Кіріспе
Кейінқы Цин әулетінің регенті Зайфэн (12 ақпан 1883 – 3 ақпан 1951), сондай-ақ Цай Фэн, Ч'ун князі, ресми түрде Чун князі атағымен танымал, маньчжур князі және кейінқы Цин әулетінің регенті болды. Ол Даогуан императорының жетінші ұлы Иксюанның ұлы және Соңғы император Пуйидің әкесі. Ол 1908 жылдан 1911 жылға дейін ұлының билігі кезінде регент қызметін атқарды, Сіньхай революциясы Цин әулетін құлатқанға дейін.
Zaifeng (12 February 1883 – 3 February 1951), also known as Tsai Feng, Prince of Ch'ün, formally known by his title Prince Chun, was a Manchu prince and regent of the late Qing dynasty. He was a son of Yixuan, the seventh son of the Daoguang Emperor, and the father of Puyi, the Last Emperor. He served as prince regent from 1908 to 1911 during the reign of his son until the Qing dynasty was overthrown by the Xinhai Revolution in 1911.
Отбасылық негіздер
Зайфэн Гуансю императорының билігінің 9-шы жылының 12 ақпанында Айсин Гиоро руында Иксюаньның (Чун ханзадасының) бесінші ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Чун ханзадасының ересек жасқа жеткен екінші ұлы болды. Оның анасы Люгия Куйян, Чун ханзадасының сарайында қызметші болғаннан кейін ханзаданың қарындасы болды. Хан баннерінің отбасынан шыққан ол, бастапқыда "Лю" (劉) тегін алып, Чун ханзадасына үйленгеннен және маньчжур баннеріне ауысқаннан кейін "Люгия" (劉佳) деп өзгертілді. 1875 жылы баласыз Тонгчжи императоры қайтыс болғаннан кейін, Зайфэннің ағасы Зайтианды Императрица-Жекелілер Цыси мен Цы'ань жаңа император етіп таңдады. Цыси мен Цы'ань император жесірлері Зайтианды өз ұлдары ретінде "асырап алды", яғни ол енді Чун ханзадасының ұлы емес еді. Одан кейін ол Гуансю императоры болып жарияланды. Чун ханзадасы, биліктегі императордың биологиялық әкесі ретінде, император сарайында ең жоғары наградалар мен жоғары дәрежеге ие болды. Сонымен қатар, ол Императрица-Жекелі Цысимен жақын қарым-қатынаста болды, ал оның басты әйелі Йехара Ванчжэнь Цысидің қарындасының бірі болды. 1891 жылдың қаңтар айында Чун ханзадасы қайтыс болғаннан кейін сегіз жасар Зайфэн әкесінің ханзадалық титулын мұраға алып, екінші Чун ханзадасы болды. 1900 жылы Боксерлер көтерілісі кезінде Сегіз елдің одағы Пекинге басып кіргенде, Чун ханзадасының болашақ әйелі шетелдік басқыншылардың зорлауы мен қорлауынан өзін сақтап қалу үшін өзіне-өзі қол жұмсады деген хабар тарады.
Үкіметтегі өмір
1901 жылдың ақпан айының соңы немесе наурыз айының басында Пекиннен көшіп келген Цин императорлық сарайы принц Чунды армия инспекторы етіп тағайындады. 1901 жылдың маусым айында шетелдік державалардың қысымымен 18 жасар Чун ханзадасы Германияға арнайы елші ретінде тағайындалды. Ол неміс дипломаты барон фон Кеттелердің қазасы үшін Цин үкіметі атынан Германияға өкініш білдіру үшін жіберілді. Шілдеде Чун ханзада теңіз жолымен Германияға аттанды және қыркүйекте Потсдамда император Вильгельм II-мен кездесті. Бастапқыда Еуропаны аралап, Бельгия мен Лондонға сапар шегуді жоспарлаған, алайда императорлық жесір Цисидің денсаулығының нашарлауына байланысты жоспарларын тоқтатты және мерзімінен бұрын Қытайға оралуға мәжбүр болды. Императорлық жесір Циси Чун ханзаданың Германиядағы дипломатиялық миссиясын қалай атқарғанына риза болды. Ол немістердің талабына қарамастан, императордың алдында тізе бүгуден бас тартты; дипломатиялық бұл қадам оның кеңесшісі Лян Ченгтің келіссөз дағдыларының арқасында