Циң әулетінің регенті Доргон

Кіріспе

Цинь әулетінің регент ханзадасы (1643–50)

Доргон (1612 жылдың 17 қарашасы – 1650 жылдың 31 желтоқсаны) – маньчжу ханзадасы және Цинь әулетінің алғашқы кезеңіндегі регент. Айсин Гиоро әулетінен шыққан, Цинь әулетінің негізін қалаушы Нурхачидің 14-ші ұлы Доргон мансабын моңғолдарға, корейлерге және Мин әулетіне қарсы әскери жорықтарда бастады. Бұл жорықтар Хонг Тайджи (оның сегізінші ағасы), әкесінен кейін таққа отырған кезде жүзеге асырылды. 1643 жылы Хонг Тайджи қайтыс болғаннан кейін, ол Хонг Тайджидің үлкен ұлы Хугеге қарсы таққа билік алу үшін күреске түсті. Ақырында екеуі де келісімге келіп, Хонг Тайджидің тоғызыншы ұлы Фулинге император болуға рұқсат берді. Фулин Шунчжи императоры ретінде таққа отырды. Доргон 1643 жылдан 1650 жылға дейін, Шунчжи императорының алғашқы билігі кезінде регент ханзада қызметін атқарды. 1645 жылы оған "Императордың інісі және регент ханзада" (皇叔父攝政王) деген құрметті атақ берілді; 1649 жылы бұл атақ "Императордың әкесі және регент ханзада" (皇父攝政王) болып өзгертілді. Доргонның регенттігі кезінде Цинь әскерлері құлаған Мин әулетінің астанасы Пекинге басып кірді және Мин әулетінің қалған бөлігін Мин әулетінің адалдарына және Қытайдағы басқа да қарсы күштерге қарсы бірқатар шайқастарда жаулап алды. Доргон сонымен қатар ханьқытайлықтардың шаштарын маньчжурлар сияқты қырқып, артқы жағын өріп тағуын міндеттеді. Ол 1650 жылы аң ауы кезінде қайтыс болды және өмірінде император болмаса да, қайтыс болғаннан кейін император дәрежесіне ие болды. Бірақ Доргонның өлімінен кейін бір жыл өткен соң, Шунчжи императоры Доргонды бірнеше қылмысқа айыптап, оның лауазымдарынан айырды және оның денесін қаздырып алып, жұрт алдында жазалады. 1778 жылы Цяньлун императоры Доргонды ақтады және оның құрметті атақтарын қайта қалпына келтірді.

Ерте өмір

Доргон Маньчжу Айсин Гиоро руында, Кейінгі Цзинь (Цин) династиясының ханы Нурхацзидің 14-ші ұлы ретінде дүниеге келді. Оның анасы – Нурхацзидің басты әйелі, Абахай ханым. Ажиге мен Додо – оның толыққанды бауырлары, ал Хонг Тайджи – жартылай бауырларының бірі. Доргон Нурхацзидің ұлдарының арасында ең беделдісі болды, және оның рөлі 1644 жылы құлаған Мин әулетінің астанасы Пекиннің Цин тарапынан басып алынуына зор үлес қосты. Хонг Тайджи билігі тұсында Доргон көптеген әскери жорықтарға қатысты, оның ішінде Моңғолия мен Кореяны жаулау да бар. Ол 1628 және 1635 жылдары Шахар моңғолдарына қарсы күресті.

Билікке көтерілу

1643 жылы Хонг Тайджи қайтыс болғаннан кейін, Доргон Хонг Тайджидің үлкен ұлы Хугемен таққа отыру үшін күреске түсті. Бұл қақтығыс екі тарап та бас тартып, келісіммен шешілді, және Хонг Тайджидің тоғызыншы ұлы Фулин Шунчжи императоры болып таққа отырды. Шунчжи императоры сол кезде алты жаста болғандықтан, Доргон мен оның туысы Жиргаланг бірлескен регенттер болып тағайындалды. 1645 жылы Доргонға "Императордың ағасы және регент ханзадасы" (皇叔父攝政王) атағы берілді. Кейін 1649 жылы бұл атақ "Императордың әкесі және регент ханзадасы" (皇父攝政王) болып өзгертілді. Доргонның Шунчжи императорының анасы, император жесір Сяоцзюанмен сырлы қарым-қатынаста болғаны, тіпті оған жасырын үйленгені туралы әңгімелер тарады, бірақ оған қарсы да дәлелдер бар. Олардың жасырын некеге тұрғандығы, сырлы қарым-қатынаста болғандығы немесе қарым-қатынас жасамай ұзақ арада болғандығы туралы мәселе қытай тарихында әлі де даулы болып қалуда. Маньчжур әдет-ғұрыптары бойынша, жесір әйел күйеуінің інісіне үйленуге құқылы. Бірақ ханьқытайлық әдет-ғұрыптарында мұндай некеге тыйым салынған.

