Иберия түбегіндегі аумақтық дау

Кіріспе

Иберия түбегіндегі саяси дау

Гибралтар – Иберия түбегінің оңтүстік ұшында орналасқан Ұлыбританияның теңіз арты аумағы. Ол 1704 жылы Испания мұрагерлік соғысы (1701–1714) кезінде басып алынды. Испания коронасы 1713 жылы Утрехт шартының X бабына сәйкес осы аумақты британ коронасына мәңгілікке өткізді. Кейін Испания 1727 жылғы он үшінші қоршау және 1779–1783 жылдардағы Ұлы қоршау кезінде аумақты қайтаруға тырысты. Гибралтардағы британдық билігі Севильяда (1729) және Париж шартында (1783) қол қойылған келесі шарттарда расталды. Аумақты қайтару Франсиско Франконың диктаторлық режимі кезінде мемлекеттік саясатқа айналды және Испания демократияға өтуінен кейін кезекті үкіметтердің саясаты ретінде сақталды. Гибралтарлықтар мұндай талаптарды қабылдамайды және Гибралтардағы ешбір саяси партия немесе қысым тобы Испаниямен бірігутінді қолдамайды. 2002 жылы өткен референдумда Гибралтар халқы Испания мен Ұлыбританияның «келісімге» келгені айтылған бірлескен билік туралы ұсынысты қабылдамады. Британ үкіметі енді гибралтарлықтардың келісімінсіз билік туралы талқылаудан бас тартады. 2000 жылы Гибралтар Парламентінің мүшелері бірлік туралы саяси декларацияға қол қойды. Гибралтар үкіметінің мәлімдемесіне сәйкес, «Гибралтар халқы ешқашан өз билігінен немесе өзін-өзі анықтау құқығынан бас тартпайды, саудаласпайды; Гибралтар Испаниямен жақсы, көршілік, еуропалық қарым-қатынас орнатуды қалайды; Гибралтар Гибралтар халқына тиесілі және оны Испания да, Ұлыбритания да талап ете алмайды». Испания Ұлыбританиямен билік туралы екіжақты келісімге талап қояды, ал Ұлыбритания билік туралы тек Гибралтар талқылауға қатысқан жағдайда ғана сөйлесуге дайын. БҰҰ әр тараптың ұстанымын 2016 жылғы есебінде көрсетеді. Қазіргі уақытта БҰҰ Гибралтарды өзін-өзі басқара алмайтын аумақ ретінде тізімдеген.

Gibraltar, a British Overseas Territory, located at the southern tip of the Iberian Peninsula, is the subject of a territorial claim by Spain. It was captured in 1704 during the War of the Spanish Succession (1701–1714). The Spanish Crown formally ceded the territory in perpetuity to the British Crown in 1713, under Article X of the Treaty of Utrecht. Spain later attempted to recapture the territory during the thirteenth siege (1727) and the Great Siege (1779–1783). British sovereignty over Gibraltar was confirmed in later treaties signed in Seville (1729) and the Treaty of Paris (1783). Reclamation of the territory became government policy under the dictatorial regime of Francisco Franco, and this policy has remained in place under successive governments following the Spanish transition to democracy. The Gibraltarians themselves reject any such claim and no political party or pressure group in Gibraltar supports union with Spain. In a referendum in 2002 the people of Gibraltar rejected a joint sovereignty proposal on which Spain and the United Kingdom were said to have reached "broad agreement". The British Government now refuses to discuss sovereignty without the consent of the Gibraltarians. In 2000, a political declaration of unity was signed by the members of the Gibraltar Parliament; according to the Gibraltar government, "In essence the declaration stated that the people of Gibraltar will never compromise, give up or trade their sovereignty or their right to self determination; that Gibraltar wants good, neighbourly, European relations with Spain; and that Gibraltar belongs to the people of Gibraltar and is neither Spain's to claim nor Britain's to give away." Spain insists on a bilateral agreement with the UK over sovereignty, whereas the UK will only discuss sovereignty if Gibraltar is included in the discussions. The United Nations understanding of the positions of each party is set out in their 2016 report. The UN currently lists Gibraltar as a Non Self Governing Territory.