кешірілді. Бірақ Қытайда шетелдік елшілер императордың алдында тізе бүгуге міндетті болды. Сәттіліктерінің арқасында Чун ханзада келесі жылдары бірнеше маңызды лауазымдарға тағайындалды. Сонымен қатар, Циси Чун ханзадаға күдікпен қарады, өйткені ол шетелдік державалардың сүйіктісі еді. Шындығында, 1901 жылдан кейін Чун ханзаданың императорлық сарайдағы маңызды лауазымдарға ие болуының себебі – ол шетелдік державалардың қолдауында болды, ал Циси оларды ренжітпеуге тырысты. Алайда, ол өзінің билігіне күйреу қаупін болдырмауға бейілді болды, сондықтан Чун ханзада оған үлкен мәселе тудырды. 1902 жылы Чун ханзада Германиядан оралғанда, Циси оған императорлық сарайдағы консервативті саясаткер және Цисидің адал қолдаушысы Ронглудың қызы Юланға үйленуге бұйрық берді. Чун ханзада Ронглуға қарсы болды, өйткені ол 1898 жылғы жүз күндік реформаны тоқтатуда және Гуансю императорын тұтқындауда басты рөл атқарды. Дегенмен, ол Цисиге қарсы шығудың ақылға қонымсыз екенін сезіп, Ронглудың қызына үйленуге келісті. Чун ханзада мен Юланның некесі бақытсыз болды. Чун ханзада енді оған тығыз байланысқандықтан, Циси оны енді қауіп деп санамады. 1906 жылы Чун ханзада мен Юланның тұңғыш ұлы Пуи дүниеге келгенде, Пуи таққа мұрагер болу мүмкіндігіне ие болды. Чун ханзада мен Юланның тағы бір ұлы Пуцзе және үш қызы – Юньин, Юньхэ және Юньин дүниеге келді.
Регенттік
Гуансю императоры 1908 жылдың 14 қарашасында қайтыс болды. Сол күні Цыси ханшайымы ханзада Чуньның үлкен ұлы Пуйиді мұрагер деп жариялады. Пуйи Гуансю императорының ұлы ретінде "асырап алынды"; Гуансю императоры сияқты, ол да биологиялық әкесі ретінде танылмады. Ханзада Чунь жаңа императорға көмектесу үшін регент ханзада болып тағайындалды. Цыси келесі күні қайтыс болып, Қытайдағы 47 жылдық билігін аяқтады, ал ханзада Чунь келесі үш жыл бойы регент ретінде билік жүргізді. Ханзада Чуньнің ең бірінші мәселесі – Гуансю императорына опасыздық жасаған және 1898 жылы жүз күндік реформаны тоқтатуға Ронглуға көмектескен Бейян армиясының генералы Юань Шикайды жазалау болды. Ханзада Чунь Юань Шикайды өлтіру жоспарынан бас тарды, бірақ Юаньды қызметтен босатып, "аяғының ауруын емдеу" сылтауымен Хэнаньға жіберді. 1909 жылдан 1911 жылға дейінгі үш жыл ішінде ханзада Чунь 1901 жылы Боксерлер көтерілісі аяқталғаннан кейін басталған экономикалық және саяси реформаларды жүзеге асырды, бірақ ол императорлық сарайда консерваторлар (көбінесе маньчжур шенеуніктері) мен реформаторлар (көбінесе ханьқытай шенеуніктері) арасында қысылып қалды. Тәжірибесіз ханзада Чунь билікті шағын басқару тобының қолына шоғырландырды, бұл төменгі деңгейдегі бюрократтарды ашуға ұшыратты. Ол 1916 жылға қарай конституцияны қабылдауға уәде берді, оған дайындық кезеңдері кіретін болды. 1909 жылдың 5 ақпанынан бастап Қытайда алғашқы провинциялық жиналыстар мен жергілікті кеңестер сайлауы өтті (Тяньцзинде кеңес сайлауы 1907 жылы өткізілді). 14 қазанда 21 провинциялық жиналыс өз орындарын алды. Сайланғандардың басым көпшілігі конституциялық монархияшылдар, ал кейбіреулері жасырын революционерлер болды, олар жиналыстарды наразылық ошағына айналдырды. Қорқынышпен, 3 қазан күні Пекинде өткен Ұлттық жиналыс провинциялық жиналыстар сайлаған жарты мүшесін теңестіру үшін 200 мүшесінің жартысын тағайындады. Облыстар 98 мүшені астанаға жіберді, өйткені 22-облыс Шинжаң әлі де өте нашар дамығандықтан жиналыс құру үшін сайлау өткізе алмады. Ханзада Чунь тек 96 мүшені тағайындады. Дегенмен, сайланған мүшелер басымдыққа ие болып, тағайындалғандарды өз жақтарына тартты. Ұлттық жиналыс ханзада Чуньды конституциялық процесті жеделдетуге және нағыз парламент құруға шақырды, сондықтан ханзада күтілетін мерзімді 1913 жылға жылжытуға жауап берді. 