Кіріспе

Неврологиялық зақымданудан туындаған сөйлеудің нашарлауы. Дизартрия – моторлық-сөйлеу жүйесінің моторлық компонентінің неврологиялық зақымдануы салдарынан туындайтын сөйлеу дыбысының бұзылысы және фонемалардың нашар артикуляциясымен сипатталады. Басқаша айтқанда, бұл сөйлеуді жасауға көмектесетін бұлшық еттерде проблемалар туындап, сөздерді айтуды қиындататын жағдай. Бұл тілді түсінудегі проблемалармен (яғни дисфазия немесе афазия) байланысты емес, бірақ адам екеуіне де шалдығуы мүмкін. Сөйлеудің кез келген ішкі жүйесі (тыныс алу, дауыс шығару, резонанс, прозодия және артикуляция) зақымдануы мүмкін, бұл түсініктіліктің, естілудің, табиғилығының және дауыстық қарым-қатынастың тиімділігінің бұзылуына әкеледі. Дизартрияның дамуы сөйлеу қабілетін толығымен жоғалтуға дейін жеткенде, анартрия деп аталады. Дизартрия термині грек тіліндегі «дис» – «бұзылған, дисфункционалды» және «артр» – «бүгін, дауыстық артикуляция» деген сөздерден құралған. Орталық немесе шеткі жүйке жүйесінің зақымдануынан туындаған неврологиялық зақымдану әлсіздікке, салға немесе дизартрияға әкелетін моторлық-сөйлеу жүйесінің координациясының жоқтығына себеп болуы мүмкін.

Генетикалық: Уилсон ауруы, Тай-Сакс ауруы және Сенсорлық атаксиялық нейропатия, дизартрия және офтальмопарез (SANDO синдромы).
Жұқпалы: Лайм ауруы (борелиоз) және Крейцфельдт-Якоб ауруы (CJD).
Уытты: Ауыр металлмен улану және алкоголь.
Травмалық: Мидың церебральды парезы (CP), мидың жарақаты (TBI), созылмалы травматикалық энцефалопатия (CTE).
Қан тамырлық: Инсульт және уақытша ишемиялық шабуыл (TIA).
Жаңа түзілімдер: Ми ісігі.
Демиелинизациялық: Көптеген склероз (MS) және Гийен-Барре синдромы (GBS).
Дегенеративтік: Паркинсон ауруы (PD), Хантингтон ауруы (HD), Амиотрофиялық бүйірлік склероз (ALS), Ниман-Пик ауруы (NP), Фридрих атаксиясы (FRDA немесе FA).
Басқа: Гипотермия, гипоксиялық энцефалопатия, орталық понтин миелинолиз және идиопатиялық ішкі бас қысымының жоғарылауы (IIH).

Бұлар мидың қаңқа бұлшықтарындағы (яғни қол-аяқ бұлшықтарындағы) моторлық операцияларды жоспарлау, орындау немесе реттеуге қатысатын негізгі аймақтарындағы зақымдануға әкеледі, соның ішінде бас және мойын бұлшықтарына (олардың дисфункциясы дизартрияны сипаттайды). Бұлар мидың моторлық немесе соматосенсорлық қабығының, кортикобульбар жолдарының, мишығының, базальдық ядролардың (путамен, глобус паллидус, каудат ядросы, қара зат және т.б.), ми сабасының (бас сүйек жүйкелерінің пайда болатын жері) немесе нейромышелік қосылыстың (миастения гравис сияқты ауруларда) дисфункциясына немесе жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін, бұл жүйке жүйесінің моторлық бірліктерді белсендіру және қозғалыстың дұрыс ауқымын және күшін қамтамасыз ету қабілетін шектейді.

