Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Маркус Туллий Цицеронның хатшысы және жеке көмекшісі
Secretary and personal assistant to Marcus Tullius Cicero
Маркус Туллий Тиро (б.з.д. 4 жылы қайтыс болған) бастапқыда Цицеронның құлы болды, кейін азат етілді, және одан өзінің аты-жөні мен есімін алды. Ол Цицеронның хаттарында жиі еске алынады. Цицеронның қайтысынан кейін Тиро өзінің бұрынғы қожайынының хаттары мен сөздерін жинақтап, жариялады. Ол өзі де көптеген кітаптар жазды және тақырыптық жазудың алғашқы түрін ойлап тапқан деп саналады.
Marcus Tullius Tiro (died 4 BC) was first a slave, then a freedman, of Cicero from whom he received his nomen and praenomen. He is frequently mentioned in Cicero's letters. After Cicero's death Tiro published his former master's collected works of letters and speeches. He also wrote a considerable number of books himself, and is thought to have invented an early form of shorthand.
Өмір
Тирдің туған жылы белгісіз. Гроубе «Реалэнциклопедияда» Жеромоның Тироның жүзінші жасында қайтыс болғаны туралы айғаққа сүйене отырып, оның шамамен б.з.д. 103 жылы туғанын көрсетеді. Алайда, бұл мерзімдік уақыт Цицеронның хаттарында оның жасының одан әлдеқайда кіші болғаны туралы мәлімдемелерге қайшы келеді. Сонымен қатар, құнды құлдар көбінесе бірнеше жыл ішінде бостандыққа шығарылатындықтан, Кэтрин Темпест «Ежелгі тарих энциклопедиясында» және Уильям Макдермот «Historia» журналында оның шамамен б.з.д. 80 жылы туғанын айтады. Тирдің ата-анасы немесе оның верна (қожайынның үйінде туған құл) мәртебесі туралы нақты мәліметтер жоқ. Дегенмен, оның верна болғаны мүмкін және түрлі ғалымдар оның туған ата-анасы туралы болжамдар жасаған. Гроубе оның Цицеронның әкесінің үйінде тұтқыннан туғанын ұсынды, ал басқалары оның Цицеронның құл әйелінен туған ұлы болуы мүмкін екенін айтты, бірақ бұл «ешқандай жағдайда маңызды емес». Цицеронның хаттарының арқасында Тироның қызметі туралы әдеби мәліметтер оның кейінгі өміріне қатысты көбейеді. Цицерон өз хаттарында жиі Тироға сілтеме жасайды (алпыстан астам хат, соның ішінде Цицеронның достарына жазған хаттарының толық 16-шы кітабы). Оның міндеттеріне диктантты қабылдау, Цицеронның қолжазбасын түсіндіру, оның кеңсесін басқару, сондай-ақ бағы мен қаржылық істерін басқару кірді. Тироның Цицеронның еңбектерінде алғашқы рет пайда болуы – б.з.д. 54 жылы Цицерон оны саяси есептерді жазу үшін ағасы Квинт Туллий Цицеронға жіберген кезде. Кейбіреулер оның босатылуын осы жылға жатқызады, бірақ оның б.з.д. 53 жылғы сәуір айында босатылуы ықтимал. Тиро босатылғанда, зор қуанышпен, Цицеронның преноменін (Марк) және номенін (Туллий) қабылдады. Цицеронның Куинтке арналған осы рәсімді сипаттаған хаты жоғалды, бірақ Куинттың Цицеронның шешімін мақтаған хаттары сақталған. Помпейдің ресми тұлға ретінде қатысқаны мүмкін. Кейін ол Цицеронның Киликиядағы билеушісі кезінде Цицеронмен бірге болды. Б.з.д. 51 жылы Киликиядан оралғанда Тиро ауыр сырқатқа шалдықты. Цицеронның хаттары олардың достығының күшін және Цицеронның Тироның денсаулығын үнемі тексеру үшін жазғанын көрсетеді. Цицеронның көптеген хаттарында оның ауруларына алаңдаушылық білдіріледі. Тиро Цицеронға хатшылық жұмыста ғана емес, қолжазбаларды түзетуде, көшірушілерге басшылық етуде, сондай-ақ жеке және қаржылық мәселелерде де көмектесті. Мысалы, б.з.д. 47 жылы Тиро Тускулумдағы Цицеронның бақтарын жалға беруді, виллаға су жеткізуді қадағалады, Цицеронның қожалықтағы кітаптарын тізімдеді және Цицеронның қызы Туллияны күйеуімен татуластыруға тырысты. Ол сондай-ақ Цицеронның қаржылық мәселелері бойынша байланыс нүктесі болды: Цицерон Терентиядан ажырасқан кезде, оның досы Тит Помпоний Аттик Тироға Терентияның құдайысын қайтару туралы жазды. Ол жеке кәсіппен де айналысты: осыған байланысты хаттар б.з.д. 44 жылы осындай кәсіптерді сипаттайды, сондай-ақ ол Путеоли маңында шағын шаруашылық сатып алды, онда Иероним оның «жүзінші жылында» б.з.д. 4 жылы қайтыс болғанын айтады.
