Кіріспе

Артур патшаның тарихи тұлға болғаны туралы пікір-таластар ғалымдар мен жазушылардың арасында қызу жүруде. Артур патшаның нақты тарихи тұлға болғаны туралы көптеген мәлімдемелер жасалғанмен, қазіргі кездегі мамандардың пікірі бойынша ол мифологиялық немесе халық мұрасындағы кейіпкер саналады. Эннион Гирт және Атруис ап Мюриг.

Тарихнама

ХХ ғасырдың соңына дейін тарихшылар мен археологтар арасында Артурдың тарихилігі жөнінде академиялық пікірталас болды. XXI ғасырда академиялық консенсус оны жоққа шығарады. 1936 жылы Р.Г. Коллингвуд пен Дж.Н.Л. Майрс Артурды римдік comes Britanniarum деп қарастырды. Олар тарихи Артур мен аңызды Артурды бөліп қарастырғанмен, «Артурдың тарихи екендігіне күмән тудыру қиын» деген тұжырым жасады. 1971 жылы Лесли Алкок «Артурдың аңыз немесе романның ғана туындысы емес, нағыз тарихи тұлға екенін көрсете аламын» деп мәлімдеді. 1971 жылы Франк Стентон Гилдастың Артурды есімдерінде атамағанын мойындады, бірақ бұл «тарихи Артурдың аңыздағы Артурдан гөрі әсері аз болғандығын көрсетеді» деді, сондай-ақ «оны тарихтан шығарып тастауға болмайды» деп қосты. 1977 жылы Джон Моррис бұл пікірді қолдады, ал Дэвид Дамвилл сол жылы кері пікір білдірді: «Шын мәнінде Артур туралы тарихи дәлел жоқ; оны тарихымыздан және кітаптарымыздың атауларынан бас тартуымыз керек». 1986 жылы Майрс, 1936 жылы (Коллингвудпен бірге) Артурдың тарихи тұлға екенін жазған болатын, «Гилдастың Артурдың рөлін атамауы мүмкін емес» (яғни, ол өмір сүрген болса) және «тарих пен мифология шекарасындағы ешбір тұлға тарихшының уақытын осылай ысырап етпеген» деп шағымданады. 1991 жылы «Британияның қараңғы дәуірінің биографиялық сөздігінде» «тарихшылар Артурдың тіпті ең ерте дәлелдерінің тарихи құндылығын азайтуға бейім, бірақ оны тарихи тұлға ретінде қарастырады», ал «рыцарлық Артур XII ғасырда Монмуттан Джеффридің еңбегінің нәтижесі болды» делінген. 2003 жылы Томас Чарльз Эдвардстың осы кезең туралы кітабында Артур туралы тек кейінірек Уэльс әңгімелерінің контекстінде айтылған. 2004 жылы Фрэнсис Прайор Артурдың болғандығына қатысты дәлелдерді жоққа шығарды, бірақ оның болмағанын дәлелдеудің де мүмкін емес екенін айтты. 2007 жылы Оксфорд сөздігінде Артур «Британияның аңызға айналған батыры және патшасы» деп сипатталды. 2014 жылы ол Артурды «бастапқыда аңыз немесе тарихи тұлға» деп сипаттап, аздап күмәндандырды, бірақ сонымен қатар Х ғасырғы Уэльс поэмасы Армес Прайдейннің ағылшындарды Британиядан қуу туралы болжамында Артурдың есімдерінде болмауына назар салды. 2007 жылғы шолуда Говард Уайзман Шепард Фререге (1967) «дәлелдер сенуге мүмкіндік береді, бірақ талап етпейді» деп, Артурдың бар-жоғына қарамастан, кезеңді жақсырақ түсіну қажеттігін атап өткен Кристофер Снайдерге (2000) ілеседі. 2013 жылы Гай Халсолл «академиялық қауымдастықта күмәнданғандар жеңіске жетті» деп жазды. 2018 жылы Николас Дж. Хигам тарихи Артурға қатысты барлық талаптарды жоққа шығарды және өз позициясын былай қорытындылады: «Артурдың шамалы «түтін» шығарғаны, негізінен, ол сенудің тірегі болуға өте қолайлы. Бірақ оның айналасында жиналған оқиғалардың негізінде тарихи «от» жоқ, тек «тау тұманы» ғана бар». Оның кітабы жалпы мақтауға ие болды. Эндрю Бриз 2015 және 2020 жылдары Артурдың тарихи тұлға болғанын дәлелдеуге тырысты және оның шайқастарының орнын, сондай-ақ өлімінің орны мен күнін анықтағанын мәлімдеді. Алайда оның тұжырымдары күмәндандырылды.

