Кіріспе
Шындық ұғымын талдауға жасалған әрекеттер Философия мен эпистемологияда ақиқаттың эпистемиялық теориялары – білім, сенім, қабылдау, растау, негіздеу және перспектива сияқты эпистемиялық ұғымдар арқылы шындық ұғымын талдауға бағытталған тырастар. Мұндай көзқарастардың әртүрлілігін верификационизм, перспективизм немесе релятивизм және прагматизм теорияларына жіктеуге болады. Верификационизм – нақтылы мәлімдемелерді растауға негізделген. Верификационизмнің ерекшелігі – мұндай растаулардың нәтижесі, анықтама бойынша, шындық болып табылады. Яғни, шындық осы растау процесімен толықтай анықталады. Перспективизм мен релятивизм бойынша, мәлімдеме тек белгілі бір перспективаға қатысты ғана шындық болып табылады. Дәлірек айтқанда, мәлімдеме перспективаға қатысты шындық болып есептеледі, егер ол сол перспективамен қабылданса, қолдау көрсетілсе немесе заңды деп танылса. Шындық ұғымы туралы жазатын көптеген авторлар жоғарыда аталған көзқарастардың комбинациясын жақтаушылық етеді немесе қолдайды. Шындықтың осы эпистемиялық түсіндірулерінің әрқайсысы түрлі сынға ұшырауы мүмкін. Кейбір сын-ескертпелер барлық жағдайға қатысты, ал кейбіреулері нақтырақ.
In philosophy and epistemology, epistemic theories of truth are attempts to analyze the notion of truth in terms of epistemic notions such as knowledge, belief, acceptance, verification, justification, and perspective. A variety of such conceptions can be classified into verificationist theories, perspectivist or relativist theories, and pragmatic theories. Verificationism is based on verifying propositions. The distinctive claim of verificationism is that the result of such verifications is, by definition, truth. That is, truth is reducible to this process of verification. According to perspectivism and relativism, a proposition is only true relative to a particular perspective. Roughly, a proposition is true relative to a perspective if and only if it is accepted, endorsed, or legitimated by that perspective. Many authors writing on the topic of the notion of truth advocate or endorse combinations of the above positions. Each of these epistemic conceptions of truth can be subjected to various criticisms. Some criticisms apply across the board, while others are more specific.
Тексерушілердің көзқарасы
Тексеру философиясының екі негізгі түрі – позитивизм және априоризм. Позитивизмде, бір ұсыныс мағыналы, демек шын немесе жалған болуы мүмкін, егер және тек қана ол сезімдік тәжірибе арқылы тексерілсе. Логика және математика салаларында жиі қолданылатын априоризм, ұсынысты тек қана априорлық ойлау оны растай алса ғана дұрыс деп санайды. Декарт пен Спинозамен байланысты сенімділік теориясында, ұсыныс тек қана белгілі болса ғана шын болады. Логикалық позитивизм позитивизмді априоризмнің бір түрімен біріктіруге тырысады. Априоризммен байланысты шындықтың тағы бір теориясы – тұжырымдамалық қамту теориясы. Тұжырымдамалық қамту теориясы – ұсыныс шын екендігі туралы көзқарас, егер және тек қана ұсыныстың предикатының тұжырымы субъект тұжырымында «қамтылған» болса. Мысалы, бакалаврлер үйленбеген адамдар деген ұсыныс осы тұрғыдан алғанда дұрыс, себебі предикаттың (үйленбеген адамдар) тұжырымы субъекттің (бакалавр) тұжырымында қамтылған. Тұжырымдамалық қамту теориясының қазіргі заманғы түсіндірмесі – әрбір шын ұсыныс аналитикалық түрде шын ұсыныс екенін айту.
Перспективалық көзқарастар
Перспективизм мен релятивизм бойынша, бір пікір тек нақты бір көзқарасқа қатысты ғана шындық болады. Софистердің релятивистік көзқарастары мен Ницшенің философиясы мұндай перспективизмнің ең белгілі мысалдарының бірі. Перспективизмнің үш негізгі түрі және олардың ішінде қызықты жіктемелер бар:
Индивидуалистік перспективалық көзқарас
Индивидуалистік перспективизм (немесе жеке перспективизм) бойынша, перспективалар – жеке адамдардың көзқарастары болып табылады. Сондықтан, бір ұсыныс сол адам үшін ғана шындыққа жатады, егер ол адам оны қабылдаса немесе сене қойса (яғни, "маған шын").