Квази-патша

1644 жылдың 17 ақпанында қабілетті әскери басшы болған, бірақ мемлекеттік істерді басқаруға қызығушылық танытпаған Жиргаланг барлық ресми мәселелерді Доргонға тапсырды. Сол жылдың 6 мамырында Худждің регенттікке қарсы қастандық жасағаны анықталғаннан кейін, Худж әміршілдік атағынан айырылып, оның серіктестері жазаланды. Доргон Худждің жақтастарын (көбінесе Сары тулардың) өзінің адалдарымен алмастырып, осылайша тағы екі туды толық бақылауға алды. 1644 жылдың маусым айының басында ол Цинь үкіметі мен әскерін нық қолға алды. 1644 жылдың басында Доргон мен оның кеңесшілері Мин империясына қалай шабуыл жасауды жоспарлап отырғанда, шаруалардың көтерілісі Пекинге қауіпті жақындады. Сол жылдың 24 сәуірінде Ли Цзичэн бастаған көтерілісшілер Мин астанасының қабырғаларын бұзып кірді. Миннің соңғы императоры Чончжэнь Тыйым салынған қаланың артындағы төбеде өзі-өзін дарға асты. Бұл жаңалықты естіген соң, Доргонның ханьқытайлық кеңесшілері Хун Ченчжоу мен Фан Вэнченг (范文程; 1597–1666) ханзадаға осы мүмкіндікті пайдаланып, құлаған Мин империясының кекшілері ретінде танылып, Цинь империясы үшін Аспан мандатын талап етуге кеңес берді. Доргон мен Пекин арасындағы соңғы кедергі – Ұлы Қытай қабырғасының шығыс жағындағы Шанхай өтегін күзеткен бұрынғы Мин генералы У Сангуи болды. У Сангуи маньчжурлар мен Ли Цзичэннің әскерлерінің арасында қалды. Ол Доргоннан көтерілісшілерді жоюға және Мин империясын қайта орнатуға көмек сұрады. Доргон У Сангуиден Цинь империясына қызмет етуді сұрағанда, Уның басы ішінде басқа амал қалмады. У Сангуидің элиталық әскерлерінің көмегімен, олар Доргон атты әскері араласпай тұрып, сағаттап көтерілісшілермен шайқасты. Нәтижесінде, Цинь әскері 27 мамырда Шанхай өтегіндегі шайқаста Ли Цзичэнге қарсы шешуші жеңіске жетті. Ли Цзичэн мен оның жеңілген әскерлері бірнеше күн бойы Пекинді тонады, содан кейін 4 маусымда қолдарына тиген барлық байлықты алып, астананы тастап кетті.

Елордаға қоныс аудару

Алты апта бойы көтерілісшілердің зорлық-зомбылығына ұшырағаннан кейін, Бейжің тұрғындары 5 маусымда азат етушілерді қарсы алу үшін ақсақалдар мен шенеуніктерден топ жіберді. Олар У Сангуи мен Мин тағының мұрагерімен кездесуді күткенде, басының алдыңғы жартысы қырқылған, атқа отырған маньчжу Доргонды көргенде таң қалды, ол өзін регент ханзадасы деп таныстырды. Осы алабұдында Доргон 3 маусымда Ли Цзичэн Тыйым салынған қаланы өртеп жібергеннен кейін көбінесе зақымдалмаған жалғыз ғимарат – Вюйинг сарайында (武英殿) регент ханзадасы болып орналасты. Жеңілдік беруге әскерлерге тыйым салынды; олардың тәртібі Цин билігіне өтуді «ерекше тегіс» жасады. Дегенмен, сол уақытта Мин империясын кектеу үшін келгенін мәлімдеген Доргон Мин тағына талапкерлердің барлығын (соңғы Мин императорының ұрпақтарын қоса алғанда) олардың жақтастарымен бірге өлімге кесуді бұйырды. 7 маусымда, қалаға кіргеннен кейін екі күн өткен соң, Доргон астана маңындағы шенеуніктерге арнайы жарлықтар шығарды, егер жергілікті халық бағынып берсе, шенеуніктер өз қызметтерінде қалуға рұқсат етіледі деп сендірді. Сонымен қатар, барлық еркектер басының алдыңғы жартысын қырқып, қалған шашын өрмелеп тағу керек болды. Ол бұл бұйрықты үш аптадан кейін Пекин маңында бірнеше шаруалар көтерілісі басталып, Циннің астана аймағындағы билігіне қауіп төндіргеннен кейін қайтаруға мәжбүр болды. 1644 жылғы 19 қазанда Доргон Пекин қақпаларында Суньчжи императорын күтіп алды. 30 қазанда алты жасар монарх Аспан мен Жерге Аспан құрбандық алаңында құрбандық шалды. Конфуций ұрпақтарының оңтүстік тармағы wujing boshi атағын алды, ал Конфуцийдің солтүстік тармағының 65-ші ұрпағы герцог Яншенг атағын 31 қазанда Суньчжи императоры растады. 8 қарашада Суньчжи императорының таққа отыру рәсімі өтті, оның барысында жас император Доргонның жетістіктерін Чжоу әулетінің құрметті регенті Чжоу герцогының жетістіктерімен салыстырды. Салтанатты рәсім кезінде Доргонның ресми атағы «Регент ханзадасынан» «Аға регент ханзадасы» (叔父攝政王) деңгейіне көтерілді, онда маньчжу тіліндегі «Аға» (ecike) термині императорлық ханзададан жоғары дәреже көрсетті. Үш күннен кейін Доргонның бірлескен регенті Жиргалан «Регент ханзадасынан» «Регенттің көмекші ағасы» (輔政叔王) деңгейіне төмендетілді. 1645 жылғы маусымда Доргон барлық ресми құжаттарда өзін «Император ағасы регент ханзадасы» (皇叔父攝政王) деп атау керектігін жарлық етті, бұл оның өзі үшін таққа таласуға бір қадам жетпейтінін көрсетті. Миннен Цинге өткендерге қатысты. Манжу кезек шашын Хан халқына күштеп енгізгенге дейін Фэн Куан ерікті түрде қабылдады және маньчжу тілін үйренді. Ұлтаралық келісімді нығайту мақсатында 1648 жылғы Суньчжи императорының жарлығы Хан қытайлық еркектерге кіріс басқармасының рұқсатымен, егер олар лауазымды адамдардың немесе қарапайым адамдардың тіркелген қыздары болса, немесе тіркелмеген қарапайым адамдар болса, баннерлік рота капитанының рұқсатымен маньчжу әйелдеріне үйленуге рұқсат берді, кейін Цин династиясында осы некеге рұқсат беру саясаты тоқтатылды. Жарлықты Доргон жасады. Доргонның жаңа Цин астанасындағы алғашқы бұйрықтарының бірі Пекиннің солтүстік бөлігін босатып, оны Хан қытайлық баннерленгендерге беру болды. Бұл тарату Маньчжуриядағы басып алу кезінде белгіленген тәртіпке сәйкес келді, онда «әр баннерге компастың нүктелеріне сәйкес белгілі бір географиялық орналасқан жер берілді». Салық жеңілдіктеріне және көшуді жеңілдетуге арналған ірі құрылыс бағдарламаларына қарамастан, 1648 жылы көптеген қытайлық азаматтар әлі де жаңадан келген баннерленген халықтың арасында өмір сүрді және екі топ арасында әлі де антагонизм болды. Астанадан тыс жерлердегі егіс жерлері де (quan 圈) шекараланып, Цин әскерлеріне берілді. Бұрынғы жер иелері енді банерленген жер иелеріне жалға төлейтін жалға алушыларға айналды. 1649 жылғы емтихан сұрағында «Маньчжу және Хан қытайларын қалай біріктіруге болады, олардың жүректері бірегей болып, бөлінбестен бірге жұмыс істеуі үшін» деген сұрақ қойылды. Суньчжи императорының билігі кезінде метрополитен емтиханының бір сессиясына қатысқан түлектердің орташа саны Цин династиясының ең жоғары көрсеткіші болды («қытайлықтардың көбірек қолдауын алу үшін»), 1660 жылға дейін төменгі квоталар белгіленгенге дейін жалғасты.

