Кіріспе

Көкөніс – көкөніс ретінде қолданылатын Cucurbita pepo тұқымдасының піскен жемісі. Осы немесе ұқсас тұқымдардың піспеген жемісін courgette (Ұлыбританияда, Иранда, Ирландияда, Францияда, Нидерландыда, Сингапурда, Малайзияда және Жаңа Зеландияда) немесе zucchini (Солтүстік Америкада, Жапонияда, Австралияда, Чехияда, Италияда, Германияда және Австрияда) деп атайды. Сырғанақ сияқты, шейіндер сопақ, жасыл бақша тәрізді, бірақ шейіндердің қабығы тығыз және дәмдері бейтарап болады, сондықтан оларды фаршталған ет және басқа да толтырмаларға арналған жеуге жарамды қабық ретінде пайдалануға болады. Оларды жинағаннан кейін бірнеше апта сақтауға болады (қабақтар мен басқа қысқы бақшалар сияқты), қажет болған кезде тамаққа дайындауға болады. Олар Ұлыбританияда және британдық әсерге тап болған аймақтарда қолданылатын көкөніс, бірақ олардың танымалдылығы жүрекше сияқты піспеген жазғы бақшалардың пайдасына төмендеп барады. Ұлыбританияда алып шейіндерді бәсекеге қабілетті түрде өсіреді, онда "шейін" термині көбінесе жолақты, қалың қабықты сорттарға ғана қолданылады. Тағамдық тұрғыдан алғанда, шейіндер көкөніс ретінде қарастырылады; әдетте пісіріліп, дәмді тағам немесе гарнир ретінде ұсынылады. Ботаникалық тұрғыдан алғанда, шейін – жеміс, ботаникалық жидектердің бір түрі, шейін гүлінің ісік жатынынан пайда болады. Барлық бақшалар сияқты, шейіннің де тегі Америкада.

Тарих

Оксфорд ағылшын сөздігінде көкбауыр туралы алғашқы дерек 1822 жылға, цуккини – 1929 жылға, ал кургета – 1931 жылға жатады. Дегенмен, цуккини сөзі 1916 жылдан бері газеттерде кездесе бастады. Жаңа әлемнен Cucurbita түрлері енгізілгенге дейін, «көкбауыр» термині Африка текті Lagenaria кукурбит қымызшасының піспеген, жеуге жарамды жемістерін білдірген. Ол ежелгі заманнан бері піспеген күйінде тамақ ретінде және пісіп жетілгенде су өткізбейтін ыдыс ретінде кептіру үшін кеңінен өсірілген. Көкбауыр Британ аралдарында көптеп өсіріледі, ал «көкбауыр» термині өсімдік пен жеміс үшін сол жерде қолданылады, әсіресе жолақты, қалың терілі сорттары үшін. Алайда, Солтүстік Америкада (1920 жылдардан бері) және Ұлыбританияда (1960 жылдардан бері) жұқа терілі, піспеген көкбауырлар нәзік терісі мен ерекше дәміне байланысты танымал болды. Хедрик (1928) өзінің «Нью-Йорк көкөністері» атты кітабында «Ағылшын көкөніс көкбауыры» туралы «көкбауыр қабақтарының ең ерте өсірілген түрлерінің бірі, бірақ бұл елде ешқашан аса танымал болған емес» деп сипаттаған. Ұлыбританияда «кургета» деп аталатын піспеген көкбауырды жеу әдеті салыстырмалы түрде жақында пайда болды. Суделл (1966) «өсімдік мойын» бөлімінде «жас кезінде кесіңіз» деп жазса да, кургета туралы ештеңе айтпайды. Уитэм Фогг (1966) «Кургеталар – бұл Францияда ұзақ жылдар бойы танымал, өте нәзік, кішкентай көкбауырлар. Маймен пісіріліп жегенде өте дәмді тағамға айналады» деп жазды. Ол көкбауырға бір жарым бет, ал кургетаға жарты беттен де аз орын берді, бұл оның кургетаны Ұлыбритания үшін жаңалық деп санайтынын көрсетеді. Рекордтық ең ауыр көкбауырдың салмағы 116,4 кг (256 фунт 9,8 унция) болды және оны Винсент Шоддин (Ұлыбритания) 23 қыркүйекте Ворстершир графтығындағы Малверн қаласындағы Үш округтер көрмесінде өткен CANNA Ұлыбританияның Ұлттық алып көкөністер чемпионатында көрсету үшін өсірді.

