Кіріспе

Ракеталық қозғалтқыш

Лерос (Λέρος), сондай-ақ Леро (итальян тілінен), – Эгей теңізінің оңтүстігіндегі Додеканестегі грек аралы және муниципалитеті. Ол Афинаның Пирей портынан шамамен 357 теңіз милі (661 км) қашықтықта орналасқан, одан 9 сағаттық теміржолмен немесе Афинадан 45 минуттық ұшумен жетуге болады. Түркиядан шамамен 48 км қашықтықта жатыр. Лерос Калимнос аймақтық бірлігінің құрамына кіреді. 2021 жылғы халық санауы бойынша халқы 7 992 адамды құрайды. Муниципалитетке Фармакониси (халық саны 21) және Левита мен Кинарос сияқты бірнеше адам тұрмайтын кішкентай аралдар кіреді. 2021 жылғы санақ бойынша халық саны 7 992 адамды құрады, бірақ жазғы маусымда бұл көрсеткіш 15 000-нан асып түседі. Аралдың жағалау сызығының ұзындығы 72 км-ге жетеді. Ол Сент-Джон рыцарларының әскери бекінісімен, мүмкін, Византия бекінісі орнында салынған ортағасырлық қамалымен танымал. Жақын маңдағы аралдар: Патмос, Липси, Калимнос, сондай-ақ Агия Кириаки және Фармакос кішкентай аралдары. Көне заманда бұл арал Парфен Иокаллис аралы деп есептелген және Мелеагер мен Мелеагридтер туралы грек және рим әдебиеттерімен байланысты болған. Әкімшілік орталығы және ең ірі қаласы – Агия Марина, 2021 жылы оның халқы 2 380 адамды құрады. Басқа да ірі қалалар: Лакки (2 093 адам), Хиркокампос (710 адам), Камара (673 адам) және Альинда (699 адам).

Көлік

Парфенидегі Лерос қалалық әуежайы аралды күніне бірнеше рет Афинамен байланыстырады (45 минуттық ұшу). Сонымен қатар, Пирей және Додеканез аралдарының басқа аралдарына, оның ішінде жоғары жылдамдықты пароммен де қатынас бар, ол жазда тікелей Миконосқа (4 сағат) қатынайды. "Додеканисос экспрес" катамараны Леросты Додеканез аралдарының көпшілігімен байланыстырады. Лерос сондай-ақ әуежайлары бар басқа жақын аралдармен де байланысқа ие, олардың ішінде Кос, Калимнос, Родос және Самос бар, оларға Леросқа қысқа қайықпен (1-2 сағат) жетуге болады.

Дәстүрлі музыка

Лердің көптеген жергілікті әндері Грекияның дәстүрлі (нисиотика) музыкасындағы ең танымал әндердің қатарында, ең белгілілері – "Pote Tha'nixoume Pania" ("Pos to Trivun to Piperi"), "Mes tou Aegeou ta Nisia" және "Proutzos". "Лерикос" – аралдың жергілікті биінің атауы, сондай-ақ "Иссос" биі де ерекше аталады. Арал тұрғындары ең көп ұнататын музыкалық аспаптар – цемпуна (τσαμπούνα), лира (λύρα) және скрипка.

Тағам

Лерос жергілікті тағамдары мен тәттілерімен әйгілі. Дәстүрлі түрде, бұл Лерос аралдарын Шығыс Жерорта теңізінің көптеген аралдарымен, сондай-ақ Кіші Азия мен Солтүстік Африканың бір бөлігімен байланыстыратын теңіз саудасының кең ауқымымен байланысты болды, бұл әрқашан таза өнімдерді қамтамасыз етіп, Лерос асүйін ерекше ететін әртүрлі рецепттер мен стильдерді ұсынды. Көбірек заманауи кезеңде итальяндық оккупация Леросқа итальяндық стильді қосуға әкелді, сондықтан қазір Леростағы көптеген мейрамханалар лириандық, грек және итальяндық тағамдардың, әдістердің және стильдердің бірегей үйлесімін ұсынады. Лерос ерекшеліктерінің ішінде тек Лероста ғана өсетін гавафес тропикалық жемісі, қызыл шарап шөгіндісінде пісірілген жергілікті қатты, тұзды мизитра ірімшігі, теңіз тұзында сақталған Колиос Пастос макрелі, Лерос төбелерінде өсетін лайсанның хош иісімен сіңген Лериан лайсан бал, тойларда ұсынылатын, бірақ Леростағы көптеген кондитерлік дүкендерде де қолжетімді Пугкакия десерті, фило қабаттары мен сироптан жасалған Патсавуропита торт және миндалдан жасалған тәтті Соумада сусыны бар.