1911 жылдың 8 мамырында Ұлы кеңес Кинг ханзадасы басқаратын Императорлық кабинетпен алмастырылды. Бұл конституционалистерді қорқытты, өйткені Императорлық кабинет Ұлттық жиналысқа жауап бермейді және оның 13 мүшесінің арасында тек төрт ханьқытайымен бірге жеті маньчжур император туыстары болды, бұл екі этностың тең санын тағайындаудың ұзақ жылдар бойы сақталған саясатын бұзды. Маньчжурлар династиясының алғашқы жылдарынан бері кез келген уақыттағыдан гөрі көп билік маньчжурлардың қолына шоғырланды. Келесі күні үкімет ірі теміржолдарды мемлекеттік меншікке алу туралы жариялады, бұл саясат теміржолға көп инвестиция салған көптеген кәсіпкерлерді ашуға ұшыратты. Оларға салған қаржының тек бір бөлігі ғана қайтарылатынын айтты. Бұл көптеген буржуазия мен ақсүйектерді оқшаулады, олар теміржолды қорғау қозғалысын қарсылық ретінде бастады, ал өздері революцияға бейімделді. Осы кезеңде революционерлер Цин әулетін құлату үшін бірнеше көтеріліс жасауға тырысты, тіпті 1910 жылдың ақпанында Ван Цзиньвэй ханзада Чуньды өлтіруге тырысқан. Ханзада Чунь император жесір Цысидің маневрлеу қабілеті де, билікке құмарлығы да болмады, ол көбінесе шешімсіз болып көрінді және осы қиын кезеңде жарамсыз болды. 1910 жылы ханзада Чунь Тибеттен 13-ші Далай-ламаны қуды, ол 1913 жылға дейін Үндістаннан қайтып келмеді, содан кейін Далай-лама Тибетті тәуелсіз деп жариялады. 1911 жылдың 10 қазанында Вучан көтерілісі Синьхай революциясының басталуын белгіледі, оның мақсаты Цин әулетін құлатып, Қытайдағы императорлық билікті тоқтату еді. Цин императорлық соты Юань Шикайды қайта шақыруға мәжбүр болды, бірақ ханзада Чунь оны қатты жек көретін, өйткені Юань революцияны басуға қабілетті жалғыз адам болды. Юань 16 қарашада Императорлық кабинеттің премьер-министрі болды. Ханзада Чунь, қазір кез-келген нақты биліктен айырылған, 1911 жылдың 6 желтоқсанында орнынан кетті және регент ретінде оның қарындасы, император жесір Лонгю алмастырды. Сол күні үйіне оралғанда ол отбасына: "Енді мен отбасымның мүшесі болдым, енді балаларыма қамқорлық жасай аламын" деді. Үш жылдық регенттік ханзада Чунь үшін өте қиын жылдар болды; ол император жесір Цыси немесе Юань Шикай сияқты билікті ұнатқан жоқ, куәгерлер оның кеңседен кеткенде жеңілдегенін айтады. Пуйидің тәрбиешісі сэр Реджинальд Джонстон ханзада регент болып тағайындалғанда оның алдында тұрған орасан зор міндетке қабілетсіз екеніне баршаның мәлім болғанын айтты. Ол Чунь былай деді:
Адами қасиеттері бар, қастық немесе өшпенділікке бой алмайды, әлеуметтік, қытай драмасына саясат пен әлем ісіне қарағанда қызығушылық танытады. Жақсы ниетті, өзінің жалқау және тиімсіз жолымен баршаға ұнауға тырысады, ешкімге ұнамайды, жауапкершіліктен қашады, мүлде іскер емес, энергия, ерік күші және қайраттылықтан кемшіліктері бар, және оның дене және рухани батылдығы жетіспейтініне сенуге себеп бар. Төтенше жағдайда әлсіз, түпкілікті идеялары жоқ және сөйлеу шеберінің сөзіне ықпалдануға бейім. Дегенмен, регент болғаннан кейін, жалтақтап сөйлейтінтердің мақтауы оның өз пікірлеріне қатты ұстануына әкелді, олар әдетте дұрыс болмайтын.
