Ұлы Герцогтігіне енгізді. 1836 жылы Пруссия үкіметі монастырды дінсіз етуге мәжбүрледі. 1848 жылы Тжемешно Пруссияға қарсы Ұлы Польша көтерілісінің маңызды орталықтарының бірі болды және поляктар жеңіске жеткен шайқас өтті. Қала тұрғындары (оның ішінде көптеген студенттер) 1863 жылғы қаңтар көтерілісіне де қатысты. Тжемешно орта мектебі ұлт-азаттық күреске қатысу дәстүрін сақтайды. 1844 жылы студенттердің "Сарматия" құпия қоғамы құрылды, ал 1861 жылдан бастап "Заң" ұлттық қоғамы белсенді болды. 1865 жылы Тжемешнода Қарыз банкі (Kasa Pożyczkowa) және 1874 жылы Өнеркәсіптік қоғам (Towarzystwo Przemysłowe) құрылды. Соңғысы мәдениет пен білім беру үшін маңызды болды. 1880 жылдары Towarzystwo Czytelni Ludowych ("Халық оқу залы қоғамы") филиалы, ал 1894 жылы "Сокол" гимнастика қоғамы құрылды. 1872 жылы Тжемешноны Познань, Торунь және Иноуроцлав қалаларымен байланыстыратын темір жол желісінің ашылуы қаланың дамуына септігін тигізді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Ұлы Польша көтерілісінің алғашқы күндері, 1918 жылдың 29 желтоқсанында Тжемешноның поляк тұрғындары қаласын өз бақылауына алды. Келесі айларда қала жаңадан құрылған Польшаның бөлігі болып бекітілді. Көтерілісте қаладан бес көтерілісші қаза тапты. Еркін Польшаның алғашқы жылдары сауда мен қолөнердің дамуына жағдай жасады. Алайда, инфляция, жұмыссыздық және экономикалық дағдарыс жағдайды ушықтырды. Осы қиындықтарға қарамастан, мәдени және білім беру өмірі гүлденді. Жергілікті қоғамдар мен ұйымдар көптеген шаралар ұйымдастырды. Кинотеатр болды, ал 1937 жылы жергілікті апталық "Косинер" газеті жарық көре бастады. Орта мектеп жергілікті мәдениетте маңызды рөл атқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Польшаға неміс шабуыл жасағанда, қала поляктардың қорғаныс ошағы болды, ал 1939 жылдың 11 қыркүйегінде неміс әскерлері қаладағы ондаған поляк қорғаушыларын қырғынға ұшыратты (поляк ұлтына қарсы нацистік қылмыстарды қараңыз). Көп ұзамай немістер жергілікті белгілі поляктарды "Интеллигенция" науқаны кезінде жаппай тұтқындады. 1939 жылдың соңында оккупанттар поляктарды, негізінен поляк қорғаушыларының отбасыларын және "Интеллигенция" кезінде өлтірілген немесе концлагерлерге айдалған поляктардың отбасыларын шетке шығарды. Шетке шығарылған поляктар Германия басып алған Польшаның шығыс бөлігіндегі генерал-губернаторлыққа жер аударылды, ал олардың үйлері, дүкендері мен шеберханалары "Lebensraum" саясатының бөлігі ретінде неміс отаршылдарына берілді. Мектептер, кітапханалар мен шіркеулер жабылды. Алайда, қорқытылған тұрғындар бейжай қалған жоқ. Жергілікті жерде "Үй армиясы" және "Сұр қатарлар" құпия қарсылық ұйымдары құрылды. 1942–1943 жылдары жергілікті "Үй армиясы" бөлімінің командирі Артур Баумгарт және "Сұр қатарлар" ұйымын ұйымдастырушылар немістермен тұтқындалды, содан кейін өлім жазасына кесіліп, атқыланды. Тжемешнода басқа жерлерден келген поляк қарсылық мүшелері тұтқындалды және өлім жазасына кесілді. 1945 жылдан кейін Тжемешно тұрғындары көптеген қиын міндеттерге тап болды. "Азаматтық комитеттер" жабық кәсіпорындар мен қоғамдық қызметтерді қалпына келтіруге жауапты болды. Ең үлкен қиындық – шегініп келе жатқан неміс әскерлері өртеп жіберген базилика шіркеуін және орта мектебін қалпына келтіру болды. 1960 және 1970 жылдары Тжемешно қарқынды дамыды. 1000-нан астам адамды жұмысқа алған ең ірі кәсіпорын – "Izopol" Помор поляк оқшаулау материалдары зауыты болды. "Izopol" қаланың қаржылық қолдаушысы және дамушысы ретінде маңызды рөл атқарды. 1975–1998 жылдары қала әкімшілік тұрғысынан Быдгощ воеводствосына қарасты. 1999 жылы Польшаның әкімшілік реформасының нәтижесінде Тжемешно Гнезно округінің және Үлкен Польша воеводствосының құрамына енді.