Кіріспе

Оңтүстік Ұлы жазықтағы округтік құқықтары бар қала, Венгрия. Кецскемет ел астанасы Будапешт пен елдің үшінші ірі қаласы Сегедтің арасында, екеуінен де шамамен бірдей қашықтықта және елдің екі ірі өзені – Дунай мен Тисадан да бірдей арада орналасқан. Бұл Венгрияның Оңтүстік Ұлы жазығы (венгрше: Dél Alföld) аймағының (Бакс-Кискун, Бейкес және Цсонград округтарын қамтиды) екі орталығының солтүстігі; оңтүстік орталығы – Цсонград округінің орталығы Сегед қаласы.

Этимология

Қаланың атауы венгр тіліндегі "kecske" сөзі "ешкі" және "met" сөзі "өтпел" мағынасын білдіреді.

География

Кецскемет үлкен құмды аймақ пен құмды сары топырақтың қиылысында орналасқан; оның биіктігі теңіз деңгейінен жоғары. Қаланың батысындағы аумақ желмен көшірілген құммен жабылған, дерлік параллель солтүстік-оңтүстік құм төбелерімен және олардың арасындағы жазықпен сипатталады. 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында жайылымдар тозып кеткен. Ірі қара малдың шектен тыс жаюы табиғи өсімдік жамылғысын жойды, ал құмның жылжуы қалаға қауіп төндірді. Топырақты тұрақтандыру үшін шоғырландырылған орманды қайта жаңарту және жеміс ағаштары мен жүзімдіктерді отырғызу жүргізілді. Кецскемет Венгрияның танымал аймақтарының бірі – Кискунсагтың орталығында жатыр. Кискунсаг ұлттық паркі 1975 жылы өсімдіктер мен жануарлардың көптеген жергілікті түрлерін сақтау мақсатымен құрылды. Бұл – байланысқан бөліктері жоқ бөлімдерден тұратын "мозаикалық" типтегі ұлттық парк.

Климат

Кескемет аймағының ауа райы континенттік, жылы, құрғақ, кейде экстремалды. Күн сәулесінің көп болуы аймақта бидай, шабдалы, қызыл бұрыш және помидор сияқты ауыл шаруашылығы өнімдерін өсіруге мүмкіндік береді. Кескеметтегі ең жылы ай – шілде, орташа температурасы – ; ең суық ай – қаңтар. Ұлы Венгрия жазығында ерте көктем мен кеш күзде аяз жиі болады. Аяз болу мүмкіндігі көбінесе сәуірдің ортасында ғана тоқталады. Қазанның үшінші аптасынан кейін температура жиі нөлден төмен түседі.