The year of Tiro's birth is uncertain. Groebe, in the Realencyclopädie, places it at 103 BC per a statement in Jerome that Tiro died in his hundredth year; this dating, however, is unlikely given that Cicero's letters imply that he was much younger. Moreover, because valuable slaves usually received their freedom within a few years, Kathryn Tempest in the Encyclopedia of Ancient History, along with William McDermott in Historia, place his birth c. 80 BC. There is no clear evidence of Tiro's parents or of his status as verna (slave born into a master's household). That said, he was probably verna and various scholars have speculated as to his birth parents. Groebe suggested he could have been born into Cicero's grandfather's household by a prisoner; others have suggested he could have been Cicero's son by a slave mistress, but this "should not be taken too seriously". Literary evidence of Tiro's activities grows, due to Cicero's letters, for Tiro's later life. Cicero frequently refers to Tiro in his letters (more than sixty such letters, with the whole 16th book of Cicero's letters to friends included). His duties included taking dictation, deciphering Cicero's handwriting and managing his table, as well as his garden and financial affairs. Tiro's first appearance in the Ciceronean corpus is when Cicero seconded him to his brother Quintus Tullius Cicero to write political reports in 54 BC. Some date his manumission to this year, but it is more likely that he was manumitted the next year in April 53 BC. When Tiro was freed, with much celebration, he adopted Cicero's praenomen (Marcus) and nomen (Tullius); A letter from Cicero to Quintus describing the ceremony is lost, but letters from Quintus commending Cicero for his decision survive. It is possible that Pompey was present in an official capacity. Afterwards, he accompanied Cicero to Cilicia during Cicero's governorship there. On his return from Cilicia in 51 BC, Tiro fell seriously ill; Cicero's letters show the strength of their friendship and how Cicero regularly wrote to check on Tiro's health. Many of Cicero's letters refer with concern to his illnesses. Tiro not only assisted Cicero in secretarial work, but also helped to proofread manuscripts, supervise copyists, and also help in private and financial matters. In 47 BC, for example, Tiro managed the leasing out of Cicero's gardens in Tusculum, oversaw the provision of water to the villa, catalogued the books at Cicero's estate, and tried to reconcile Cicero's daughter Tullia with her husband. He also was the point of contact for Cicero's financial matters: when Cicero divorced Terentia, his friend Titus Pomponius Atticus wrote to Tiro about repayment of Terentia's dowry. He also pursued private ventures: letters to that effect describe such ventures in 44 BC, when he also bought a small farm probably near Puteoli, where Jerome says he died in 4 BC in "his hundredth year".