Жіктеу

Дизартриялар симптомдардың көрінісіне байланысты түрлі жолдармен жіктеледі. Нақты дизартрияларға спастикалық (жоғарғы моторлық нейронның екі жақты зақымдануынан туындайтын), флакцидтік (төменгі моторлық нейронның екі жақты немесе бір жақты зақымдануынан туындайтын), атаксиялық (мишық зақымдануынан туындайтын), бір жақты жоғарғы моторлық нейрон (екі жақты жоғарғы моторлық нейрон зақымдануына қарағанда жеңіл симптомдармен көрінеді), гиперкинетикалық және гипокинетикалық (базалық ганглияның бөліктерінің зақымдануынан туындайтын, мысалы, Хантингтон ауруы немесе Паркинсонизм) және аралас дизартриялар (дизартрияның бірнеше түрінің белгілері бар) жатады. Дизартриямен ауыратын науқастардың көпшілігі «аралас» дизартрия диагнозын алады, себебі дизартрияға әкелетін жүйке зақымдануы көбінесе жүйке жүйесінің бір бөлігімен ғана шектелмейді. Мысалы, бірнеше инсульт, бас миының жарақаты және кейбір дегенеративтік аурулар (амиотрофиялық бүйірлік склероз сияқты) жүйке жүйесінің көптеген бөліктеріне зақым келтіреді. Атаксиялық дизартрия – жүйке және сенсомоторлық сөйлеу қабілетінің бұзылысы. Бұл атаксиялық бұзылыстардың клиникалық спектрінде жиі кездесетін диагноз. Шеберлік қозғалыстарды реттеу мишықтың басты функциясы болғандықтан, мишықтың жоғарғы бөлігі мен мишық аяқшасының зақымдануы атаксиялық науқастарда осы түрдегі дизартрияны тудырады деп есептеледі. Мишықтың сөйлеу моторикасын бағдарламалау және орындау жолдарына қатыстылығын көрсететін дәлелдер көбейіп келеді, бұл атаксиялық дизартрияға тән белгілерге себеп болады. Сөйлеу қозғалысын бақылаумен байланысы артикуляция және прозодиядағы бұзылыстарды түсіндіруге көмектеседі, олар осы бұзылыстың айқын белгілері болып табылады. Атаксиялық дизартриясы бар науқастарда байқалатын тұрақты бұзылыштардың бірі – қалыпты уақыт үлгісінің өзгеруі, белгілі бір сегменттердің ұзаруы және сөйлеу кезінде буынның ұзақтығын теңестіруге бейімділік. Дизартрияның ауырлығы артқан сайын науқас көбірек сегменттерді ұзарта алады, сондай-ақ әрбір сегменттің ұзару дәрежесі де артады. Атаксиялық дизартрияның клиникалық белгілеріне сөйлеу модуляциясының бұзылысы, сөйлеу жылдамдығының өзгеруі, жарылғыш немесе үзіліспен айтылатын сөйлеу, дұрыс емес стресс үлгілері, дауыссыз және дауысты дыбыстардың бұзылуы жатады. Оң жақта қолданушы пациенттерде атаксиялық дизартрия сол мишықтың зақымдануымен байланысты. Дизартрия бір жүйеге әсер етуі мүмкін, бірақ көбінесе бірнеше моторлық-сөйлеу жүйелеріне әсер етеді. Этиологиясы, нейропатияның дәрежесі, қосымша аурулардың болуы және адамның реакциясы бұл бұзылыстың адамның өмір сапасына қаншалықты әсер ететініне әсер етеді. Ауырлығы кейде айқын сөйлеу қиындықтарынан бастап, мүлдем түсініксіз сөйлеуге дейін жетеді. Сөйлеу терапиясы, әсіресе LSVT, Паркинсон ауруында дауыс және сөйлеу функциясын жақсарта алады. Паркинсон ауруында жаңа жалпылама моторлық бағдарламаларды құру арқылы сөйлеу дағдыларын қайта даярлауға және әріптестердің/серіктестердің қолдауы мен өзін-өзі басқару арқылы жүйелі жаттығуларға баса назар аудару қажет. ПМЛ емдеуінде жаттығудың тұрақтылығы және оны қашан жасау керектігі маңызды мәселелер болып табылады, себебі олар жаңа моторлық дағдылардың жалпылану мүмкіндігін және, демек, емдеудің тиімділігін анықтайды. Дизартриямен күресуді жеңілдететін кеңейтілген және баламалы коммуникация (AAC) құрылғыларына сөйлеу синтезі және мәтіндік телефондар жатады. Бұл түсініксіз сөйлейтін немесе прогрессивті аурудың соңғы сатысындағы адамдарға толыққанды түсінікті сөйлеу қажеттілігінсіз қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді.