Ноткер Бабул – 9 ғ. швейцарлық монах, композитор, ақын, ғалым. «Ерлер әндері» еңбегі, Карл Великий биографиясымен әйгілі. Орта ғасыр музыкасына үлкен үлес қосты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Композитор, ақын және ғалым (шамамен 840–912)
Composer, poet and scholar (c. 840–912)
Ноткер Ұсықтіл (шамамен 840 – 6 сәуір 912), Ноткер Бальбулус немесе жай ғана Ноткер – Сент-Галл аббаттығындағы бенедикт монахы, композитор, ақын және ғалым ретінде танымал болды. "Батыс шіркеуіндегі маңызды тұлға" деп сипатталған Ноткер өз заманының музыкасы мен әдебиетіне зор үлес қосты. Ол Каролинг дәуірінің екі маңызды еңбегімен әйгілі: Liber Hymnorum, онда ертедегі музыкалық тізбектердің маңызды жинағы бар, және Карл Ұлының ертедегі өмірбаяны – Gesta Karoli Magni. Оның басқа еңбектеріне Сент-Галлдың өмірбаяны, «Vita Sancti Galli» және басқаларымен қатар мартирология кіреді. Сент-Галл аббаттығының жанында дүниеге келген Ноткер Туотило және Ратперт монахтарымен бірге білім алды; үшеуі де композиторлар болғандықтан, аббаттық ерте орта ғасырлық музыканың маңызды орталығына айналды. Ноткер аббаттықтың басты тұлғасына айналып, ерте орта ғасырдың жетекші әдебиеттанушы ғалымдарының қатарына кірді. Белгілі ұстаз болған ол Констанц епископы III Соломонға сабақ берді және кейде ІІІ Шарльге кеңес берді. Ноткер Сент-Галл аббаттығының құрметіне ие болды және кейінгі ғалымдардың атымен аталып, мысалы, Ноткер Физикус және Ноткер Лабео, бірақ ол ешқашан ресми түрде қасиетті деп жарияланбады. Өмір бойы кекештігі үшін оған «Ұсықтіл» деген лақап есім берілді.
Notker the Stammerer (c. 840 – 6 April 912), Notker Balbulus, or simply Notker, was a Benedictine monk at the Abbey of Saint Gall active as a composer, poet and scholar. Described as "a significant figure in the Western Church", Notker made substantial contributions to both the music and literature of his time. He is usually credited with two major works of the Carolingian period: the Liber Hymnorum, which includes an important collection of early musical sequences, and an early biography of Charlemagne, the Gesta Karoli Magni. His other works include a biography of Saint Gall known as the Vita Sancti Galli and a martyrology, among others. Born near the Abbey of Saint Gall, Notker was educated alongside the monks Tuotilo and Ratpert; all three were composers, making the Abbey an important center of early medieval music. Notker quickly became a central figure of the Abbey and among the leading literary scholars of the Early Middle Ages. A renowned teacher, he taught Solomon III, the bishop of Constance and on occasion advised Charles the Fat. Although venerated by the Abbey of Saint Gall and the namesake of later scholars there such as Notker Physicus and Notker Labeo, Notker was never formally canonized. He was given "the Stammerer" as an epithet, due to his lifelong stutter.