After six weeks of mistreatment at the hands of rebel troops, the residents of Beijing sent a party of elders and officials to greet their liberators on 5 June. They were startled when, instead of meeting Wu Sangui and the Ming heir apparent, they saw Dorgon, a horse riding Manchu with the front half of his head shaved, present himself as the Prince Regent. In the midst of this upheaval, Dorgon installed himself as Prince Regent in Wuying Palace (武英殿), the only building that remained more or less intact after Li Zicheng had set fire to the Forbidden City on 3 June. Banner troops were ordered not to loot; their discipline made the transition to Qing rule "remarkably smooth." Yet, at the same time, as he claimed to have come to avenge the Ming Empire, Dorgon ordered that all claimants to the Ming throne (including descendants of the last Ming emperor) should be executed along with their supporters. On June 7, just two days after entering the city, Dorgon issued special proclamations to officials around the capital, assuring them that if the local population surrendered, the officials would be allowed to stay at their posts. Besides, all the men had to shave the front half of their heads and wear the rest of their hair in queues. He had to repeal this command three weeks later after several peasant rebellions erupted around Beijing, threatening Qing control over the capital region. Dorgon greeted the Shunzhi Emperor at the gates of Beijing on 19 October 1644. On 30 October the six year old monarch performed sacrifices to Heaven and Earth at the Altar of Heaven. The southern cadet branch of Confucius's descendants who held the title wujing boshi and the northern branch 65th generation descendant of Confucius to hold the title Duke Yansheng had their titles confirmed by the Shunzhi Emperor on 31 October. A formal ritual of enthronement for the Shunzhi Emperor was held on 8 November, during which the young emperor compared Dorgon's achievements to those of the Duke of Zhou, a revered regent of the Zhou dynasty. During the ceremony, Dorgon's official title was raised from "Prince Regent" to "Uncle and Prince Regent" (叔父攝政王), in which the Manchu term for "Uncle" (ecike) represented a rank higher than that of imperial prince. Three days later Dorgon's co regent, Jirgalang, was demoted from "Prince Regent" to "Assistant Uncle Prince Regent" (輔政叔王). In June 1645, Dorgon eventually decreed that all official documents should refer to him as "Imperial Uncle Prince Regent" (皇叔父攝政王), leaving him one step short of claiming the throne for himself. who had defected from the Ming to the Qing. The Manchu queue hairstyle was willingly adopted by Feng Quan before it was enforced on the Han population and Feng learned the Manchu language. To promote ethnic harmony, a 1648 decree from the Shunzhi Emperor allowed Han Chinese civilian men to marry Manchu women from the Banners with the permission of the Board of Revenue if they were registered daughters of officials or commoners or the permission of their banner company captain if they were unregistered commoners, it was only later in the Qing dynasty that these policies allowing intermarriage were done away with. The decree was formulated by Dorgon. One of Dorgon's first orders in the new Qing capital was to vacate the entire northern part of Beijing and give it to Bannermen, including Han Chinese Bannermen. This distribution complied with the order established in the Manchu homeland before the conquest and under which "each of the banners was given a fixed geographical location according to the points of the compass." Despite tax remissions and large scale building programmes designed to facilitate the transition, in 1648 many Chinese civilians still lived among the newly arrived Banner population and there was still animosity between the two groups. Agricultural land outside the capital was also delineated (quan 圈) and given to Qing troops. Former landowners now became tenants who had to pay rent to their absentee Bannermen landlords. The 1649 examination asked "how Manchus and Han Chinese could be unified so that their hearts were the same and they worked together without division." Under the Shunzhi Emperor's reign, the average number of graduates of the metropolitan examination per session was the highest of the Qing dynasty ("to win more Chinese support"), continuing until 1660 when lower quotas were established.

Минг патшалығының жеңілуі

Доргон билігі тұсында, тарихшылар оны «Цин басып алуының бас ұйымдастырушысы» және «Ұлы маньчжур ісінің басты сәулетшісі» деп атады. Цин империясы Қытайдың көбін бағындырып, «Оңтүстік Мин» қарсыластарын Қытайдың оңтүстік-батыс шеттеріне дейін ығыстырды. 1644 жылдың жазы мен күзінде Хэбэй және Шаньдун провинцияларындағы Цинге қарсы көтерілістерді басып, Доргон Ли Цзиченгті маңызды Сиань қаласынан (Шаньси провинциясы) түгелдей жою үшін әскер жіберді. Ли Цзиченг 1644 жылдың маусым айының басында Пекиннен қашқаннан кейін Сианьда штаб-пәтерін қайта орнатқан еді. Цин әскерлерінің қысымымен Ли Цзиченг 1645 жылдың ақпанында Сианьнан кетуге мәжбүр болды. Ол өз қолымен немесе сол уақытта өзін-өзі қорғау үшін ұйымдасқан шаруалар тобымен 1645 жылдың қыркүйегінде, бірнеше провинция арқылы қашқаннан кейін қайтыс болды. Жаңадан бағындырылған Сианьнан 1645 жылдың сәуір айының басында Цин әскерлері Янцзы өзенінің төменгі ағысындағы Цзяннаньның бай сауда және егіншілік айманына қарсы науқан ұйымдастырды. 1644 жылдың маусым айында Фу князі Минге адал үкімет құрған болатын. Фракциялық талас-тартыстар мен көптеген дезертирлер «Оңтүстік Миннің» тиімді қарсылық көрсетуіне кедергі келтірді. Бірнеше Цин әскерлері оңтүстікке қарай жылжып, 1645 жылдың мамыр айының басында Хуай өзенінің солтүстігіндегі Сючжоу қаласын басып алды, жақын арада Оңтүстік Миннің солтүстік қорғаныс шебіндегі маңызды Янчжоу қаласына жетті. Ши Кэфа батыл қорғаған Янчжоу қаласы бір апталық қоршаудан кейін 20 мамырда Цин артиллериясының шабуылына түсті. Доргонның інісі Додо Янчжоу тұрғындарының барлығын қырғынға ұшыратуға бұйрық берді. Бұл қырғын Цзяннаньдағы басқа қалаларды да Цин империясына бағынуға мәжбүр етті. Шындығында, Нанкин 16 маусымда соңғы қорғаушылары Додоға халыққа зиян келтірмейтінін уәде еткеннен кейін, қарсылықсыз берілді. Цин әскерлері көп ұзамай Мин императорын (келесі жылы Пекинде қайтыс болды) тұтқындады және Сучжоу мен Ханчжоу сияқты Цзяннаньның маңызды қалаларын басып алды. 1645 жылдың шілде айының басында Цин империясы мен Оңтүстік Мин режимі арасындағы шекара оңтүстікке қарай Qiantang өзеніне дейін жылжытылды. 1645 жылдың 21 шілдесінде Цзяннань аймағында тыныштық орнатылғаннан кейін, Доргон барлық хан қытайлық ер адамдарға шаштарының алдыңғы бөлігін қырқып, қалған шаштарын маньчжурлар сияқты кезекке тоқуды бұйырған жарлық шығарды. Бұл талапты орындамағандар өлім жазасына кесілді. Бұл шара маньчжурларға дос пен жауды ажыратуға көмектесті. Алайда хан чиновниктері мен зиялылары үшін жаңа шашты кесу арсыздық пен қорлаушылық болды (өйткені ол денесін сақтау туралы конфуцийлік қағиданы бұзды), ал қарапайым халық үшін шаш кесу ерлік қабілетін жоғалтумен тең болды. «Сындық құрмет туралы кітапта» Конфуций: «Адамның денесі мен шашы ата-анасының сыйы, оны зақымдауға болмайды: бұл – құрметтің бастамасы» (身體髮膚，受之父母，不敢毀傷，孝之始也) деп айтқан. Цин әулетіне дейін ересек хан қытайлық ер адамдар шаштарын кеспей, жоғары түйінмен таққан. Бұл шара барлық әлеуметтік топтағы қытайларды Цин билігіне қарсы күреске біріктіргендіктен, шашты кесу туралы бұйрық Циннің басып алуына үлкен кедергі келтірді. Цзядин және Сонцзян қалаларының қарсылық көрсеткен халқы бұрынғы Мин генералы Ли Чэндун (李成東; 1649 ж.с.) тарапынан 24 тамыз және 22 қыркүйекте қырғынға ұшыратылды. Цзяньин де Цин әскерлерінің 10 мыңға жуығына қарсы 83 күн бойы төтеп берді. 1645 жылдың 9 қазанында қала қабырғалары бұзылғанда, бұрынғы Мин басқыншысы Лю Лянцзуо (劉良佐; 1667 ж.с.) бастаған Цин әскерлері халықтың барлығын қырғынға ұшыратып, 74 000 мен 100 000 аралығында адам өлтірді. Бұл қырғындар Янцзы өзенінің төменгі ағысында Цин империясына қарсы қарулы қарсылықты тоқтатты. Азғырылған адалдар әскери жетістікке қол жеткізе алмағандықтан, әлемнен шығып, осылайша Цин билігіне қарсы күрестің символы болғысы келді. Бірақ екі топтың да ынтымақтастығы болмағандықтан, олардың табысқа жету мүмкіндігі одан да төмен болды. 1646 жылдың шілдесінде Боло бастаған жаңа оңтүстік науқаны Лу князінің Чжэцзян ордасын шатастырып, Фуцзяндағы Лонгву режиміне шабуыл жасады. Чжу Юцзянь 6 қазанда Тингчжоуда (Фуцзяньның батысы) тұтқындалып, жазасын алды. Оның асырап алған ұлы Чжэн Чэнгонг флотымен Тайвань аралына қашып кетті. Шаоу ордасы ресми киімге ие болмағандықтан, жергілікті театр труппаларынан киім сатып алуға мәжбүр болды. Алайда 1648 жылдың мамыр айында Ли Цин империясына қарсы көтеріліс жасады, ал Жанси провинциясындағы тағы бір бұрынғы Мин генералының жасаған көтерілісі Йонгли императорына Оңтүстік Қытайдың көп бөлігін қайтаруға көмектесті. Лидің адал күшінің қайта өркендеуі сәтсіз аяқталды. Жаңа Цин әскерлері 1649 және 1650 жылдары Хугуан (қазіргі Хубэй және Хунань), Жанси және Гуандун провинцияларын қайта бағындырды. Йонгли императоры тағы да қашуға мәжбүр болды. Голланд саяхатшысы Йохан Ниухоф осы оқиғаның куәсі болғанда, тек 8000 адам қырғынға ұшырады деп мәлімдеді.