Жазбалар
Цицерон қайтыс болғаннан кейін Тиро өзінің қамқоршысының бірнеше сөздерін және хаттарын, әзілдер жинағын және өмірбаянын жариялады; ғалымдар бұл өмірбаянды кейін Плутарх, Тацит және Аулус Геллийдің тарихи еңбектерінде маңызды дереккөз ретінде пайдаланған деп санайды. Ол Цицеронның хаттарын жинап, 46 немесе 45 жылға дейін өңдеуді бастады. Тироның өзі де жемісті жазушы болған сияқты: бірнеше ежелгі авторлар Тироның еңбектеріне, соның ішінде грамматика туралы кітапқа сілтеме жасайды. Аулус Геллий былай дейді: "Ол латын тілінің қолданылуы және теориясы, сондай-ақ түрлі мәселелер туралы бірнеше кітап жазған", және ол кейбір жұлдыздардың грек және латын тілдеріндегі атауларының айырмашылығы туралы айтқан сөздерін келтіреді. Асконий Педиан Цицеронның сөздеріне түсіндірме жасай отырып, Тироның Цицеронның өмірбаянын кем дегенде төрт кітапта жазғанын көрсетеді, ал Плутарх оны Цицеронның өмірінен екі оқиғаның дереккөзі ретінде еске алады. Ол Тирония ноталарының стенографиялық жүйесін ойлап тапқан, кейін ортағасырлық монахтар және басқалар оны қолданған. Плутарх Цицеронның хатшыларын алғашқы стенографиямен сөздерді жазған римдіктер деп есептегенімен, оның осылай істегеніне нақты дәлел жоқ.
After Cicero's death, Tiro published some of his patron's speeches and letters, along with a collection of jokes and a biography; scholars believe the biography was later used as a main source in the historical works of Plutarch, Tacitus, and Aulus Gellius. He had started collecting and editing Cicero's correspondence by 46 or 45 BC. It seems Tiro also was a prolific writer himself: several ancient writers refer to works of Tiro, including a book on grammar. Aulus Gellius says, "[he] wrote several books on the usage and theory of the Latin language and on miscellaneous questions of various kinds," and quotes him on the difference between Greek and Latin names for certain stars. Asconius Pedianus, in his commentaries on Cicero's speeches, refers to a biography of Cicero by Tiro in at least four books, and Plutarch refers to him as a source for two incidents in Cicero's life. He is credited with inventing the shorthand system of Tironian notes, later used by medieval monks, among others. There is no clear evidence that he did, although Plutarch credits Cicero's clerks as the first Romans to record speeches in shorthand.
Шығармадағы Тиро
Тиро Стивен Сейлордың "Roma Sub Rosa" криминалды фантастикалық сериясында қайта-қайта пайда болатын кейіпкер, онда ол Сейлордың тергеуші батыры Гордиан Табылдышының кейде серігі рөлін атқарады. Ол Роберт Харристің Цицерон туралы биографиялық шығармалар трилогиясының үш кітабында бірінші тұлға болып баяндайды: "Империя" (2006), "Люструм" (2009, АҚШ-та "Conspirata" деп жарияланды) және "Диктатор" (2015). Тиро Джон Мэддокс Робертстің "SPQR" сериясындағы бірнеше кітапта кездеседі. Тиро (кейде "Тайро" деп жазылады) "Рим" телехикаясындағы тарихи драмада Клайв Риш ойнаған "Гадтың ұлы", "Маркус Туллиус Цицеронның сөздері", "Республиканың батырлары" және "Филиппи" атты эпизодтарда пайда болады. Бұл нұсқада Тиро Цицероннан ескірек көрінеді және тек Цицеронның өсиеті арқылы ғана босатылады.
Tiro appears as a recurring character in Steven Saylor's Roma Sub Rosa crime fiction series, where he occupies the role of sometime sidekick to Saylor's investigator hero, Gordianus the Finder. He is the first person narrator in the three books of Robert Harris's biographical fiction trilogy of Cicero: Imperium (2006), Lustrum (2009, published in the US as Conspirata), and Dictator (2015). Tiro appears in several books in the SPQR series by John Maddox Roberts. Tiro (spelled Tyro) appears in the television historical drama Rome, played by Clive Riche in the episodes "Son of Hades", "These Being the Words of Marcus Tullius Cicero", "Heroes of the Republic", and "Philippi". This version of Tiro appears to be older than Cicero, and is only freed in Cicero's will.