Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы (теңіз қара бұталары) Hippophae – теңіз қара бұталары туысы, Elaeagnaceae тұқымдасына жататын жапырақты бұталар. Теңіз қара бұтасы деген атау, туысқан емес шынайы қара бұталармен (Rhamnus, Rhamnaceae тұқымдасы) шатасудан сақтану үшін сызықшамен жазылуы мүмкін. Оны құмтерек, жаңқатерек немесе теңіз жидегі деп те атайды. Оның сары-қызыл жемістері Моңғолия, Ладак, Ресей, Украина және Солтүстік Еуропа елдерінде ғасырлар бойы тағам, дәстүрлі медицина және тері күтімі үшін қолданылып келеді – осы аймақтар оның тегін білдіреді. Бұл өсімдіктер өте төзімді, -43 °C (-45 °F) дейін төмен температураға шыдай алады. Гиппофаяның жидектері мен жапырақтары адамдар мен жануарларға арналған түрлі тағамдық және тері күтімі өнімдеріне өңделеді. Латынша goniocarpa сөзі бұрышты жемістері бар goniocarpus-ты білдіреді. Hippophae gyantsensis Hippophae litangensis Hippophae neurocarpa Hippophae rhamnoides: Қалыпты теңіз қара бұтағының бұтақтары тығыз және қатты, сонымен қатар өте тікенді. Жапырақтары ерекше ақшыл күміс жасыл, ланцет тәрізді, ұзын және ені тар. Бұл екі үйлі өсімдік, жеке аталық және аналық гүлдері бар. Аталық гүлдері қоңыр түсті болып, желмен таралатын тозаңды шығарады. Аналық өсімдіктер диаметрі шамамен қызғылт сары, жұмсақ, шырынды және майға толы жидектер береді. Тамырлар жылдам және кеңінен таралып, айналасындағы топырақта азотты бекітуге көмектеседі. Hippophae salicifolia (саз жапырақты теңіз қара бұтағы) Гималай тауларында, жалпы теңіз қара бұтағының оңтүстігінде, құрғақ аңғарларда биіктеп өседі; ол H. rhamnoides-тен жапырақтарының кеңірек (дейін) және жасыл (күміс емес) болуымен, сондай-ақ сары жидектерімен ерекшеленеді. Осы аймақта оның табиғи түрі де кездеседі, бірақ одан да биік альпілік аймақтарда өседі. Бұл ұзын жапырақтары бар, шамадан артық биік емес бұта, биіктігі дейін жетеді. Hippophae tibetana Hippophae × goniocarpa Y. S. Lian және басқалар. ex Swenson & Bartish

Таксономия және атау

Hippophae – Elaeagnaceae тұқымдасының шағын туысы, 2002 жылғы мәліметтер бойынша жеті түрі анықталған. Hippophae rhamnoides – сегіз түршесі бар, өте өзгергіш түр. Батыс Еуропада көбінесе теңіз жағалауларында кездеседі, онда теңізден шашыраған тұз басқа, ірі өсімдіктердің одан басып өтуіне тосқауыл қояды. Орталық Азияда ол құрғақ жартылай шөлді жерлерде кеңінен таралған, онда басқа өсімдіктер құрғақ жағдайға төтеп бере алмайды. Орталық Еуропа мен Азияда тауларда ағаштар өсетін шекарадан жоғары субалпілік бұта ретінде, сондай-ақ эрозияны тоқтату үшін пайдаланылатын өзен жағалаулары сияқты күнге толы басқа да жерлерде кездеседі.

Түрлері

Салқын соғыс кезінде ресейлік және шығыс германиялық бағбандарлар қоректік құндылығы жоғары, жидектері ірі, пісіп жетілу мерзімі әртүрлі және жинауға ыңғайлы жаңа сорттарды өрбітті. Соңғы 20 жылда АҚШ-та, Невада және Аризона штаттарында, сондай-ақ Канаданың бірнеше провинциясында тәжірибелік егістер өсірілді.

Халықтық медицина және зерттеулер

Теңіз бұтағы ғасырлар бойы дәстүрлі медицинада қолданылып келеді. 2022 жылға дейін ешбір ұлттық реттеуші агенттік теңіз бұтағы өнімдерін рецепт бойынша тағайындалатын дәрі ретінде бекіткен жоқ. Моңғолияда теңіз бұтағын өсірушілер мен өндірушілердің белсенді ұлттық қауымдастығы бар.