Under the reign of Dorgon – whom historians have called "the mastermind of the Qing conquest" and "the principal architect of the great Manchu enterprise" – the Qing subdued almost all of China and pushed loyalist "Southern Ming" resistance into the far southwestern reaches of China. After repressing anti Qing revolts in Hebei and Shandong in the summer and fall of 1644, Dorgon sent armies to root out Li Zicheng from the important city of Xi'an (Shaanxi province), where Li had reestablished his headquarters after fleeing Beijing in early June 1644. Under the pressure of Qing armies, Li was forced to leave Xi'an in February 1645. He was killed – either by his own hand or by a peasant group that had organised for self defence during this time of rampant banditry – in September 1645 after fleeing though several provinces. From newly captured Xi'an, in early April 1645, the Qing forces mounted a campaign against the rich commercial and agricultural region of Jiangnan south of the lower Yangtze River, where in June 1644 the Prince of Fu had established a regime loyal to the Ming. Factional bickering and numerous defections prevented the Southern Ming from mounting an efficient resistance. Several Qing armies swept south, taking the key city of Xuzhou north of the Huai River in early May 1645 and soon converging on Yangzhou, the main city on the Southern Ming's northern line of defence. Bravely defended by Shi Kefa, who refused to surrender, Yangzhou fell to Qing artillery on 20 May after a one week siege. Dorgon's brother, Dodo, then ordered the slaughter of Yangzhou's entire population. As intended, this massacre terrorised other Jiangnan cities into surrendering to the Qing Empire. Indeed, Nanjing surrendered without a fight on 16 June after its last defenders made Dodo promise he would not harm the population. The Qing forces soon captured the Ming emperor (who died in Beijing the following year) and seized Jiangnan's main cities, including Suzhou and Hangzhou; by early July 1645, the frontier between the Qing Empire and the Southern Ming regime had been pushed south to the Qiantang River. On 21 July 1645, after Jiangnan had been superficially pacified, Dorgon issued a most inopportune edict ordering all Han Chinese men to shave the front half of their heads and wear the rest of their hair in queues identical to those of the Manchus. The punishment for non compliance was death. This policy of symbolic submission helped the Manchus distinguish friend from foe. For Han officials and literati, however, the new hairstyle was shameful and demeaning (because it breached a common Confucian directive to preserve one's body intact), whereas for common folk cutting their hair was the same as losing their virility. In the Classic of Filial Piety, Confucius is cited as "a person's body and hair, being gifts from one's parents, are not to be damaged: this is the beginning of filial piety" (身體髮膚，受之父母，不敢毀傷，孝之始也). Prior to the Qing dynasty, adult Han Chinese men customarily did not cut their hair, but instead wore it in a topknot. Because it united Chinese of all social backgrounds into resistance against Qing rule, the hair cutting command greatly hindered the Qing conquest. The defiant population of Jiading and Songjiang was massacred by former Ming general Li Chengdong (李成東; d. 1649), respectively on August 24 and September 22. Jiangyin also held out against about 10,000 Qing troops for 83 days. When the city walls were finally breached on 9 October 1645, the Qing army led by the previous Ming defector Liu Liangzuo (劉良佐; d. 1667) massacred the entire population, killing between 74,000 and 100,000 people. These massacres ended armed resistance against the Qing Empire in the Lower Yangtze. A few committed loyalists became hermits, hoping that for lack of military success, their withdrawal from the world would at least symbolise their continued defiance against Qing rule. But the two loyalist groups failed to cooperate, making their chances of success even lower than they already were. In July 1646, a new southern campaign led by Bolo sent Prince Lu's Zhejiang court into disarray and proceeded to attack the Longwu regime in Fujian. Zhu Yujian was caught and summarily executed in Tingzhou (western Fujian) on 6 October. His adoptive son Zheng Chenggong fled to the island of Taiwan with his fleet. Short of official robes, the Shaowu court had to purchase from local theatre troupes. In May 1648, however, Li mutinied against the Qing Empire, and the concurrent rebellion of another former Ming general in Jiangxi helped the Yongli Emperor to retake most of south China. Li's loyalist resurgence failed. New Qing armies managed to reconquer the central provinces of Huguang (present day Hubei and Hunan), Jiangxi, and Guangdong in 1649 and 1650. The Yongli Emperor had to flee again. Although Dutch traveler Johan Nieuhof who witnessed the event happened claimed only 8000 people were slaughtered

Сонымен қатар, 1646 жылдың қазанында Хооге бастаған Цин әскерлері Сычуань провинциясына жетті, онда олардың миссиясы қарақшы басшысы Чжан Сяньчжунның режимін жою болды. Чжан Сяньчжун 1647 жылдың 1 ақпанында Сычуаньдың орталық бөлігіндегі Сичонг маңындағы шайқаста Цин әскерлерімен шайқаста қаза тапты. Сонымен қатар, 1646 жылдың соңында, бірақ солтүстікке қарай, Милаин (米喇印) деп аталатын мұсылман басшысы жинаған күштер Ганьчжоу (Ганьсу) қаласында Цин билігіне қарсы көтеріліс жасады. Оған тағы бір мұсылман, Дин Гуодун (丁國棟) қосылды. Олар Минді қайта орнатуды мақсат ететінін жариялап, Ганьсу провинциясының астанасы Ланьчжоуды қоса алғанда, бірқатар қалаларды басып алды.