Өмір және мансап
Нокер 840 жылы қазіргі Швейцариядағы Сент-Галл аббаттығының жанында дүниеге келген. Оның бай отбасы алемандық немесе швейцариялық тегінен шыққан және олар Тургаудың Йоншвил қаласында жер иеленген. Ноткердің кейінгі өмірбаясын жазған Эккехард V оның Цюрих кантонындағы Хелигау (қазіргі Эльгг) қаласында туғанын айтады, бірақ бұл тарихшы Герольд Мейер фон Кнонаумен келіспейді, ол Йоншвил маңында туған деп есептейді. Бала кезінен бастап Ноткер тісін ерте жоғалтқандықтан кекештенген, соның салдарынан латынша «balbulus» эпитеті, яғни ағылшын тілінде «Сөйлеу қиындығы бар» деп аталған. Немец музыктанушысы оны жартылай соқыр Валафрид Страбонмен және дені салмақсыз Германнан Рейхнаумен салыстырады, олар денелік кемшіліктеріне қарамастан шығармашылық жетістіктерге жеткен үш монах. Ол Сент-Галлде ерте жасынан оқуға түсіп, өмірінің қалған бөлігін аббаттықта өткізді. Оның ұстаздарына швейцариялық монах Изо және ирландиялық монах Моэнгал кірді, оны Ноткер «Марцелл» деп атады. Ол сондай-ақ Алькуиннің шәкірті Гримальд Вайссенбургтен де білім алған болуы мүмкін. Кейінірек жазылған Эккехард IV-нің «Casus monasterii Sancti Galli» кітабы «аббаттық мектептің жарқын суретін» көрсетеді және Ноткер Туотило мен Ратпертпен бірге оқығанын айтады; олардың үшеуі де аббаттықта мұғалімдер мен композиторлар болып жұмыс істеді. Бірінші кезекте ғалым болғанымен, Ноткер аббаттықта көптеген лауазымдарды атқарды, соның ішінде 890 жылы кітапханашы, ал 892 және 894 жылдары қонақтарды қабылдаушы (hospitarius) болып қызмет етті. Ол белгілі бір деңгейде танымал ұстаз ретінде есімдерін шығарды және ақырында «аббаттық мектептің меңгерушісі» болып тағайындалды. Оның шәкірттерінің арасында 890 жылдан 912 жылы қайтыс болғанға дейін Констанц епископы болған Соломон да болды. Ноткер жиі аббаттықтан тыс кеңес беру үшін шақырылып, кейде 883 жылдың 4-6 желтоқсанында аббаттыққа келген ІІІ Карлға (Шұбалы Карлға) кеңес берді. Карл Ноткердің «De Carolo Magno» еңбегіне арналды, ол Шарль Великийдің ерте өмірбаяны. Эккехард IV Ноткерді «денесі нәзік, бірақ санасы өткір, тілі кекеш, бірақ ақылы зерек, құдайлық істерде батылға бойлаған, өз заманында теңдесі жоқ Киелі Рухтың ыдысы» деп мақтады. Аббаттықтағы беделіне қарамастан, Ноткер Сент-Галл аббаты болған емес және басқа жерлердегі аббаттық ұсыныстарын бірнеше рет қабылдамады. Ноткер 6 сәуірде 912 жылы Сент-Галлде қайтыс болды.
Notker was born around 840, near the Abbey of Saint Gall in modern day Switzerland. His wealthy family was of either Alemannic or Swiss descent and they owned land in Jonschwil of Thurgau. Notker's later biographer Ekkehard V claims he was born in Heiligau—now Elgg—in the Canton of Zürich, but this has been rejected by the historian lt=Gerold Meyer von Knonau, who suggests a birthplace near Jonschwil. Since childhood Notker had a stutter, because of tooth loss in his youth, resulting in the Latin epithet balbulus or "the Stammerer" in English. German musicologist de likens him to the partially blind Walafrid Strabo and Hermann of Reichenau, who had a limp, as three monks whom achieved creative feats despite their physical impairments. He began schooling at Saint Gall early in age and spent the rest of his life in the Abbey. His teachers included the Swiss monk lt=Iso and the Irish monk Moengal, called "Marcellus" by Notker. He may have also been instructed by Grimald of Weissenburg, a student of Alcuin. The later book Casus monasterii Sancti Galli of Ekkehard IV "paints a lively picture of the monastery school", and notes that Notker was taught alongside Tuotilo and Ratpert; all three would become teachers and composers at the Abbey. Although first and foremost a scholar, Notker held numerous positions at the Abby including librarian in 890 and master of guests (hospitarius) in 892 and 894. He became established as a well known teacher and was eventually appointed "master of the monastic school". Among his students was Solomon, who was later Bishop of Constance from 890 until his death in 912. Notker was often called upon for council from outside the Abbey; on occasion he advised Charles the Fat who visited the Abbey from 4–6 December 883. Charles was the dedicatee of Notker's De Carolo Magno, an early biography of Charlemagne. Ekkehard IV lauded Notker as "delicate of body but not of mind, stuttering of tongue but not of intellect, pushing boldly forward in things Divine, a vessel of the Holy Spirit without equal in his time". Despite his renown in the Abbey, Notker never became an abbot of Saint Gall, and repeatedly declined abbacy offers elsewhere. Notker died in Saint Gall on 6 April 912.
Liber Hymnorum (Бұқаралық әнұран)
Ноткер 9-шы ғасырдың соңында "Песнялар кітабы" ("Liber Hymnorum") атты жинақты жасады, ол Верчелли епискобы Лиутвардқа арналған маңызды ертедегі тізбектер жинағы болып табылады. 884 жылы аяқталған бұл жинақ шіркеу күнтізбесімен ұйымдастырылған әуендер мен мәтіндердің жиынтығы. "Песнялар кітабының" ең көне сақталған көздері Ноткердің өмірінің соңғы жылдарына немесе оның қайтысынан кейін жазылған. "Песнялар кітабының" кіріспесінде Ноткер өзінің музыкалық туындысы 851 жылы қиратылғаннан кейін көп ұзамай Галлға Жюмиеж аббаттығынан әкелінген антифонерден шабыттанғанын айтады. Ноткер әуендерге өлеңдер қосу арқылы әуендерді жаттауды жеңілдеткен Жюмиеж ән кітабынан ерекше ықпал алды; ол melodiae longissimae әуендерін еске түсірудегі бала кезіндегі қиындықтары туралы әңгімелейді.
Notker created the Liber Hymnorum ("Book of Hymns") during the late 9th century, an important early collection of Sequences dedicated to Liutward, the bishop of Vercelli. Completed in 884, it is essentially a set of melodies and texts organized by the Church calendar. The oldest surviving sources of the Liber Hymnorum date from either Notker's last years or directly after his death. In the preface to his Liber Hymnorum, Notker claimed his musical work was inspired by an antiphoner that was brought to Gall from the Jumièges Abbey, soon after its destruction in 851. Notker was particularly inspired by the Jumièges chant book setting verses to the melodies, making them easier to remember; he goes on to discuss his childhood difficulties in recalling the melodiae longissimae.
Басқалар
Ноткерге тағы да көптеген музыкалық шығармалар жатқызылған, олардың анықтығы әртүрлі. Бір орташа 10 ғасырлық дереккөз "Ave beati germinis" мелодиясын оған жатқызады. Еккехард IV-тің "Frigdola" және "Occidentan" әуендерін жатқызуы күмәнді, себебі олар Ноткердің заманына дейін болған сияқты. 1613 жылы Иодок Метцлер Media Vita әнұранын оған қателікпен жатқызды.
Numerous other musical works have been ascribed to Notker, with varying certainty. The sequence melody "Ave beati germinis" is attributed to him in one mid 10th century source. Ekkehard IV's attribution of the melodies "Frigdola" and "Occidentan" is problematic since these appear to have existed before Notker's time. The hymn Media Vita was erroneously attributed to him by lt=Jodocus Metzler in 1613.
Gesta Karoli Magni (Каралы үлкен тағамдар)
"Gesta Karoli Magni" ("Шарльз Ұлы іс-әрекеттері") – сондай-ақ "De Carolo Magno" ("Шарльз Ұлы туралы") деп те аталады. Ноткер Балдырған әдетте осы еңбекке автор екендігі айтылатын "Сан-Галл монахы" (Monachus Sangallensis) деген псевдониммен танылады. Ноткер мен белгісіз монахтың тегі, білімі және Сан-Галлда ұзақ уақыт тұруы сияқты көптеген өмірлік деректері ортақ. Аудармашы Льюис Торп олардың "мүмкін бір адам болғанын, бірақ мұны дәлелдеу мүмкін емес" деген қорытындыға келді. Бұл еңбек түзу сызықты өмірбаян емес, оның орнына Карл Ұлы мен оның отбасына қатысты мысалдардан тұратын екі кітаптан құралған – әңгімелі "ахлақи мысалдар". Ғалымдар Ноткердің еңбегін көбінесе Эйнхардтың еңбегімен салыстырады; тарихшы Филипп Джаффэ Ноткерді "күлкілі анекдоттар мен өткір әңгімелерге құмар, бірақ тарихи оқиғалардың нақты барысы туралы жеткіліксіз білген" деп сынап, оның еңбегін "аңыз, саға, ойдан шығарылған және ойсыз қателіктердің жиынтығы" деп сипаттады. Сол сияқты, классикалық ғалым Г. В. Гаррод оны "көптеген мифтік жазба" деп есептеді. Керісінше, тарихшы Мэтью Иннес Ноткердің "юмор мен әңгімелі стильді" қолдануы "оның қабілеттерін теріс бағалауға" себеп болғанын айтты, сондай-ақ "жақындағы зерттеулер [Gesta Karoli Magni] оның интеллектуалды көрінісінің айқындығын көрсетіп, қоғамның, шіркеудің және саясаттың дұрыс реті туралы тұтас идеяларды анықтады" деп атап өтті.
