Кіріспе

Тибет шпаниелі – Тибеттен шыққан, белсенді, шағын тұқымды иттер. Бұл тұқым «спаниель» терминінің бастапқы мағынасындағы спаниель емес; оның таңдауы басқа спаниельдерден өзгеше, және нағыз спаниельдерден, яғни аң аулауға қолданылатын иттерден айырмашылығы, Тибет шпаниелі – серіктес ретінде ұсталатын ит. «Спаниель» деген ат оның Cavalier King Charles Spaniel сияқты аң аулаушы спаниельдердің үй жануарларына айналдырылған түрлеріне ұқсас болғандықтан қойылған болуы мүмкін.

Сыртқы келбеті

Тибеттік спаниельдің денесіне қарағанда кішкентай, күмбезді басы болады. Оның қысқа, доғарған тұмсығы бар, оның үстінде әжімдер жоқ. Тістері астыңғы жағына қарай немесе тіс-тісқа қарай бітеді. Мұрыны қара. Көздері орташа мөлшерде, кең аралықта орналасқан және сопақ пішіндес. Тибеттік спаниельдің көздерінің айналасында артық тері жоқ; бұл тұқымды пекингеден ажыратуға көмектеседі. Құлақтары бастың екі жағынан иекке дейін төмен сағады және V пішіндес қауырсынмен жабылған. Мойнасы шаштан тұратын маңдайшамен жабылған, ол еркектерде көбірек байқалады. Тибеттік спаниельдің алдыңғы аяқтары сәл иілген, ал аяқтары "қоян сияқты". Бұл иттің жоғары орналасқан, қауырсынды құйрығы бар, ол арқасына көтеріліп тасылады. Жүні жібектей екі қабатты, беті мен аяқтарының алдыңғы бөлігінде қысқа және тегіс; денесінде орташа ұзындықта, құлақтарында, саусақтарында және құйрығында қауырсын бар. Тибеттік спаниельдер әртүрлі түстерде болады және бір түсті, көлеңкелі және көп түсті болуы мүмкін. Кездесетін түстер: қызыл, ақ, қаймақ, алтын, қара, қоңыр және екі түсті. Көбінесе аяқтарында ақ дақтар болады. AKC стандарты бойынша, бұл тұқым иықтан шамамен өседі, ал салмағы шамалы үлкен Тибеттік спаниельдерді көбінесе көрмеден тыс жерлерде кездестіруге болады.

Тендерлік

Тибет шпаниелі – адамдармен үнемі байланыста болуды қажет ететін әлеуметтік тұқым. Олар ұзақ уақыт жалғыз қалғанды жақтырмайды. Тибет монахтары оларды серіктейтін ит ретінде өрбітіп шығарғандықтан, олар сезімтал және иелерінің қажеттіліктерін түсінеді. Тибет шпаниелін ерте жасынан бастап түрлі адамдармен және жағдайлармен таныстыру маңызды. Олар отбасын қорғайды. Әлеуметтендіргеннен кейін де, жат адамдарға салқын қарайды. Егер қорқып немесе алаңдаса, Тибет шпаниелі дауыстап, сенімсіздігін білдіреді. Отбасы мүшелеріне толыққанды берілгенімен, Тибет шпаниелі өте тәуелсіз және жауырынып, шақырылғанда келуден гөрі, адасып, зерттеуге бейім. Осы қасиет – белсенді, тәуелсіз және еңкейген мінез – AKC және FCI тұқым стандарттарында талап етілетін мінездің стандартты түрі болып табылады.

Тибет

Кішкентай монастырь иттері, Тибет шпаниельінің алғашқы өкілдері саналады, олар ламаларының артынан адал еріп, қар арыстанына ұқсағандықтан "кішкентай арыстандар" деп аталды. Бұл – қытай қорғаныш арыстанының бір түрі, оларға зор құндылық пен мәртебе берген. Қытай және басқа будда елдерінің сарайларына сыйлық ретінде осы иттерді жіберу кеңінен таралды, ал Тибетке одан да көп "арыстан иттері" сыйға тартылды, бұл 1908 жылға дейін жалғасты. Тибет шпаниельдерін сарайлар мен монастырлар арасында алмасу нәтижесінде, олардың жапондық чин және пекинес сияқты шығыс тұқымдарымен ортақ ата-тегі болуы мүмкін. Тибет шпаниелі тек үй жануары және серік ретінде ғана емес, Тибеттік монахтық өмірде де пайдалы болды. Кішкентай иттер монастырь қабырғаларында отырып, айналасын күзетті. Олардың өткір көру қабілеті және алысқа көре алуы оларды тамаша күзетші етті. Олар монахтар мен Тибет мастифтерін ескерту үшін үркітіп, қауіп туралы хабарлады. Күзетшілік қызметінен бөлек, Тибет шпаниельдері монахтардың дұға дөңгелектерін айналдыруға үйретілді. Олар түнде монахтармен бірге ұйықтап, оларға жылу сыйлады. Ауылда өсірілген Тибет шпаниельдерінің мөлшері мен түрі әртүрлі болды, ал кішкентай күшіктер көбінесе монастырларға сыйлық ретінде берілді. Ал монастырьта көбейтілген осы кішкентай иттер, Қытайдан әкелінген әдемі Тибет шпаниельдерімен будандастырылған болуы мүмкін. Қытай шекарасына жақын өсірілгендердің тұмсығы қысқарақ болды.