Ежелгі дәуір

Фукидид Пелопоннес соғысы кезінде (б.з.д. 431 – 404 жж.) Лерос аралдағы шығанақтар мен порстардың айрықша маңыздылығын баса көрсетті, онда Лерос демократиялық афиналықтарды қолдады. Соғыс аяқталғаннан кейін Лерос спарталықтардың билігіне өтті. Аралда грек құдайы Артемидаға арналған белгілі қасиетті орын болған. Кейіннен ол Александр Македонский және оның ізбасарлары, римдік кезең және Византия дәуірі кезінде Додеканез аралдарының қалған бөлігінің тағдырымен бірге болды. Рим империясы бөлінгеннен кейін Лерос Византия империясының құрамына кірді. Түркия жағалауындағы Дидимадан бірнеше шақырым қашықтықта, Леростан шығысқа қарай орналасқан Фармако аралында Юлий Цезарь жергілікті қарақшылармен қырық күнге тұтқынға алынған.

Венеция мен Осман дәуірі

Византия дәуірінде арал Самос облысының құрамына енді. Он үшінші ғасырда аралды генуэздіктер, содан кейін венециялықтар басып алды. 1309 жылы Сен-Жан ордені Леросты басып алып, нығайтты. 1505 жылы Осман әскербасы Кемаль Рейс үш галерасымен және тағы он жеті соғыс кемесімен қаланы қоршауға алды, бірақ оны жаулап ала алмады. 1508 жылы операция қайтадан жүзеге асырылды, бірақ нәтиже болмады. Аңызға сүйенсек, содан кейін аралды жақын 18 жастағы жалғыз аман қалған рыцарь құтқарып қалды. Ол өлген қорғаушылардың қаруларын әйелдер мен балаларға кигізіп, Османлыларды Лерос гарнизоны әлі де күшті екеніне көндірді. Соңында, 1522 жылдың 24 желтоқсанында Родос қоршауынан кейін, Сұлтан Сүлейман мен Орденнің Ұлы Мастері Филипп Вильяр де Л'Иль Адам арасында шарт жасалды. Лерос, Орденнің барлық Эгей маңындағы иеліктерімен бірге, Осман қолдарына өтті, олар төрт жүз жыл бойы аралды қысқа үзілістермен басқарды. Осман билігі кезінде Лерос, басқа аралдармен бірге, ерекше режимге ие болды, ішінара автономиямен және өзін-өзі басқару құқығымен. 1821 жылғы грек революциясы кезінде арал азат етілді және грек әскери-теңіз күштерін қайта жабдықтау үшін маңызды базаға айналды. Әкімшілік тұрғысынан ол Шығыс Спорад аралдарының Уақытша Комитетінің қарауына өтті. Алайда, 1830 жылдың 3 ақпанындағы Лондон шартымен, жаңадан құрылған грек мемлекетінің шекарасы белгіленді, Шығыс Спорад аралдары қайтадан Осман империясына қайтарылды. 1881/82 жылғы Осман империясының жалпы халық санауына сәйкес, Лерос қазасының жалпы саны 6 754 адамды құрады, оның ішінде 6 623 грек, 18 мұсылман және 113 шетел азаматы болды. 1886 жылғы «Архипелаг префектурасының күнделігінде» Лерос, Патмос, Липсос және Фурной аралдарымен бірге Осман империясына қарасты. Аралдың әкімшілік кеңесі гректер мен түріктерден құралды.

Италиялық кезең

1912 жылы Ливия соғысы барысында Осман империясына қарсы Италия барлық Додеканез аралдарын (Кастелоризодан басқа) жаулап алды. 1912 жылдың 12 мамырында аралды итальяндық «Сан-Джорджо» крейсерінің теңізшілері басып алды. Аралдардың грек халқы Грекиямен бірігу мақсатында «Эгей мемлекеті» деген атаумен аралдардың автономиясын жариялады, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған соң бұл әрекеттер нәтижесіз аяқталды және Италия аралдарды өзінің бақылауында қалдырды. 1916 жылдан 1918 жылға дейін британдықтар Лерос аралдарын теңіз базасы ретінде пайдаланды. 1919 жылғы Венизелос-Титтони келісімінде Родос аралдарынан басқа барлық Додеканез аралдарымен бірге бұл арал да Грекияға қайтарылуы тиіс еді, бірақ Греко-түрік соғысындағы гректердің жеңілісінен кейін Италия келісімнен бас тартты. Осының салдарынан Лозанна шарты Италияның Лерос және Додеканез аралдарын иеленуін бекітті. Жаңа итальяндық фашистік үкімет итальян тілін міндетті ету, жергілікті тұрғындарды итальян ұлтын қабылдауға ынталандыру және грек мекемелерін шектеу арқылы Додеканез аралдарын итальяндықтандыруға тырысты. Италиялықтар Лерос аралда 31 жыл бойы болған кезде, оның стратегиялық маңызы мен үлкен табиғи порты (олардың ішіндегі ең ірісі – Лакки, Жерорта теңізіндегі ең үлкен терең су порты) оны кемелерге қолайлы базаға айналдырғандықтан, аралды салу және нығайту бойынша үлкен жоспар жасады. Лерос аралдағы нығайту және ірі теңіз базасын құру итальяндықтардың одақтастар үшін маңызды аймаққа (Эгей теңізі, Дарданелл және Таяу Шығыс) бақылауын қамтамасыз етті. Мюссолини Лерос аралдарын «Жерорта теңізінің Коррехидоры» деп атап, оны Италияның шығыс Эгей теңізіндегі үстемдігі үшін маңызды база ретінде қарастырды.