Өлім

Доргон 1650 жылдың 31 желтоқсанында Харахотунда (қазіргі Ченгде, Хэбэй) аң аулау кезінде, императорлық дәрігерлердің қатысуына қарамастан, алған жарақатынан көз жұмды. Өлгеннен кейін оған «И императоры» (義皇帝) және «Чэнцзун» (成宗) храмдық атағы берілді, тіпті ол өмірінде император болмағанмен, феодалдық Қытай тарихында бұл оқиға бірегей. Мұндай атақ әдетте императордың тікелей ата-бабаларына немесе жоғары дәрежелі мұрагерлеріне (мысалы, ағаларына, әкесінің ағаларына немесе олардың ұлдарына) ғана берілетін. Шунчжи императоры тіпті Доргонның табынына жерлеу рәсімінде үш рет иіліп құрмет көрсетті. Дегенмен, Доргонды саяси қарсыластарының Тыйым салынған қаланың қатаң күзетуінен тыс өлтіргеніне қатысты күдік күйінде қалды. Доргон 25 жыл атқа мініп, корейлермен, моңғолдармен, ханьқытайлық көтерілісшілермен және тұрақты ханьқытайлық әскерлермен көптеген шайқастарда жеңіске жеткен. Цин тарихында Доргонның ат үстінде жүргенде аяғына жарақат алғаны және императорлық дәрігерлердің бар болғанына қарамастан, жарақатының ауырлығына байланысты Тыйым салынған қалаға қайта орала алмай кеткені туралы айтылған мәлімдеме күмәнді көрінеді. Солтүстік Қытайдың құрғақ қысында жер ылғал болған жоқ. Әйтпесе, аттардың сығу мүмкіндігі зор еді. Күдік тудыратын тағы бір жайт – Доргонның мәйіті Шунчжи императорының бұйрығымен эксгумацияланып, қамшымен сауаттандырылып, өртеліп, оның таққа таласу ниетіне қатысты барлық дәлелдерді жою мақсатымен жасалған жаза ретінде жасырылған болуы мүмкін. Доргонның өлімі Шунчжи императоры шамамен 13 жасқа толған кезде болды, бұл оның регенттігін алып тастауға ыңғайлы жас еді. Яғни, егер Доргон одан бұрын қайтыс болғанда, Шунчжиге империяны басқару үшін регент қажет болар еді.

Өлімнен кейін төмендеу және қалпына келтіру

1651 жылы Доргонның саяси жауы, оның бұрынғы әріптес регенті Жиргалан бастаған топ, Шунцзи императорына Доргонның жасаған қылмыстарының тізімін жазған ұзақ меморандум ұсынды. Онда мыналар келтірілді: сары халат киюі, ол императорға ғана арналған; өзін «Императордың әкесі» деп атап, Шунцзи императорынан тақты тартып алуға тырысуы; Хугге өлтіруі және Хугге әйелін өзіне алуы. 1778 жылы Цянлон императоры Доргонды ақтаған бұйрық берген кездегі барлық жазбаларды жоюға бұйрық бергендіктен, сол кезде айтылған сөзді айыптауларды дәлелдеу қиын. Доргонның Хугге әйелін алғаны туралы соңғы айыптама көбінесе жалған болды, себебі 12 ғасырдан бері қалыптасқан маньчжур дәстүрі бойынша, ер адам туысы қайтыс болған әйелге күйеу болып, оны және оның балаларын Қытайдың солтүстік-шығысындағы, қазіргі Маньчжурия деп аталатын, қыстың суы -20 градусқа жететін аяусыз қыстан құтқаруға мүмкіндік берді. Жиргалан 1643 жылы Доргонға қарсы болған қатал күресте Хуггемен одақтас болды, ол таққа ие болу үшін өз туыстарымен бірікті. 1646 жылы Доргон Жиргаланды регенттік биліктен қуды. Осы жолы Жиргалан Шунцзи императорын Доргонның тіпті ұрпақтары да таққа қауіп төндіретініне көндірді. Нәтижесінде, Шунцзи Доргонның барлық лауазымдарын алып тастады және тіпті Доргонның денесін қазып шығып, жұрт алдында жазалады. 1651 жылғы ақпан айындағы императорлық жарлықта, императорлық рудың маңызды мүшесі болған қайтыс болған адамға ең қатал жазаны ақтауға тырысқан Шунцзи, Доргонның есімін императорлық ата-бабалар ғибадатханасының тізімінен алып тастауды бұйырды. Оның анасы, императорлық үйірмек Сяолиеу де осыған ұқсас жазаға ұшырады. Бұл – императорлық үйірмек Сяолиеуден тараған болашақ мұрагердің таққа отыру құқығын жоюға бағытталған саяси әрекет болды. Доргонның барлық ұрпақтарын өлтіруге бұйрық берілді, бірақ бұл туралы Циннің ресми тарихында жазылмады. Доргонның екі туысы болды: Нурхачидің сегізінші ұлы Ажиге және он бесінші ұлы Додо. Додо 1650 жылғы желтоқсанда Доргонның өлімінен бірнеше ай бұрын жұқпалы аурудан қайтыс болды, ал Ажиге Жиргалан күштері тұтқынға алып, түрмеге жапқаннан кейін қайтыс болды. Сондықтан 1651 жылғы тазалау науқанының мақсаты – императорлық үйірмек Сяолиеуден шыққан болашақ ханзаданың 1626 жылы Нурхачи қайтыс болғанда және 1643 жылы Хонгтайджи қайтыс болғанда болған таққа таласуды қайталамауына кепілдік беру болды. Алайда, Доргон Цянлон императорының тұсында ақталып, қайта құрметке ие болды. 1778 жылы Цянлон императоры Доргонға «чжун» (忠; «адал») деген өлімнен кейінгі лақап атағын берді, осылайша Доргонның толық лақап атағы «Бірінші дәрежелі князь Жуйчжун» (和碩睿忠親王) болды. «Адал» деген сөзді әдейі таңдады, ол 1651 жылы Жиргалан айтқан айыптамалардың жалған екенін нақты көрсетті. Цянлон императоры, қасақана немесе байқаусыз, Шунцзи қалдырған императорлық ата-бабалар ғибадатханасының жазбаларына қайшы келіп, Циннің ресми тарихына «Доргонның ұрпақтары жойылды» (后嗣废绝) деген сөздерді енгізуді бұйырды. Бұл Додоның бес немересі Добоға Доргонның князьдік титулын беру себебін көрсету үшін жасалды. «Доргонның ұрпақтары жойылды» (后嗣废绝) деген сөз «Доргонның ұлы болған жоқ» деген мағынаны білдірмейді. Дегенмен, 128 жыл өткен соң, Цянлон императоры Доргонның ұрпақтарын таба алмады. Цянлон императоры Доргонды ақтаумен бірге, Доргонның ұрпақтарын жою туралы барлық жазбаларды жоюды бұйырды. Бұл – Цин тарихының ғана емес, Айсзин Гиоро императорлық руының да ұятты беті болды.