A man of some amiable qualities, free from malice or vindictiveness, sociable, as interested in the Chinese drama as he is uninterested in politics or affairs of the great world He is well intentioned, tries hard in his languid and ineffectual way to please everyone, succeeds in pleasing no one, shrinks from responsibility, is thoroughly unbusinesslike, is disastrously deficient in energy, will power and grit, and there is reason to believe that he lacks both physical and moral courage. He is helpless in an emergency, has no original ideas, and is liable to be swayed by any smooth talker. After he became regent, however, the flattery of sycophants tended to make him obstinantly tenacious of his own opinions, which invariably turned out to be wrong.
Цин әулетінен кейінгі өмір
Тіпті жеке өмірге оралғаннан кейін де ханзада Чун ұлттық және кейін коммунистік партиялар арасында құрметті тұлға болып қала берді, олар оның биліктен бейбіт түрде кетуін және Қытайдың республикаға айналуын қабылдағанын бағалады. Сунь Ятсен тіпті 1912 жылғы қыркүйекте Пекинге келіп, онымен құттықтады, ал ханзада Чун Қытай Республикасына қолдау білдіретінін ресми түрде жариялады. 1913 жылы императрица жесір Лонгю қайтыс болғаннан кейін ханзада Чун өзінің ұлы Пуйидың (енді билік жүргізбейтін) айналасында қалған шағын императорлық сарайды басқарды және 1924 жылға дейін сарайдың барлық істерін басқарып отырды. 1917 жылы әскери тәртіп сақшысы Чжан Сун Пуйиді қысқа мерзімге таққа қайта отырғызғанда, ханзада Чун маңызды рөл атқармады, себебі Чжан Сунның қалпына келтіру ұраны «Императордың туыстарына үкіметке қатысуға рұқсат берілмес» еді. Ханзада Чун 1928 жылға дейін Пекиндегі Солтүстік резиденциясында тұрды. Ол уақытының көп бөлігін кітапханада тарих кітаптарын оқып, жаңадан шыққан журналдармен танысып өткізді. 1911 жылдан кейін ол тағы бір әйелге, Денгия ханымға үйленді, олар бірнеше балаға ие болды. Оның басты жұбайы Юлан 1921 жылы Дуанкан әйелдің (1913 жылы қайтыс болғаннан кейін императорлық сарайдағы ең жоғары дәрежелі әйел) Пуйидің дұрыс емес мінез-құлқы үшін ашық сөккенінен кейін опий ішіп, өз-өзіне қол жұмсады. 1928 жылы ханзада Чун Тяньцзиньге көшіп, британдық және жапондық концессияларда тұрды. 1939 жылғы тамызда Тяньцзинь су тасқынына ұшырағанда ол Пекинге, Солтүстік резиденцияға көшіп келді. Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде ханзада Чун жапондық марионеттік Маньчжуко мемлекетінің құрылуына қарсы болды және Пуйиді қатыспауға ескертті. Бірақ Пуйи оның кеңесін елемеді және жапондықтар оны Маньчжуконың марионеттік билеушісі етіп тағайындады. Ханзада Чун үш рет Маньчжукоға барып, ұлын көріп қайтты, бірақ мемлекеттік істерге қатысудан жалтара берді. Пуйи әкесінің Маньчжукода тұруын қалады, бірақ әкесі бас тартып, ауру болғанын айтып Пекинге оралды. Екінші Қытай-Жапон соғысы аяқталғанда, Ұлттық революциялық армия Пекинге жапондықтардан қайтарып алғанда, Пекин муниципалитеті ханзада Чунға жапондық оккупация кезіндегі ұстанымы үшін алғыс айтатын хат жіберді. 1949 жылы Қытай Азамат соғысы аяқталғаннан кейін және Коммунистік партия Қытай Халық Республикасын құрғаннан кейін ханзада Чун партия мүшелері тарапынан жоғары бағаланды. Алайда оның ұлы Пуйи тұтқындалып, он жылға түрмеге қамалды. Ханзада Чун қаржылық қиындықтарға байланысты Солтүстік резиденцияны үкіметке сатты. Ол сондай-ақ кітапханасы мен өнер жинағын Пекин университетіне сыйға тартты және 1950 жылы Хуай өзеніндегі су тасқынынан зардап шеккендерге көмек көрсетті. Ханзада Чун 1951 жылғы 3 ақпанда Пекинде қайтыс болды. Оның көптеген ұрпақтары бүгінгі күнге дейін Пекинде тұрып жатыр, олардың ішінде Джин Ючжи, Джин Ючжан және Джин Юлан бар. Көптегендер өздерінің маньчжур тайпалық атын Айсын Гиородан қытайлық отбасылық аты Цзинь (金) деп өзгертті, бұл «алтын» дегенді білдіреді («Айсын» маньчжу тілінде де «алтын» дегенді білдіреді).