Портолаго/Лакки

1930 жылдары итальяндық билік жаңа үлгідегі қала мен ірі теңіз порты – Портолагоны салды. Бұл итальяндық рационализм архитектурасының ең көрнекті мысалдарының бірі. Әңгімеге қарағанда, Муссолини қалада өзі үшін сарай салған. Лерос Грецияға өткеннен кейін Лакки деп аталды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1940 жылдан бастап Италия Германия жағында Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін, Лерос аралшасы британдық бомбалау шабуылдарына ұшырады, оның ішінде 1940 жылғы 26 қарашада Порт-Лакидегі шабуыл Корольдік теңіз флотының (Әскери-әуе күштері) Swordfish ұшақтарымен, 815 және 819 эскадрильялары HMS Illustrious-тан жұмыс істеді. Көптеген табиғи шығанақтардың әскери кемелерге қолайлы бекініс қызметін атқарғандығының нәтижесінде, арал Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ең көп бомбаланған аралдардың біріне (Криттен кейін) айналды. 1943 жылғы 8 қыркүйекте Италия неміс жағында соғысты жалғастыра алмай, қарулы келісімге қол қойып, одақтастар лагеріне өтті. Италияның қарулы келісімінен кейін британдық күштер Лерос және басқа Додеканес аралдарына келді, ал арал үздіксіз неміс әуе шабуылдарына ұшырады. Ең ірі шабуылдардың бірі грек флотының флагманы – грек эсминеці «Василисса Ольгаға» жасалды, ол 1943 жылғы 26 қыркүйекте, жексенбі күні Портолагода тұрғанда неміс бомбалаушыларымен батып кетті. Лерос аралшасы 1943 жылғы 12-16 қараша аралығында «Тайфун» операциясы аясында неміс әскерлерімен әуе және десант шабуылдары кезінде басып алынды. Операцияға парашютшілер бөлімдері мен элиталық Бранденбург дивизиясының батальоны қатысты. Жердегі әскерлер Люфтваффе бомбалаушыларымен қолдау көрсетілді, оның ішінде I және II Stuka Wing 3 тобы. I топ Мегара әуе базасынан жұмыс істеді. Арал соғыс аяқталғанға дейін неміс оккупациясы астында болды. 1957 жылғы роман және одан кейінгі 1961 жылғы «Наваронның қарулары» фильмі Алистер Маклиннің туындысы Лерос шайқасына негізделген.

Соғыстан кейінгі тарих

Немістер аралды эвакуациялағаннан кейін, Лерос 1948 жылдың 7 наурызына дейін британдық әкімшілікке қарады, содан кейін Лерос басқа Додеканез аралдарымен бірге Грекиямен біріктірілді. Соғыстан кейінгі жылдары Грекия үкіметі Леростағы көптеген ғимараттарды түрлі мақсаттар үшін пайдаланды. 1959 жылы Лепидада Лерос психиатриялық ауруханасы құрылды. Полковниктердің билігі кезінде арал саяси қарсыластарды ішкі жер аударуға пайдаланылды, ал аралдағы ескі итальяндық казармалар тұтқындық лагері ретінде қолданылды. Грекия диктатурасы кезінде (1967-1974) 4000 саяси тұтқын психиатриялық аурухананың сол ғимаратында, ол концентрациялық лагерь ретінде пайдаланылған, қуғынға ұшырады. 1989 жылы Лерос аралдағы психиатриялық ауруханада 3000-ға жуық психикалық науқастың ақшасын жымқыру және оларға қатысты зорлық-зомбылықпен байланысты даудың нәтижесінде Еуропа көлемінде танымал болды. Үкіметтен қаржыландыру жағдайдың жылдам және айтарлықтай жақсаруына әкелді. 2009 жылғы маусымда BBC хабарлағандай, бұл жақсартулардың барлығы да сақталмаған. 2015 жылғы желтоқсанда Еуропадағы көші-қон дағдарысы кезінде Грекия үкіметі, Көші-қон саясаты жөніндегі министрдің орынбасары (Иоаннис Музалас) және Лерос қаласының әкімі (Михалис Колиас)мен бірге босқындарды қабылдау орталығын салу туралы шешім қабылдады. Лагерь "жедел нүкте" деп аталады және 1000-ға дейін адамды қабылдай алады. Лероста баспана іздеушілердің болуы даулы мәселе болып табылады. Грекияның жергілікті тұрғындары баспана іздеушілерге де, гуманитарлық көмек ұйымдарына да шабуыл жасап, мазалап отырады. Лерос қаласындағы "жедел нүкте" психиатриялық аурухананың жанында орналасқан, ол "Observer" журналында "Еуропаның жасырын кінәсі" деп аталған. Лепидадағы сол аумақта (ЕО қаржыландырған деинституционализация бағдарламаларын іске қосудың 15 жылдығынан кейін) шамамен 200 науқас әлі де кішкентай оңалту орталықтарында орналасқан.