Кіріспе

Hrungnir (Ескі скандинавиялық: Hrungnir, 'жауынгер') – скандинавия мифологиясындағы жёттун. Ол тастан жасалған деп сипатталады және соңында нөкер Тормен болған жекпе-жекте қаза табады. Өліміне дейін Хрунгнир Одинмен бәс тікелді, онда Один өзінің атын, Слейпнирді, Хрунгнирдің Гулфакси атты биесінен жылдам деп мәлімдеді. Бұл жарысты Слейпнир жеңіп алды, содан кейін Хрунгнир Асгардқа кіріп, мас болып, тәкаппарлық көрсетті. Одан шаршаған құдайлар Хрунгнирмен шайқасу үшін Тор құдайына шақыру жасады. Ол Тордың Мьёльнир балғасымен өлтірілді. Хрунгнирді хуриттердің Улликуммисімен салыстыруға болады, ол тас алып болғандықтан, өте жылдам өсіп, көкке жеткен. Оны нөкер Тешуб өлтірді, ол Лувиялық Тарунз және хеттік Тарунна құдайларымен тең.

Атауы

Ежелгі скандинав тіліндегі Hrungnir есімі "жағажар", немесе "ірі тұлға, күшті ер", "құбылыс тудырушы" деп аударылған.

Эдда прозасы

Снорри Стурлусонның 13 ғасырда жазған "Скальдскапармал" (Поэзия тілі) кітабында Один құдайы, өзінің аты Слейпнирде отырып, Жотунхеймге кіргенде, Гуллфаксиге (Алтын жалы) мінген Хрунгнирді кездестіреді. Олар әрқайсысының атының сапасы туралы қысқаша сөз алмасып, сонда Один жеңіске қатысты өз басын (өмірін) тіккенге дайын екенін айтады. Хрунгнирдің "Атшағазы" деген аты бар екенін мәлімдейді. Сосын Хрунгнир ашуланып, атына мініп, Одинді Асгардқа қарай жарысқа шақырып, "мақтандығы үшін оған жаза беруді" көздейді. Слейпнир ең жылдам ат болып шығарғанымен, жарыс тығыз болады және Один Хрунгнирді құдайлардың мекені Асгардтан аластата алмайды. Сол жерде Эсирлер (құдайлар) Хрунгнирді ішімдікке шақырады. Хрунгнир соншалықты мас болады, "Валхалльді алып, алыптар еліне" апарып, "Асгардты көміп, барлық құдайларды өлтіруге" әрекеттеніп, әдемі құдайлар Фрейя мен Сифті өзіне қалдыруды ниет етеді. Сонда құдайлар найзағай құдайы Торды шақырып, жағымсыз қонақты қууға келіседі, екеуі де дуэльге шығады. Тор өзінің қызметшісі Тьяльфимен бірге келеді, ал Хрунгнирді Моккуркалфи ("Тұман бұзауы") сүйемелдейді, ол саздан жасалған, жылқы жүрегі бар алып жаратылыс. Бірақ алып Моккуркалфи "қатты қорқып", Торды көргенде "өзін-өзі ластап алады", ал жүрегі, басы және қалқаны тастан жасалған Хрунгнир "сақтанбай тұрады". Шайқас аяқталғаннан кейін және Хрунгнир жеңілгеннен соң, Тор жотунның аяғының астында қалып қояды. Тордың үш жасар ұлы Магни, қазіргі Эсирлердің (құдайлардың) барлығынан алып аяқты көтере алатын жалғыз адам болып табылады. Сыйлық ретінде Тор оған Хрунгнирдің атын Гуллфаксиді сыйлайды.

Скальдикалық поэзия

Haustlöng (Күзгі ұзақ, 14–20), Хвинирдің 10-ғасырдың басында жазған Þjóðólfr шығармасы, және Снорри өзінің баяндамасын осыдан алғанын айтады, Тордың дуэльге саяхатын көрсетеді, ал осы кезде космологиялық элементтер өзгеріске ұшырайды: «жердің барлық бөлігі» (жер) «ақ жаңбырмен шарпылады», ал «барлық бүркіттердің қасиетті орындары» (аспан) отқа толы; «Свольнирдің жесірі» (Одиннің әйелі, Jörð [Жер]) дерлік жарылып кетеді. Содан кейін Хрунгнир мен Тор бір-біріне қаруларын лақтырып (йотунның доғары және Тордың оқасы) шайқасады, өлең Тордың басынан доғарының сынығы алынуына сілтеме жасайды. Снорридің баяндамасымен салыстырғанда, Þjóðólfr Тордың шайқасқа саяхатына көбірек назар аударады, бұл саяхат шу мен оттармен бірге жүреді, ал Снорри бұл туралы аз айтады және Хрунгнирдің саяхатын да сипаттайды. Тордың қызметшісі Þjálfi және Хрунгнирдің саздан жасалған алып Моккуркалфи Þjóðólfr-дың 10-ғасырлық нұсқасында жоқ. Ragnarsdrápa поэмасында 9-ғасырлық скальд Браги Боддасон «Хрунгнирдің бас сүйегін жарушы» деп айтады. Браги сондай-ақ қалқанды «Хрунгнирдің жалғыз қылышы» деп атайды және Хрунгнирді Тордың қызы Трудты ұрлаған деп сипаттайды.

Теориялар

Ғалым Джон Линдоудың пікірінше, "Хаустлонг" жырда баяндалған Тордың шайқасқа жолы кезіндегі космологиялық элементтердің реакциясы (жердің жарылуы, аспанның өртуі) "Тордың Хрунгнирмен болған жекпе-жегінің ғарыштық мәнін көрсетеді". 10 ғасырдың шайыры Тьодольф "Хаустлонг" жырда бұл жекпе-жектің себебін айтпаса да, бастапқыда оның Тордың қызы Трудрды тастан жасалған алып Хрунгнирдің ұрлауынан туындауы мүмкін, бұл туралы 9 ғасырдың шайыры Брагидің бұрынғы кеңесі ("Трудр ұрысының табанының жапырағы" – blað ilja Þrúðar þjófs) меңзейді. Жорж Дюмезил бұл оқиғаның Тордың саздан жасалған құбыжықты өлтіру арқылы Тьяльфиге баулумен байланысты екенін айтады.