"Артур" сөзінің этимологиясы

Артур есімінің шығу тегі белгісіз. Бір ұсынылған этимология – бұл римдік отбасылық атау Арториус, оның өзі түсініксіз және даулы этимологияға ие, мүмкін Мессапик немесе этрус тектес. Тіл білімі маманы және келт танушы Стефан Циммердің айтуынша, Арториус кельт тегінен болуы мүмкін, ол *Artorījos деген латынша атаудың *Arto rīg ios деген атаудан латыншалануы, яғни "Айдың ұлы" немесе "Жауынгер патша" деген мағынаны білдіреді. *Arto rīg ios расталмаған, бірақ *arto rīg түбірі көне ирландтық жеке есім Артридің бастауы. Кейбір ғалымдар легендарлық Артур патшаның есімі ерте латынша Артурий мәтіндерінде тек Артур, Артурус немесе Артурус түрінде ғана кездесетінін, ал ешқашан Арториус түрінде емес екенін атап өткен (дегенмен классикалық латынша Арториус кейбір халықтық латынша диалектілерде Артуриусқа айналған). Алайда, бұл Артур есімінің шығу тегіне қатысты болмауы мүмкін, өйткені Уэльс тіліне ауысқанда Арториус әдетте Артур(h)ур болып өзгереді. Джон Моррис Артур есімінің шотланд және уэльс тұлғалары арасында кездесуі бұл есімнің 6 ғасырдың басында Ұлыбританияда қысқа мерзімге танымал болғанын көрсетеді деп мәлімдеді. Ол барлық осы жағдайлардың себебі Британия императоры ретінде уақытша билік еткен басқа Артурдың маңыздылығына байланысты болғанын ұсынды және саксон шабуылының кезеңі 570 жылдары қайта басталғанға дейін тоқтатылып, кері қайтарылғанын болжады.

Гилдас пен Бадон

Артур Гилданың VI ғасырдағы «De Excidio et Conquestu Britanniae» кітабында есімдері аталмайды. Гилдас өзінің туған жылында болған «Бадония тауында» (mons Badonicus) британдықтардың сакстарға қарсы жеңісін айтады, бұл екі соғысып жатқан халық арасында бір буынға бейбітшілік әкелді. Бұл шайқас қазір Бадон шайқасы деп аталады. Гилдас бұл шайқасты «біздің заманымызда» болған және сакстардың «соңғы, тіпті ең үлкен» қырғынының бірі екенін, ал Бадоннан кейін туған жаңа буын Британияда ересекке жеткенін сипаттайды. Кейінгі кембро-латын тіліндегі дереккөздер, мысалы «Камбрий жылнамаларында», шайқас орнының ежелгі уэльс тіліндегі атауын Бадон деп көрсетеді, және бұл көптеген қазіргі ғалымдар тарапынан қабылданды. Гилдастың латын тіліндегі мәтіні түсініксіз, ол Артурдың немесе шайқастың басқа да басшыларының есімдерін атамайды. Ол Амброзий Аврелианды сакстарға қарсы күресте үлкен күш ретінде көрсетеді. «Хистория» былай дейді: «Сол кезде Артур британдықтардың патшаларымен бірге оларға [сакстарға] қарсы шайқасты, бірақ ол өзі шайқастардың қолбасшысы (dux bellorum) болды». Артурдың қатысқан он екі шайқасы тізімделген. Артурдың Жеңіс кезеңінен кейін патша ретінде бейнеленуіне қатысты пікір білдірген тарихшы Николас Хигам: «Ерте мәтіндер Артурды тек жауынгер немесе жауынгерлердің басшысы ретінде бейнелейді, ол «нақты» немесе «ұғымдық» болсын. Орта ғасырларда патшаның рөлі – армияны басқару, қарастырылатын билеушілердің күштеріне жетекшілік ету болды. «Overkingship» Уэльсте де, басқа жерлерде де кеңінен танымал болды. Сондықтан «жауынгерлік әскердің қолбасшысынан» – Уэльс патшаларына да, олардың әскерлеріне де басшылық ететін квази-императорлық тұлғаға көшу шағын қадам болды. Бұл Артур дәстүріндегі маңызды өзгеріс болды, ол тікелей «Патша» Артурға әкелді».