Бір пікірде болу
Перспектива – бұл, шамамен, адамдар тобының, мүмкін, олардың барлығы ортақ белгіге ие болса, жалпы пікірлері, сондай-ақ нормалары мен тәжірибелері. Демек, бір ұсыныс (C тобы үшін) шындық болып есептеледі, егер және тек қана C тобының мүшелері арасында оған сену бойынша келісім болса.
Қуат
Билікке бағытталған көзқарас бойынша, перспектива – билік, құқық, әскери күш, жеңілдіктер және т.б. арқылы күштетілген қоғамдық бірлестік. Сондықтан, егер бір ой "бізге күш берсе" немесе "билік тарапынан тудырылса", онда ол шындық болып саналады, осыдан "ақиқат – күш" деген ұран туындайды. Шындықты саяси мақсат ретінде қарастыру Мартин Хайдеггердің еңбектерімен немесе Мишель Фуконың тарихи және саяси тілдік айналымдарды талдауымен, сондай-ақ кейбір әлеуметтік құрылымшылармен байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, нацистік мистиканың "қандық қоғамдық бірлестік" тұжырымы жеке немесе ұжымдық субъект туралы Хайдеггер мен Фуконың сындық пікірлерінен түбірлі айырмашылығы бар.
Марксистік
Шындықты тудыратын көзқарастар ұжымдық және билік пен құқыққа қарсы тұрады немесе олармен күреседі. Мысалы, "пролетариаттың" ұжымдық көзқарасы. Осылайша, бұл тұжырым "жұмысшылардың азаттығы үшін" жүрген "саяси күрестің нәтижесі" болса ғана шындыққа жатады (Теодор Адорно). Бұл көзқарас тағы да кейбір әлеуметтік құрылымшылармен (мысалы, феминистік эпистемологтармен) байланысты.
Трансценденталды перспективалық
Бұл түсінік бойынша, шындықты растайтын перспектива трансценденттік, және адамдарға тікелей қол жеткізе алмайтын нәрсе. Аталған идеяға сәйкес, трансценденттік немесе идеалдық эпистемиялық перспектива бар, ал шындық – шамамен, осы идеалдық перспективадан шындық деп қабылданатын немесе танылатын нәрсе. Трансценденталдық перспективизмнің екі түрі бар:
Бірлестік
Идеалдық эпистемиялық көзқарас – "ең жоғары үйлесімді және дәйекті ұйғарымдар" жиынтығы. Ұйғарым, егер ол осы ең жоғары үйлесімді және дәйекті ұйғарымдар жиынтығының құрамына кірсе, ғана шындық болып саналады (бірнеше неміс және британдық 19 ғасыр идеалистерімен байланысты).
Теологиялық перспективалық
Теологиялық перспективизм – бұл бір ұсыныстың тек қана Құдайдың ойларымен сәйкес келген жағдайда ғана шын екендігі туралы идея.
Прагматикалық көзқарастар
Шындықтың прагматикалық теориясы қатаң түрде шындықтың эпистемиялық теориясы ретінде жіктелмесе де, ізденіс және білім ұғымдарына негізделген шындық теорияларымен байланысты болады. Идеалдық эпистемиялық перспектива – бұл (уақыт бойынша) «ғылыми зерттеудің шегінде» пайда болатын «толыққанған ғылым». Ұйғарым, егер ол ұзақ мерзімде ғылыми рационалды ізденіс жүргізетін зерттеушілер тобы тарапынан қабылданылса ғана шын болып саналады. Бұл модальды түрде де қарастырылуы мүмкін: ұйғарым, егер зерттеушілер тобы ғылыми рационалды ізденіс қолданса, ұзақ мерзімде оны қабылдаса ғана шын болады. Осылайша, бұл көзқарас консенсус көзқарасын өзгерту болып табылады. Қабылданған ұсыныстардың шын болуы үшін консенсус белгілі бір талаптарды орындауы керек. Мысалы, қолданылатын әдістер ғылыми ізденіс әдістері болуы тиіс (критика, байқау, қайталанатындық және т.б.). Консенсус көзқарасының бұл «өзгертілуі» – шындықтың сәйкестік теориясына шақыру болып табылады, ол шындықтың консенсус теориясына қарсы келеді. Ұзақ мерзімді ғылыми прагматизмді Чарльз Сандерс Пирс қорғады. Бұл көзқарастың бір түрі Юрген Хабермаспен байланысты, бірақ ол кейіннен одан бас тартты.