Тамақ

Цуккини сияқты қабақтардың тағамдық құндылығы төмен (шамамен 100 г жаңа қабаққа) және олардың құрамында фолий қышқылы (24 мкг/100 г), калий (261 мг/100 г) және провитамин А (200 ХБ [10 РАЕ]/100 г) бар.

Токсикология

Cucurbitaceae тұқымдасына жататын өсімдіктер, оның ішінде кабақша, көкбақша, тықсы және қияр, құрамында кукурбитацин деп аталатын уытты заттар болуы мүмкін. Бұл заттар химиялық тұрғыдан стероидтарға жатады; олар өсімдіктерді жануарлардан қорғайды және адамдарға ащы дәм береді. Егістікке арналған Cucurbitaceae өсімдіктерінде уыттың деңгейі төмендетілген және оларды жеуге қауіпсіз. Дегенмен, әсемдік үшін өсірілген тықсыларда кукурбитациннің деңгейі жоғары болуы мүмкін, және мұндай әсемдік өсімдіктері жеуге жарамды Cucurbitaceae өсімдіктерімен тозаңдануы мүмкін. Егер бағбан келесі маусымда тамақ өсіру үшін осындай тозаңданған тұқымдарды қолданса, олардан ащы және уытты жемістер өсуі мүмкін. Сонымен қатар, құрғақ ауа райы немесе суару режимінің бұзылуы өсімдікке стресс туғызып, уыттың өндірілуіне жағдай жасайды, ал оны пісіру арқылы жоюға болмайды. 2015 жылдың тамызында 79 жастағы неміс азаматы және оның әйелі көршісі өсірген көкбақша жеді. Олар оның ерекше ащы дәмін байқады. Біраз уақыттан кейін екеуі де Гейденхайм ауруханасына түсті, олар асқазан-ішек инфекциясының белгілерімен ауырған. Әйелі, азырақ жегендіктен, аман қалды, ал күйеуі қайтыс болды. Тағамның токсикологиялық талдауы кукурбитациннің бар екенін растады.

Танымал мәдениетте

"The Marrow Song", сонымен қатар "О! Қандай сұлу!" деген атпен де белгілі, 16 желтоқсан 1952 жылы жарық көрген британдық ән, сөзі мен музыкасы Эдрих Зибертке тиесілі. Елеулі қыбыр есімдерге толы бұл ән сол жылдың 1 желтоқсанында Билли Коттон мен оның тобы Decca үшін Алан Бриз бен The Bandits-тің вокалымен "The Marrow Song (Oh What a Beauty)" деген атаумен жазылған. 1953 жылғы қаңтарда жеке сингл ретінде шығарылғаннан кейін, ол Коттонның 1955 жылғы Saucy Songs EP-сіне де енгізілді. 2013 жылы жазба Ұлыбританиядағы Co-operative супермаркетіне арналған телеарна жарнамасында пайда болды. Ән 1969 жылғы "Кес" фильмінде орындалды. Кабақтар 2005 жылғы "Уоллес пен Громит: Қасқыр қоянның қарғысы" анимациялық фильмінде маңызды рөл атқарады. Бұл фильмде Громит кейіпкері үлкен кабақ өсіруге өте құштар. Ол оны Қасқыр қоянды өз басына тартып алу үшін пайдаланғанда, кабақ жойылды. Кабақ фильм негізінде жасалған бейне ойында да пайда болады; Громит топырақтың pH деңгейі, жылыжай температурасы және су ағыны сияқты факторларды реттеу арқылы, сондай-ақ оның мөлшерін арттыру үшін тыңайтқыштар сатып алу арқылы кабақтың өсуін бақылай алады. Агата Кристидің детективі Геркуль Пуаро зейнетке шығып, кабақтар өсіруге ниетті екенін жиі айтады, және бұл арманы "Роджер Акройдты өлтіру" романында қысқа ғана уақытқа іске асады.