Аналь Камбриа

"Камбриандық жылнамалар" (Welsh Annals) кітабының ең ерте нұсқасы 10 ғасырдың ортасында жазылған. Онда Бадон шайқасы 516 жылы болғаны, ал Артур 537 жылы Камлан шайқасында қаза тапқаны көрсетілген. Жылнамалар сияқты, Артурды есімдерін атаған басқа да барлық деректер олар сипаттайтын оқиғалардан кем дегенде 400 жыл кейін жазылған. Бұл еңбек Артурды тарихи тұлға деп санап, Амброзий Аврелианды оның қол астындағы адам ретінде көрсетеді. Малмсбери сондай-ақ Вильгельм Жеңімпаздың тұсында белгілі бір "Уолвиннің" (Артурдың жүйесі деп есептелетін) қабірінің табылуын айтқан.

Historia Regum Britanniae (Британия тарихы)

Артурды алғаш рет британиялықтардың патшасы деп Джеффри Монмутскийдің шамамен 1136 жылы жазылған "Historia Regum Britanniae" (Британия патшаларының тарихы) атты тарихи емес, псевдотарихи хроникасында көрсетілген. "Historia Regum Britanniae" Гильданың "De Excidio Britanniae", "Historia Brittonum" және "Annales Cambriae" сияқты бірқатар дереккөздерге сүйенеді. Геффри сондай-ақ Амброзий Аврелианды (ол оны Аврелий Амброзий деп атайды) Британияның патшасы және Артурдың әкесі Утер Пендрагонның үлкен ағасы ретінде көрсетеді, осылайша Аврелиан мен Артурдың арасындағы туыстық байланыс орнатылады. Ол Аврелий Амброзийді бретондық билеуші Константиннің ұлы және Альдроеннің інісі деп сипаттайды.

Хагиографиялық

Артур 12-13 ғасырлардағы Уэльс және Бретон қасиеттілерінің өмірбаяндық әңгімелерінде, оның ішінде Кадок, Каранток, Гилдас, Гозновий, Иллтуд және Патернның өмірбаяндық әңгімелерінде еске алынады. Legenda Sancti Goeznovii – бұл бретондық әулие Гозновийдің өмірбаяндық әңгімесі, бұрын шамамен 1019 жылға жатқызылған, бірақ қазір 12 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың басына жатқызылады. Онда Артур және Вортигерн деп аталатын басшы туралы қысқаша бөлім бар.