The Gesta Karoli Magni ("The Deeds of Charles the Great")—also known as De Carolo Magno ("Concerning Charles the Great")—is among the earliest biographies of Charlemagne, after the Vita Karoli Magni of Einhard. Notker the Stammerer is usually identified as the pseudonymous "Monk of Saint Gall" (Monachus Sangallensis) to whom the work is attributed. Numerous life details are shared between Notker and the unknown Monk, including their origin, education and long term stay at Saint Gall. The translator Lewis Thorpe concludes that the two are "probably the same person, although this cannot be proved". The work is not a linear biography, but instead two books of exempla—anecdotal "moral tales"—relating chiefly to Charlemagne and his family. When discussed by scholars, Notker's work is often compared unfavorably to that of Einhard; the historian Philipp Jaffé derided Notker as one who "took pleasure in amusing anecdotes and witty tales, but who was ill informed about the true march of historical events", and described the work itself as a "mass of legend, saga, invention and reckless blundering". Similarly, the classical scholar H. W. Garrod dismissed it as a "a largely mythical record". More sympathetically, the historian Matthew Innes has cited Notker's use of "humour and anecdotal style" as encouraging "a negative judgement [of] his abilities", noting that "Recent scholarship [on the Gesta Karoli Magni ] has stressed the underlying clarity of its intellectual vision and found coherent ideas about the correct ordering of society, church and politics."
Мартирология
Ноткердің әдеби шығармаларының арасында шейіттердің немесе басқа христиан қасиеттілерінің қысқаша өмірбаяндарымен бірге тізімі болды. 900 жыл шамасында жазылған, оның тек бір толық емес көшірмесі сақталған, маусымның 13-17-сі, шілденің 3-6-сы, тамыздың 19-26-сы, қазанның 27-сі және желтоқсанның 31-і күндері туған қасиеттілер есепке алынбағанда. Бұл жұмыстың толық аяқталмауы Ноткердің "амбициялық жобасын" аяқтамағанын көрсетеді. Мартирологиясында Ноткер әйгілі Колумбаның кереметтерінің бірін растағандай болды. Ирландтық монастыризмнің маңызды әкесі болған Колумба, Ирландиямен байланысы күшті Санкт-Галл үшін де маңызды болды. Абат Адомнан Колумбаның бір кезде Римге жақын Италиядағы қаланың отты күкіртпен құрылып, үш мың адамның қаза тапқанын көріп білгенін жазды, бұл Құдайдың жазасы болған. Колумба осыны көргеннен кейін, Галлиядан келген теңізшілер оқиға туралы хабарлады. Ноткер мартирологиясында осы оқиғаның орын алғанын және жер сілкінісі "жаңа" деп аталған қаланы қиратқанын мәлімдеді. Ноткердің қай қала туралы айтқаны белгісіз, бірақ кейбіреулер оны бұрын Неаполис деп аталған Неаполь деп ойлады. Алайда Неаполь Колумбаның өмірінде емес, 512 жылы жанартаудың салдарынан қирады, ал тарихшы Ричард Шарп «Ноткер Адомнанның ниетін білуде басқалардан артық емес» деп атап көрсетті.
Among Notker's literary works was the arrangement of a martyrology, which is a catalogue of martyrs or other Christian saints with short biographies. Written around 900, only a single incomplete copy survives, not including some saints born on June 13–17, July 3–6, August 19–26, October 27 and December 31. That the work survives incomplete may suggest Notker simply never finished his "ambitious project". In his martyrology, Notker appeared to corroborate one of St Columba's miracles. St Columba, being an important father of Irish monasticism, was also important to St Gall, which had strong Irish connections. The abbot Adomnán wrote that at one point Columba had—through clairvoyance—seen a city in Italy near Rome being destroyed by fiery sulphur as a divine punishment and that three thousand people had perished. And shortly after Columba saw this, sailors from Gaul arrived to tell the news of it. Notker claimed in his martyrology that this event happened and that an earthquake had destroyed a city which was called 'new'. It is unclear what this city was that Notker was claiming, although some thought it may have been Naples, previously called Neapolis However Naples was destroyed by a volcano in 512 before Columba was born, and not during Columba's lifetime and the historian Richard Sharpe notes that "Notker was no better placed than anyone since to know what Adomnán intended".
