Кіріспе
Рим императоры 276–282 жылдары. Маркус Аврелий Проб (230–235 – қыркүйек 282) 276–282 жылдары Рим императоры болды. Проб белсенді және табысты генерал, сондай-ақ жауапкершілігі жоғары әкімші болды. Алты жылдық билігінде ол ішкі провинциялардың гүлденуін қамтамасыз етті, сонымен қатар шекараның дерлік барлық бөлігінде шапқыншы варвар тайпаларына қарсы тұрды. Империяның сыртқы жауларын жеңгеннен кейін Проб бірнеше ішкі көтерілістерді басуға мәжбүр болды, бірақ жеңілгендерге мүмкіндігінше мейірімділік пен шамалылық танытты. Оның билігінде Рим Сенатының конституциялық құқығы мұқият сақталды, ал Рейн өзенінен жеңіспен оралған император өзін Сенаттың бекітілуіне тәуелді деп жариялады. Германдарды жеңгеннен кейін Проб император Адрианның Рейн мен Дунай өзендері арасындағы ежелгі бекіністерін қайта жаңартты, Агри Декуматтарды қорғады және жеңілгендерден империя ішіндегі халық азайтқан провинцияларды қайта қоныстандыру және шекараны тиісті түрде қорғау үшін жұмыс күшін жинады. Көпке танымал болғанына қарамастан, Проб парсы соғысына дайындық кезінде, оны ізбасары Карус жалғастыруға тиіс болғанда, әскерлердің бүлігінен қаза тапты.
Marcus Aurelius Probus ('/p//r//oʊ//b//ə//s/; 230–235 – September 282) was Roman emperor from 276 to 282. Probus was an active and successful general as well as a conscientious administrator, and in his reign of six years he secured prosperity for the inner provinces while withstanding repeated invasions of barbarian tribes on almost every sector of the frontier. After repelling the foreign enemies of the empire, Probus was forced to handle several internal revolts but demonstrated leniency and moderation to the vanquished wherever possible. In his reign the constitutional authority of the Roman Senate was fastidiously maintained, and the victorious Emperor, who had carried his army to victory over the Rhine, professed himself dependent on the sanction of the Senate. Upon defeating the Germans, Probus re erected the ancient fortifications of emperor Hadrian between the Rhine and Danube rivers, protecting the Agri Decumates, and exacted from the vanquished a tribute of manpower to resettle depopulated provinces within the empire and provide for adequate defense of the frontiers. Despite his widespread popularity, Probus was killed in a mutiny of the soldiers while in the middle of preparations for the Persian war, which would be carried out under his successor Carus.
Ерте өмір
Проб 230 және 235 жылдар аралығында (нақты туған күні белгісіз) Сирмиумда (қазіргі Сремска Митровица, Сербия), Төменгі Паннонияда, Далматийдың ұлы ретінде дүниеге келді. Сенімсіз "Historia Augusta" оның әкесінің атын Максим деп көрсетеді және оның анасы әкесінен жоғары статуста болған, Клаудия есімді әпкесі болған, император Клавдий Готикпен туыс екенін, оның жеке байлығы шамалы және ең жақын туыстарының маңызды еместігін айтады. Оның ең белгілі аты – Aurelius, ол көптеген жазуларда, папирустарда және монеталарда кездеседі, сондай-ақ Тицинумдағы және Псевдо-Аврелий Виктордың монеталарында куәландырылған Equitius, ал "Historia Augusta" оған Valerius және Malalas Aelius аттарын да береді.
Әскери мансап
Пробус 25 жасында, ересек жасқа жеткенде әскерге қабылданды. Ол шұғыл түрде қатарлармен жоғары көтеріліп, бірнеше рет жоғары әскери наградаларға ие болды. Император Валериан оның болашаққа деген қабілетін танып, өте жас кезінде әскери трибун қызметіне тағайындады, ол бұл шешімді Иллирия шекарасындағы сарматтарға қарсы көрнекті жеңісімен дәлелдеді. Валериан билік құрған шатастыққа толы жылдары Иллирия – Клавдий, Аврелиан және Проб сияқты офицерлер басқарған жалғыз провинция болды, онда варварлар тоқтатылды, ал Галлия франктармен, Ретия аламандармен, Фракия және Жерорта теңізі готтармен, ал шығыс Шапур I-мен басылып алынды. Проб Аврелианның ең жоғары дәрежелі лейтенанттарының бірі болды және 273 жылы Зенобиядан Мысырды қайтарып алды. Нақты мәліметтері көрсетілмесе де, Тацит 276 жылы Кіші Азиядағы лагерінде қайтыс болғаннан кейін әскерлер оны император етіп сайлағанға дейін, империяның барлық шекарасында сәтті соғысқандығы айтылады.