Бардтық көздер

Ертедегі Уэльс және Бретон поэзиясында Артур есімді аңыз кейіпкер туралы бірнеше мәлімет кездеседі. Бұл дереккөздер жоғары ортағасырлық қолжазбаларда сақталған және олардың нақты мерзімін анықтау мүмкін емес. Көбінесе олар 9-10 ғасырларға жатқызылады, бірақ кейбір авторлар оларды тіпті 7 ғасырға дейін созады. Олардың ең ертесі – 13 ғасырдағы қолжазбада сақталған ескі уэльс поэмасы «Y Gododdin». Онда «Артур» емес, «қамалдың қабырғасында көптеген адамдарды өлтіріп, қара қарғаларды тойдырған» жауынгер туралы айтылады. Уэльс поэмасы «Герайнт, Эрбиннің ұлы» порттық елді мекенде болған шайқасқа және Артурға қысқаша сіңіп өтеді. Бұл шығарма – Дамнонияның тарихи патшасы саналатын Герайнт патшаға арналған мақтау өлеңі мен жоқтау. Ол шамамен 1250 жылы жинақталған, бірақ өлеңнің өзі 10 немесе 11 ғасырға жатуы мүмкін. Арторийдің өмір жолы туралы екі жазудан білуге болады. Рим армиясында жүзбасы болып ұзақ қызмет еткеннен кейін, ол Эборакумда (қазіргі Йорк, Англия) штаб-пәтері орналасқан VI Виктрикс легионының префекті болып тағайындалды. Кейіннен ол екі британдық легионға басшылық етіп, Арморикалықтарға (қазіргі Бретань) немесе армяндықтарға қарсы жорыққа шықты. Соңынан ол қазіргі Хорватиядағы Либурнияның азаматтық губернаторы болды және сол жерде қайтыс болды. Литтлтон мен Малкор Арторий мен сарматтық атты әскері Артур патша мен оның рыцарьларының шабыты болғанын айтты, бірақ Артур туралы әңгімелердің көп бөлігі кавказ мифологиясынан алынған, оны сарматтар мен аландар 2 ғасырда Британияға әкелген. Олар Артур аңызының маңызды ерекшеліктерін, соның ішінде Тастағы Қылышты, Киелі Граальді және Артурдың қылышын көлге қайтаруды Кавказ дәстүрлерінде кездестіреді және Артур мен оның рыцарьларын Солтүстік Кавказ аңыздарының батырлары Батраз бен оның Нарттарымен байланыстырады. Кейбір Артур зерттеушілері сарматтық байланысқа сенім білдірсе, ал басқалары оны болжамға және әлсіз дәлелдерге негізделген деп санайды. Теорияны қолдау үшін келтірілген кавказдық дәстүрлердің көпшілігі сарматтармен тікелей байланысты емес; олардың көпшілігі тек ауызша беріліп келген, 19 ғасырда ғана жазылған аңыздардан белгілі. Сонымен қатар, Артур аңызымен байланысты көптеген маңызды параллельдер ерте бриттік материалдарда емес, тек 12 ғасырдың немесе одан кейінгі континенттік романстарда ғана кездеседі. Riothamus есімінің туыс сөздері көне уэльс (Riatav/Riadaf) және көне бретон (Riatam) тілдерінде сақталған; барлығы Common Brittonic *Rigotamos сөзінен шыққан, яғни «Ең патшалық» немесе «Патшалығы ең жоғары» дегенді білдіреді.

Амброзий Аврелиан

Гилдасқа сәйкес, Амброзий Аврелиан (кейде Аврелий Амброзий деп те аталады) Ұлыбританиядағы қуатты римдік-британдық көшбасшы болған. Ол сакстарға қарсы жорықтарымен әйгілі болды, және ол британдық әскерлерге Бадон төбесіндегі шайқаста басшылық еткен болуы мүмкін деген болжамдар бар, немесе шайқас оның күш-жігерінің жалғасы болған. Леон Флюрио сияқты ғалымдар Амброзий Аврелианды Жорданнан айтқан Риотамас тұлғасымен байланыстырды, бұл идея Флюрионың Артур туралы аңыздың пайда болуы туралы гипотезасының бір бөлігін құрайды. Ал Джеффри Эш сияқты басқалар бұған келіспейді, себебі Амброзий "патша" деп Historia Brittonum-ның аңызға толы нұсқасына дейін аталмайды.

Артуир мак Аедан

Артуар мак Аедан – VI ғасырдың соңында Даль-Риатаның (қазіргі Шотландияның оңтүстік-батысы) ирланд патшасы Аедан мак Габрайнның үлкен ұлы. Артуар өзі ешқашан Даль-Риатаның патшасы болған жоқ; оның інісі Эохайд Буид әкесінің қайтысынан кейін билік құрды. Дегенмен, Аедан өзінің қызметінен бас тартып, дінге кешіп, формальды түрде патша болып қалғанда Артуар соғыс басшысы болды. Сөйтіп, Артуар Даль-Риатаның скоттарын пикттерге қарсы соғысқа бастады, бұл Нортумбриямен болған кейінгі соғыстан ерекше болды. Дэвид Ф. Кэрролл мен Майкл Вуд екеуі де Артуардың Артур патшаның тарихи негізі екенін айтты. Осы гипотеза бойынша, Артуар негізінен Гадриан қабырғасы мен Антонин қабырғасы арасындағы аймақта, Гододин патшалығында белсенділік танытты. Алайда, ол 596 жылы шайқаста қаза тапты – демек, ол Гилдастың 6 ғасырдың басында айтқан Бадон шайқасындағы жеңіске жеткенге тым кеш өмір сүрді.