Басқалар
Ноткер Эрханберт бастаған «Франк патшаларының қысқаша тарихы» (Breviarium Regum Francorum) жинағын аяқтады. Мағыналы әріптерді түсіндіретін (кейбір григориан әндеріндегі орындалу тәсілдері) латын кілті Ноткерге жатқызылады, бірақ кейде бұл қате түрде Ноткер Лабеоға жатқызылады.
Notker completed the Breviarium Regum Francorum ("Breviary of the Frankish Kings") begun by Erchanbert. A Latin key explaining significative letters (performance instructions in some Gregorian chant) is attributed to Notker, though it is sometimes erroneously ascribed to Notker Labeo.
Мұра
Ғалымдар Ноткердің негізгі мұрасын бағалауда пікірталас тудырады; дін қызметкері Альбан Батлер оның тізбектері оның ең маңызды жетістігі болғанын айтса, тарихшы Розамонд Маккиттерк оны «Gesta Karoli Magni» еңбегімен танылғанын мәлімдейді. Ноткер мен Соломон II Сент-Галлде білім алған ең маңызды жазушылар болды, ал Ноткер өз заманының көрнекті әдеби хатшылары мен ғалымдарының бірі еді. Кейінгі ғалымдар Ноткер Физикус және Ноткер Лабео оның есімін алып, тиісінше «Ноткер II» және «Ноткер III» деп аталды. Ноткердің қасиеттілік статусы туралы ағылшын дін қызметкері Джон Донн «ол бірнеше ауылдық округтер үшін жеке қасиетті» деп көрсеткен. 16 ғасыр тарихшысы Генрикус Канизиусқа сәйкес, Ноткердің қасиеттілік дәрежесі 1512 жылы Лев X-тің Сент-Галл және жақын жердегі шіркеулер үшін, ал 1513 жылы Констанц діни округі үшін берілген. Католик энциклопедиясы Леоның бұл әрекетін қасиеттілік беру деп түсіндіреді. Сент-Галл және басқа шіркеулерде ол жыл сайын 6 сәуірде еске алынады. Ноткер ресми түрде қасиетті деп жарияланбаған. 19 ғасырдың ортасында швейцариялық музыка ғалымы Ансельм Шубигер Ноткердің барлық сақталған мелодияларын қазіргі нотацияға аударған алғашқы адам болды. Оның көптеген транскрипциялары әлі де қолданылып келеді, бірақ Шубигерге қол жетімсіз болған ескі қолжазбалар қазір қолда бар, яғни «көздерге толыққанды қарау нәтижесінде Ноткердің өзі қолданған нұсқауларға жақын және музыкалық тұрғыдан жақсы оқылымдар пайда болады». 2017 жылы de via de баспасы Ноткердің 20 тізбегінің заманауи басылымын жариялады.
Scholars vary on evaluating Notker's main legacy; the priest Alban Butler asserted that his sequences were his most important achievement, while the historian Rosamond McKitterick states that he is best remembered for the Gesta Karoli Magni. Notker and Solomon II were the most important writers educated at Saint Gall, and Notker was among the both leading literary scribes and scholars of his time. He was the namesake of the later scholars Notker Physicus and Notker Labeo, who are referred to as "Notker II" and "Notker III" respectively. On Notker's canonization status, the English cleric John Donne noted that "he is a private Saint, for a few Parishes". According to the 16th century historian Henricus Canisius, Notker' Sainthood was granted by Leo X in 1512 for Saint Gall and nearby churches, and in 1513 for the Diocese of Constance. The Catholic Encyclopedia interprets Leo's action as beatification. In Saint Gall and other churches he is commemorated annually on 6 April. Notker was never formally canonized. In the mid 19th century the Swiss music scholar Anselm Schubiger was the first to transcribe almost all of Notker's extant melodies into modern notation. Many of his transcriptions are still in use, though older manuscript sources are available now that Schubiger did not have access to, meaning that "a more comprehensive approach to the sources will produce readings that are closer to Notker's own use, and better musically". In 2017, a modern edition for 20 of Notker's sequences was published by de via de.
Басылымдар
Сондай-ақ, Verlag am Klosterhof, Санкт-Оттилиен, Санкт-Галлен баспасынан шығарылды.
Also published by Verlag am Klosterhof, Sankt Ottilien, St. Gallen