Батыс әлем

Тибет шпанельдері 1890 жылдары Ұлыбританияда өсіріле бастады. АҚШ-та Тибет шпанельдерінің алғашқы расталган жазбасы 1965 жылы Тибет монастырынан әкелінген екі иттің төлдері болып табылады. 1971 жылдың қаңтар айында Американың Тибет шпаниелі клубы 14 негізгі мүшесімен құрылды. Ашық қосымша тіркеу жүргізілді. Бірқатар сынақтардан өткен соң, Тибет шпанелі AKC тіркеліміне қабылданды және 1984 жылдың 1 қаңтарынан бастап "Спорттық емес" санатында жарысуға құқылы болды. 1987 жылы Халықаралық кинологиялық федерациясы (Fédération Cynologique Internationale) бұл тұқымды мойындап, 9-топқа – "Серіктес және ойыншық тұқымдары", 5-бөлім – "Тибет тұқымдары" деп қосты.

Денсаулық

Ұлыбританияда 2024 жылы жасалған зерттеуде осы тұқымның өмір сүру ұзақтығы 15,2 жылды құрайтыны, ал таза тұқымды иттерде бұл көрсеткіш орташа есеппен 12,7 жыл, ал будандастырылған иттерде 12 жылды құрайтыны анықталды.

Желідегі желбезек атрофиясы

Прогрессивті ретина атрофиясы – генетикалық ауру, бұл тұқым қуалайтын ауру. Бұл ауру иттердегі тұқым қуалайтын соқырлықтың екі түрінде кездеседі: жалпыланған ПРА және орталық ПРА. Жалпыланған ПРА негізінен фоторецепторлардың ауруы және тибеттік испаньелдерде осы түр жиі кездеседі. Клиникалық белгілер 1,5 мен 4 жас аралығында байқалады, бірақ кейде жеті жасқа дейін де көрінуі мүмкін. Ауру ауыртпайды, ал ауруға шалдыққан иттер толығымен соқыр болады. Қазіргі уақытта емдеу жоқ, бірақ ауруға шалдыққан иттер көру қабілетінің жоғалуына жақсы бейімделеді. Прогрессивті ретина атрофиясының алғашқы клиникалық белгісі – "түнгі соқырлық". Ит әлсіз жарықтандырылған бөлмеде немесе қараңғыда нашар көреді. Ит жарықтан қараңғы жерге өтуге құлшыныс танытпауы мүмкін. Түнгі соқырлық біртіндеп толық соқырлыққа ұласады. Ұлыбританиялық Animal Health Trust (AHT) мекемесі тибеттік испаньелдердегі ПРА-ны зерттеуге көп күш жұмсады және жауапты генді анықтады. Мутацияны Луиза Даунс өзінің PhD зерттеуінің аясында анықтады. Бұл мутацияға негізделген ДНК-тест 2013 жылдың 8 шілдесінен бастап қолжетімді болды. Жалпы, жауапты селекционерлер тұқымнан ПРА-ны жоюға тырысуда. Қазіргі уақытта Халықаралық тибеттік испаньел жұмыс тобы ПРА тарихымен қоса денсаулық туралы мәліметтерді жинап отыр.

Портосистемалық шант

Портосистемдік шант – қанның бауырды айналып өтуіне мүмкіндік беретін аномальдық тамыр, бауыр – организмнің сүзгілерінің бірі болғандықтан, қан тазартылмайды. Тибеттік испаньелдердегі бұл сирек кездесетін жағдайды көбінесе "бауыр шунты" деп атайды. Көптеген шанттар иттің жас ересек кезінде айқын белгілерге себеп болады, бірақ кейде өмір бойында кейінірек диагноз қойылады. Қан ағынының бауырдан қаншалықты айналып өтуіне байланысты жағдайдың ауырлығы әртүрлі болуы мүмкін, сондықтан клиникалық белгілер мен басталу уақыты да әртүрлі болуы мүмкін. Көбінесе бұл жағдай, күшік өспей қалғаннан кейін анықталады, бұл ерте диагностикаға мүмкіндік береді. Портосистемдік шанттың белгілеріне: нашар салмақ тарту, седативтерге (әсіресе диазепамға) сезімталдық, депрессия, басын қатты бетке тиеу, ұстамалар, әлсіздік, сілекейдің көп бөлінуі, құсу, тәбеттің жоғалтылуы, су ішу мен зәр шығарудың артуы, тепе-теңдік бұзылыстары, сондай-ақ несеп жолдарының жиі аурулары немесе көк безге тастардың ерте пайда болуы жатады. Тамақтанғаннан кейін белгілердің күрт күшеюі – портосистемдік шанттың анық белгісі болып табылады.

Басқа мәселелер

Көптеген ит тұқымдары сияқты, тибеттік испаньелдер де аллергияға ұшырайды. Олар сонымен қатар "шиша" көзіне, яғни үшінші қабақтың сыртқа қарай иырылуына шалдығуы мүмкін. Бұған қоса, тибеттік испаньелдің бет пішіні оны "жас көз" деп аталатын жиі кездесетін косметикалық мәселеге бейім етеді.