In 1651, Dorgon's political enemies, led by his former co regent Jirgalang, submitted to the Shunzhi Emperor a long memorial listing a series of crimes committed by Dorgon, which included: possession of yellow robes, which were strictly for use only by the emperor; plotting to seize the throne from the Shunzhi Emperor by calling himself "Emperor's Father"; killing Hooge and taking Hooge's wife for himself. It is difficult to prove verbal accusations made at the time when all records were ordered to be purged by the Qianlong Emperor in 1778 when he also ordered the rehabilitation of Dorgon. The last charge that Dorgon took Hooge's wife was mostly contrived, as the Manchu tradition dating from the 12th century had allowed a male relative to marry the deceased person's wife almost as a charitable act to save her and her children from being starved to death in the minus 20, merciless winters of the northeastern tip of China, known nowadays as Manchuria. Jirgalang was an ally of Hooge in the 1643 bitter fight against Dorgon, who allied with his biological brothers for succession to the throne. Jirgalang had been expelled by Dorgon from the joint regency in 1646. This time, Jirgalang succeeded in convincing Emperor Shunzhi that even Dorgon's descendants could become a threat to the throne. As a result, Shunzhi posthumously stripped Dorgon of his titles and even had Dorgon's corpse exhumed and flogged in public. In the February 1651 imperial edict trying to justify the ultimate punishment to a dead person as well as a key member of the imperial clan, Shunzhi ordered that not only Dorgon's name be removed from the scrolls of the imperial ancestral temple. His biological mother, Empress Xiaoliewu, got the same treatment. It was a political act to remove the legitimacy for succession to the throne by any future heir descended from Empress Xiaoliewu. Execution of all of Dorgon's heirs was also ordered but intentionally not recorded in official Qing history. Dorgon had two biological brothers: Ajige, the eighth son of Nurhaci and Dodo, the 15th. With Dodo dying of smallpox a few months prior to the death of Dorgon in December 1650 and the death of Ajige after he was arrested by Jirgalang's forces and put in jail, the 1651 purge was meant to permanently eliminate the potential that a future prince descending from Empress Xiaolewu would repeat the two Dorgon competitions for succession to the throne happening in 1626, upon the death of Nurhaci, and 1643, upon the death of Hongtaiji. However, Dorgon was posthumously rehabilitated during the Qianlong Emperor's reign. In 1778, the Qianlong Emperor granted Dorgon a posthumous name zhong (忠; "loyal"), so Dorgon's full posthumous title became "Prince Ruizhong of the First Rank" (和碩睿忠親王). The word "loyal" was intentionally picked. It starkly testified that the charges made by Jirgalang in 1651 were all trumped up. The Qianlong Emperor, either intentionally or inadvertently, contradicted the records of the imperial ancestral temple left behind by Shunzhi when he ordered that the words "Dorgon's heirs having been exterminated" (后嗣废绝) be included into official Qing history to indicate why Dorbo, a fifth generation descendant of Dodo, was designated to inherit the iron cap princely title of Dorgon. The expression "Dorgon's heirs having been exterminated" (后嗣废绝) does not carry the same meaning as "Dorgon never had a son." Regardless, after a lapse of 128 years, the Qianlong Emperor could no longer find the heirs of Dorgon. The Qianlong Emperor also ordered that the rehabilitation of Dorgon be accompanied by a destruction of all the records related to the elimination of the heirs of Dorgon. This was an inglorious chapter not only of Qing history but also the history of the imperial clan of Aisin Gioro.

Доргонның тікелей ұрпақтары туралы аңыздар

1651 жылдың наурызында Доргонды тазартатын шаралар кезінде Шунжи императоры ата-бабалар ғибадатханасының жазбаларына Доргонға ешбір әйел ұл тумағанын жазуды бұйырды (оның барлық ұлдары нәрестелік шақта немесе басқа себептерден қайтыс болған жоқ еді). Бұл Доргонға және оның екі туған інісіне қарсы саяси қастандықты жасыру мақсатында жасалды, олар 1644 жылдан бері жас Цин империясы үшін Қытайдың жартысынан астамын бағындырған еді. Доргонның мұрагерлерін жоюға оның қызы кірмеді, оның 1650 жылы туғаны, Доргон қайтыс болған жылмен бірдей, жазбаларда көрсетілді. Доргон 25 жыл немесе одан да көп уақыт бойы кем дегенде 10 әйел мен кәнизаққа үйленген. Императорлық ата-бабалар ғибадатханасының жазбаларында Доргонның 10 әйелі мен кәнизағының ешқайсысы 25 жыл бойы оған ұл туғыза алмағаны, ал одан кейін, Доргон қайтыс болған жылы қыз дүниеге келгені айтылады. Бұл жазбалар Доргонның бедеу болғанын көрсете бермейді. 1651 жылғы тазалау шаралары кезінде Доргонның ұлы жазадан құтылуға үлкерді. Ол Пекиннен қашып, Доргон тірі кездегі қолбасшылығында болған Ақ Тудың маңызды мүшесінің белсенді көмегімен жол ашты. Доргонның мұрагері қазіргі Чжуншаньға дейін жетті, Гуандун провинциясы, Оңтүстік Қытай теңізіне қарап жатқан Қытайдың оңтүстік шеті, онда оның жасырынған жері мен Тыйым салынған қала арасындағы қашықтықты одан әрі арттыру мүмкін болмады. Ол өзінің тегін Айсин Гиородан Юань 袁 (немесе кантон диалектісінде Юэн) деп өзгертті. Қытай таңбасы ретінде Юань 袁 (Юэн) жазудағы "Гон 袞" сөзіне, яғни "Доргон 多尔袞" сөзіне ұқсас. Жазадан сәтті құтылғаннан кейін, хан қытайы ретінде қайта өмірге ену үшін жасалған маскировка өте жетілдірілген деп есептелді, өйткені Юань 袁 (Юэн) сонымен қатар 1626 жылғы Нинъюань шайқасында Нурхациді қаза тапқызған хан қытай генералы Юань Чунхуанның 袁崇煥 отбасылық аты болды, бұл Тыйым салынған қаладан қуалаушы күштердің оны және/немесе оның ұрпақтарын Доргон әулетінің мүшелері деп күдіктенуінің ықтималдығын азайтады. Ол ақыры қоныстанған үлкен жерді Хайчжоу 海洲 деп атады, бұл оның әжесі император Сяолиудің туған тайпалық жері Хайси 海西 және оның бабасы Нурхацидің туған тайпалық жері Цзяньчжоу 建洲 есімдерінің біріктірілген түрі болды. Оның ұрпақтары 1651 жылдан бері өсіп келе жатқан ауылды "Аждаһаның аян 顯龍" деп атады, бұл оның әулетінің біреуі бір күні тақты қайтарып алатынына деген үмітін білдіреді, бірақ бұл Цин әулетінің қалған жылдарында ешқашан орындалмады.