Император ретінде
Тациттің жартылай бауыры Флориан да өзін император деп жариялады және Тациттің Кіші Азиядағы әскерін бақылауға алды, бірақ Киликия тауларында Пробқа қарсы шешімсіз науқаннан кейін өз әскерлерінің қолынан қаза тапты. Флорианнан өзгеше, Сенаттың тілегін ескермеген Проб өз талабын Римге құрметпен жіберді. Сенат оның талаптарын ынталы түрде бекітті. 278 жылы Проб Галлияда алеманндар мен лонгиондарға қарсы сәтті жорық жасады; екі тайпа да Некер аңғары арқылы Рейн өзенінен Рим территориясына еніп келді. Осы уақытта оның генералдары франктерді жеңді, ал бұл операциялар Галлияны германдық шабуылшыларынан (франктер мен бургундтар) тазартатын мақсатта болды, бұл Пробқа Готикус Максимус және Герман Максимус атақтарын алуға мүмкіндік берді. Галлияда германдық шабуылшыларды жеңгеннен кейін Проб Рейн өзенін кесіп өтіп, өз жерлеріндегі варварларға қарсы сәтті науқан жүргізді, оларды бағынышқа мәжбүр етті. Осы науқаннан кейін Проб Швабия аймағындағы Рейн мен Дунай арасындағы осал жерде Адриан салған ежелгі бекіністерді жөндеп қайта жаңартты. Ең маңыздысы, Проб жеңілген тайпалардан еңбек ресурстарын мәжбүрлеп алып, империя ішінде варварларды үлкен көлемде қосымша әскер ретінде орналастыруға алғашқы үлгі жасады. Соғыс, аурулар және Үшінші ғасыр дағдарысы кезіндегі хаотикалық басқару, ауыр салықтар мен әскерге көптеп шақыру салдарынан провинциялар халқы азайып қалды. Варварлық колониялар, кем дегенде қысқа мерзімде, шекараны қорғауды және егіншілікпен айналысуды қайта жандандыруға көмектесті. Аурелиан жаңартқан әскерлік тәртіп Проб тұсында одан әрі дамытылды, бірақ ол қатыгездікке бейім емес еді. Оның қағидаларының бірі – әскерлердің бос жүргеніне жол бермеу және бейбіт уақытта оларды пайдалы жұмыстарға жұмылдыру, мысалы, Галлияда, Паннонияда және басқа да аймақтарда жүзімдіктер отырғызу арқылы осы қираған жерлердің экономикасын қайта жандандыру. 279–280 жылдары Проб, Зосимнің сөзіне сүйенсек, Раетия, Иллирия және Ликияда болды, онда ол вандалдармен шайқасты. 280–281 жылдары Проб үш узурпаторды – Юлий Сатурнин, Прокул және Боносусты басып тастады. Бұл көтерілістердің ауқымы нақты емес, бірақ олардың тек жергілікті мәселелер емес екенін көрсететін белгілер бар (Пробтың аты өшірілген жазу Испанияда табылған). Осыдан кейін Проб Британияда аты-жөні белгісіз көтерілісшіге қарсы көтерілісті 282 жылы консул болып тағайындалған Викториннің көмегімен тоқтатты. 281 жылдың қысында император Римде болды, онда ол жеңіс тойын тойлады. 282 жылы Римнен шығып, өзінің туған қаласы Сирмиумға қарай сапарлады.
Құрлық
Пробус өлімі туралы әртүрлі мәліметтер бар. Жоанн Зонарастың айтуынша, преториандық гвардия қолбасшысы Марк Аврелий Карус әскері тарапынан, көбінесе ерікті емес, император деп жарияланған. Пробус жаңа узурпаторға қарсы бірнеше әскер жіберді, бірақ олар жақтарын өзгертіп, Карусты қолдағанда, Пробустың қалған әскерлері оны Сирмиумда өлтірді (282 жылдың қыркүйек/қазан айы). Дегенмен, басқа деректерде Пробус өз әскерлерінің наразылығынан қаза тапты делінеді, олар оны азаматтық жұмыстарға, мысалы, батпақтарды кептіруге жұмылдыру туралы бұйрықтарына қарсы болды. Айтуынша, әскерлер оның тұрақты армияның қажеттілігі туралы ренішін естігенде ашуға булыққан.
Мұра
Гиббонның жағдайын жақсы бағалауынша (оның есебі көбінесе "Август тарихынан" алынған), Проб Римнің ізгі ниетті конституциялық императорларының соңғысы болды. Оның ізбасары Карус (Император. 282–284) өзінің тағына жарасуын Сенаттың бекітуін іздеуге тіпті тырыспады, ал оның мұрагері Диоклетиан (Император. 284–305) Сенаттың билігін әлсірету үшін белсенді шаралар қолданды және императорлық биліктің автократиялық сипатын және оның құдайдан таралуын орнатты. Диоклетиан реформаларынан кейін Рим Сенаты империяны басқаруда ешқашан белсенді рөл атқармады. Әскери саласында Пробтың жеңістері Клавдий Готик бастаған соғыс шебер иллириялық императорлар дәстүрін жалғастырды, бұл үшінші ғасыр дағдарысы кезінде шеккен жеңілістерден кейін Римнің әскери басымдығын қайта қалпына келтірді.