Тарих

Бұл аймақтағы адамның алғашқы археологиялық іздері шамамен бес мың жыл бұрын табылған. I ғасырда сарматтар бұл аймаққа шапқындады; содан бері аймақта түрлі мәдениеттер үздіксіз қоныстанды. Бірінші қала тарихшысы Янош Хорник сармат жазыгиандарының Партискум деп аталатын елді мекені осы жерде болған деп есептеді. Қазіргі тарихшылардың пікірінше, тұрақты қоныс венгрлердің жаулап алуынан кейін ғана пайда болған. 13 ғасырдың басында аймақта жеті ауыл болды, олардың әрқайсысында 200–300 адам тұрды, бұл ауыл шіркеуінің жанында қалыптасқан, әдеттегі ауылдық үлгі еді. Олардың барлығы моңғол шапқыншылығы кезінде қиратылды. Кейбір ауылдар кумандардың отарлау кезінде қайта жаңғырды. Кецскемет маңызды сауда жолында орналасқандықтан кеден үйі мен базар ретінде өсті; 1368 жылы ол Венгрия королі Людовик I-нің жарғыларының бірінде оппидум (қала) деп белгіленді. Қаланың қарқынды экономикалық өмірі мен салыстырмалы түрде тығыз халқы саудагерлерді, шеберлерді және тұрғындарды, соның ішінде қаланың маңызды бөлігіне айналған еврейлерді тартты. Түрік шапқыншылығы кезінде көрші ауылдардан келген адамдар Кецскеметке паналады, ол қорғаныс қабырғаларымен қоршалған. Олар сондай-ақ спахи жер иелерінің зорлық-зомбылығынан қашып келді. Өзінің орналасқан жерінің қорғаныс артықшылықтарынан өзге, Кецскемет қаласы Будадағы пашаға тікелей салық төлеуге келісім берді, осылайша оның қорғауына ие болып, ерекше жағдайға қол жеткізді. Кецскеметке паналағандардың жерлерін біртіндеп өзіне қосты. Тұрғындар өсірген малдары үшін үлкен ортақ жайылым жасады. 18 ғасырдың басында қала тұрғындары шамамен 30 000 ірі қара мал өсірді, олар бір жазықты жайылымда бағылды. 18 ғасырдың соңында мал өсірудің экономикалық маңызы төмендеді, себебі жайылымдар тым көп малдан тозып, құрғақ қалды. Аймақта келесі ірі ауыл шаруашылығы тауарын өндіруге шамамен 100 жыл уақыт кетті. 19 ғасырда Кецскемет маңызды шарап өсіру аймағының бір бөлігі болды, бірақ қаланың маңызы жүзімдіктердің көп бөлігін жойған жүзім шөптерінің зиянынан кейін артты. Жазық жерлердегі құмды топырақтарда зиян аз болды. 1870 жылдары жер иелері қала төңірегіне үлкен жүзімдіктер отырғызды. Бұл жүзімдіктер Кецскеметтің 20 ғасырғы жүзімдіктері мен шарап өнеркәсібінің негізін құрады. Жұмысшыларды орналастыру үшін жүзімдіктерде шағын елді мекендер пайда болды, бұл қала төңірегіндегі ауылдық аймақтарға тән еді. Шарап өнеркәсібінің өсуі тамақ өнеркәсібі мен сауданың дамуына ықпал етті. Қала әлі күнге дейін баракпалинка, яғни абрикос брендисімен танымал. Шаруалар капитал жинақтағаннан кейін буржуазиялық әдет-ғұрыптар мен тауарларды қабылдап, қаладағы сауданы жандандырды. Мұндай аймақтық байлық Кецскеметтің басты алаңының төңірегінде жаңа ғимараттар салуға әкелді. Бұл модерн кешені сәулеттік тұрғыдан маңызды: Ратуша, Жаңа колледж, Әсем сарай, Лютер сарайы, Сауда үйі (қазіргі Жастар үйі) және қазір Венгрияның Фотография мұражайы ретінде пайдаланылатын мырзалар казиносы. Қаланың өсуі 1929–1933 жылдардағы әлемдік экономикалық дағдарыс пен Ұлы депрессиядан, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан зардап шекті. Соғыс кезінде, әсіресе 1944 жылдың мамыр-маусым айларында, венгр билігі қаладағы еврейлердің көп бөлігін Аушвиц-Биркенауға депортациялап, көптеген адамдарды өлтірді. Еврей мажарлары Кецскеметтің гүлденген мәдениеті мен саудасының маңызды бөлігі болды. 1945 жылдан кейін жаңа коммунистік үкімет, Кеңес Одағының күшті ықпалымен, басқа әлеуметтік-саяси жүйені орнатты. Кецскеметтің дамуы баяулады. Жергілікті басқаруды қайта ұйымдастыруға байланысты Кецскемет үлкен аумағын жоғалтты; аймақта бірнеше жаңа тәуелсіз ауылдар құрылды. Олар экономикалық жағынан қаламен байланысты болды. 1950 жылы Кецскемет алғаш рет маңызды саяси-әкімшілік рөлге ие болды, өйткені ол елдің ең үлкен округі Бач Кискунның орталығына айналды. Коммунистік режимдегі бақылаудағы экономика жүйесінде мұндай мәртебе саяси және қаржылық артықшылықтарды қамтамасыз етті, бұл қаланың өсуіне үлкен көмек көрсетті. Архитектор Йозеф Кереньи (1900–1975) бірнеше тарихи ғимараттарды басқа мақсаттарға бейімдеп, жаңартты, бұл қаланың әртүрлі тарихи сипатын сақтауға көмектесті. Мысалы, 1970 жылдардың басында ол 18 ғасырдың басындағы францискандық монастырды Золтан Кодалий консерваториясы ретінде пайдалануға қайта жөндеді; ол 1975 жылы сабақтарға ашылды. Венгрия фотографтар қауымдастығы 1990 жылы Венгрия фотосурет қорына айналды. Бұл Кецскеметтегі 18 ғасырлық ғимаратты қалпына келтіруге қаражат жинауға көмектесті, ол соңғы рет православие шіркеуі ретінде пайдаланылған. Ол Венгрия фотосурет мұражайына (Magyar Fotográfiai Múzeum) айналдырылды, ол 1991 жылы ашылды. Мұражай венгр және басқа елдердің фотографтарының халықаралық және ұлттық деңгейде танымал туындыларын сақтайды. Ол шетелде сәтті жұмыс істеген венгр фотографтарының туындыларын жинақтайды. 2008 жылдың 18 маусымында неміс автокөлік өндірушісі Daimler Кецскеметте Mercedes Benz зауытын салуды жоспарлап, 800 миллион еуро (1,24 миллиард АҚШ доллары) инвестициялауға уағдаланды. Аймақтағы ең үлкен, мүмкін, ең ірі зауыт 2500 адамға жұмыс орны ұсынады.

Іс-шаралар

Adventure Spa & Waterslide Park www.csuszdapark.hu
Кечкемет термалды ванналары http://www.kecskemetifurdo.hu/
Кечкемет жабайы табиғат паркі http://www.zookecskemet.hu/
Кечкемет қалалық Катона Йожеф театры http://kecskemetikatona.hu/hu/english
Кечкемет арборетумы http://www.kecskemetiarboretum.hu/

Әскери

MH 59-шы "Дежё Сентдьёрдьи" тактикалық қанаты, Венгрия Қорғаныс күштерінің жалғыз реактивтік истребитель бөлімшесі, Кецскемет әуе күштері базасында дислокацияланған. Кецскемет әуе шоуы екі жылда бір рет өткізіледі.