In the March 1651 purge of Dorgon, Shunzhi also ordered that the ancestral temple records be written to indicate that no woman had ever conceived a son for Dorgon (not that all of his sons had died due to infant mortality or some other reasons), to conceal this political conspiracy against Dorgon and his two biological brothers, who had conquered more than half of China for the young Qing empire since 1644. The extermination of Dorgon's heirs did not include his daughter, whose birth year of 1650, the same year when Dorgon died, was allowed to be left on records. Dorgon had married at least 10 wives and concubines over a period of 25 years or more. Records in the imperial ancestral temple indicate that none of his 10 wives and concubines was able to conceive a son for Dorgon over a period of 25 years, whereas only a daughter was born at the end of this 25 year period, in the same year when he died. These records do not suggest that Dorgon was infertile. In the midst of the 1651 purge, a son of Dorgon managed to escape from execution. He fled Beijing with the active assistance of a key member of the White Banner under the command of Dorgon when he was alive. This heir of Dorgon ran all the way to modern day Zhongshan, Guangdong province, the southern tip of China fronting the South China Sea, where there was no more way to maximize the distance between his hiding place and the Forbidden City. He changed his family name from Aisin Gioro to Yuan 袁 (or Yuen in the Cantonese dialect). As a Chinese character, Yuan 袁 (Yuen) substantially resembles the word "Gon 袞" as in "Dorgon 多尔袞" in the written form. After successfully escaping execution, the camouflage to re emerge as a Han Chinese person was considered perfect, as Yuan 袁 (Yuen) was also the family name of Yuan Chonghuan 袁崇煥 the Han Chinese general who fatally wounded Nurhaci in the 1626 Battle of Ningyuan, making it highly unlikely that pursuing forces from the Forbidden City would suspect that he and/or his descendants were members of the Dorgon clan. He named the large piece of land where he finally settled Haizhou 海洲, a combination of Haixi 海西，the tribal native place of Empress Xiaoliewu, his grandmother; and Jianzhou 建洲, the tribal native place of Nurhaci, his grandfather. The village where his descendants have sprung up since 1651 was named "Revelation of the Dragon 顯龍", indicating his hope that one day someone in his line would be able to reclaim the throne, which never happened through the remaining years of the Qing dynasty.

Доргонның мұрасы

1644 жылы 6 маусымда Доргон өзіне адал маньчжур және хань әскерлерін Пекинге бастап келгеннен кейін, ол тәртіпті қалпына келтіруді, сондай-ақ императорлық кланның кез келген мүшесі және басқа да лауазымды тұлғалар жасаған зорлық-зомбылық пен жемқорлық әрекеттері үшін жазалауды дереу бұйырды. Кейіннен ол барлық Мин шенеуніктерін қайта жұмысқа орналастыратынын және бүкіл ел бойынша таланттарды іздеу үшін мемлекеттік қызмет жүйесін жаңартпақ екенін мәлімдеді. Доргон көбінесе жақсы, адал саясаткер деп есептеледі, бірақ оны "Алты жаман саясат (六大弊政)" үшін де кінәлайды. Бұл Цин басып алушыларының билігін нығайтуға бағытталған, бірақ Қытайда үлкен дүрбелең мен қан төгіске әкеп соққан саясаттар еді. Олар мыналарды қамтиды:
Мажбүрлі шаш қырқу (剃发) және маньчжур киімін (易服) қабылдау: Қытай еркектері маньчжур үлгісінде шаштарының алдыңғы бөлігін қырқып, қалған шаштарын өрмелеп тағуға мәжбүр болды, әйтпесе өлім жазасы қарастырылды. Заңға қарсылық көрсеткен оңтүстік Қытай қалаларында жаппай қырғын болды. Жерді қоршау (圈地) және үйлерді тартып алу (占房): Баннерлік әскерлерге экономикалық база құру үшін оларға "иесі жоқ далаларды" қоршауға рұқсат берілді; алайда, бұл заңнан әскери күшпен бұрыннан мекендеген егістік жерлер мен мүліктер тартып алынды. Кұлдыққа салу (投充) және қашқандарға қарсы заңдар (逃人): кең аумақты егістік жерлерді қоршау салдарынан жұмыс күші Баннерлік әскерлерге қарапайым халықты ұстап алып, құл етуге мүмкіндік беру арқылы қамтамасыз етілді. Бұл өз кезегінде қашқан құлдардың мәселесін шешу үшін жарлықтар қабылдауға әкелді, оның ішінде қашқан құлдарды жасырғандарды жазалау және қайталап қашқандарды дарға асу.

Сыртқы келбеті

Жапондық саяхатшылардың баяндамасына сәйкес, Доргон 34 немесе 35 жастағы, сәл қараңғы терілі және өткір көзді адам болған. Ол келбетті, бойы ұзын, жіңішке денелі, жылтыр әрі әдемі сақалды еді.

Танымал мәдениетте

Ю Жон Кун 1981 жылғы KBS1 телесериалы "Дамьеонг" басты рөлінде сомдады. 2011 жылғы "Сырақтар соғысы" фильмінде Пак Ки Вунг оның рөлін ойнады. Ол 2024 жылғы tvN телехикаясы "Патшаны баурап алуда" пайда болмаса да, сериал бойына Принц Рюи ретінде жиі еске алынады.