Гибралтарды басып алу және Утрехт келісім-шарты

Гибралтар 1704 жылы Испания тағына үміткер, архидюк Карл атынан Ұлы Альянстың өкілі, адмирал сэр Джордж Рук бастаған күштермен басып алынды. Шайқастан кейін, тұрғындарының көбі қоныс аударуға шешім қабылдады. Испанияның Гибралтарды он екінші қоршауында қайтаруға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды, ал 1713 жылы Испания оны Испания мұрагерлік соғысының аяқталуының бір бөлігі ретінде Ұлыбритания Корольдігіне Утрехт шарты арқылы берді. Аталған шарт бойынша Испания Ұлыбританияға "Гибралтар қаласының және оның қамалының, сондай-ақ портының, бекіністерінің және оларға тиесілі нығайтылған бекіністердің толық және абсолютті иелігін, ешқандай шектеусіз, мәңгілікке" ұсынды. Егер Ұлыбритания тағы Гибралтардан бас тартқысы келсе, кері қайтару шарты бойынша, аумақ ең алдымен Испанияға ұсынылуға тиіс: "Егер Ұлыбритания тағына бұдан кейін аталған Гибралтар қаласының иелігін беру, сату немесе кез келген жолмен одан айыру қажет болып көрінсе, онда сатуға Испания тағына басқаларға қарағанда әрқашан басымдық беріледі деп келісілді". Сонымен қатар, шартта "аталған иелік Ұлыбританияға ешқандай аумақтық биліксіз және айналасындағы елмен құрлық арқылы байланыссыз берілуі керек" делінген (бірақ бұл Гибралтар немесе "айналасындағы ел" бойынша аумақтық биліктен бас тартуды білдіре ме деген дау бар), сондай-ақ Гибралтар мен Испания арасында құрлық арқылы сауда жасауға, Гибралтар теңіз арқылы жабдықтама ала алмайтын жағдайлардағы шұғыл жағдайларды қоспағанда, рұқсат етілмейді. Ұлыбритания үкіметі мен Гибралтар үкіметінің пікірінше, Гибралтар мен Испанияның Еуропалық Одаққа (ЕО) мүшелігі – Гибралтар 1973 жылы Ұлыбританияның ЕО-ға қосылуымен бірге ЕО-ның арнайы мүше мемлекеттік аумағы ретінде қосылған, ал Испания 1986 жылы ЕО-ға қосылған – мұндай шектеулерді жойды, себебі ЕО тауарлар мен қызметтердің еркін қозғалысына міндеттенді. Brexit-тің Гибралтарға тигізер әсері әлі белгісіз.

Gibraltar was captured in 1704 by a force led by Admiral Sir George Rooke representing the Grand Alliance on behalf of the Archduke Charles, pretender to the Spanish Throne. After the battle, almost all of the inhabitants decided to leave. Spanish attempts to regain the territory in the Twelfth Siege of Gibraltar failed, and it was eventually ceded to the Kingdom of Great Britain by Spain in the 1713 Treaty of Utrecht as part of the settlement of the War of the Spanish Succession. In that treaty, Spain ceded to Great Britain "the full and entire propriety of the town and castle of Gibraltar, together with the port, fortifications, and forts thereunto belonging for ever, without any exception or impediment whatsoever." Should the British Crown ever wish to relinquish Gibraltar, a reversion clause holds that the territory would first be offered to Spain, "And in case it shall hereafter seem meet to the Crown of Great Britain to grant, sell or by any means to alienate therefrom the propriety of the said town of Gibraltar, it is hereby agreed and concluded that the preference of having the sale shall always be given to the Crown of Spain before any others." Furthermore, the Treaty stipulates "that the above named propriety be yielded to Great Britain without any territorial jurisdiction, and without any open communication by land with the country round about" (although there is dispute over whether this disclaims territorial jurisdiction over Gibraltar, or over the "country round about") and that no overland trade between Gibraltar and Spain is to take place, except for emergency provisions in the case that Gibraltar is unable to be resupplied by sea. The British Government and the Government of Gibraltar have argued that the membership of both Gibraltar and Spain in the European Union (EU) — Gibraltar was included as a Special member state territory when the United Kingdom joined the EU in 1973; Spain joined the EU in 1986 – superseded such restrictions as the EU is committed to free movement of goods and services. The effect of Brexit on Gibraltar is unclear.

Әр түрлі ұстанымдар

Біріккен Ұлттар Ұйымы Гибралтарды Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігінің басқаруындағы, өзін-өзі басқару құқығы жоқ аумақ деп санайды. 2016 жылғы ақпан айындағы оның баяндамасында Гибралтарға қатысты түрлі тараптардың әртүрлі пікірлері жазылған. Гибралтар Конституциясы 2006 (Ұлыбритания) Гибралтар үшін үкіметтің нысанын белгіледі, онда Гибралтар губернаторы сыртқы істерді, қорғанысты, ішкі қауіпсіздікті және мемлекеттік қызметке тағайындаудың кейбір мәселелерін басқаруға жауапты, ал Гибралтар Үкіметі басқа барлық мәселелерге жауапты. Ұлыбритания Біріккен Ұлттар Ұйымы мойындаған тәуелсіз аумақ ретінде Гибралтардың 2006 жылғы Конституцияда белгіленген жеке және ұжымдық құқықтарына, сондай-ақ өзін-өзі анықтау құқығына ие екенін мәлімдейді. Испания 2006 жылғы Конституцияның заңдылығына күмәнді қарайды және ол Гибралтардың британдық колония мәртебесін өзгертпейді деп санайды, сонымен қатар халықаралық деңгейде Гибралтар мәселелерін талқылауға құқылы тек Ұлыбритания ғана, Испания болса жауап берген жоқ. Ұлыбритания Гибралтардағы қаржыны жылыстатуға қарсы бақылауды Еуроодақ бағалап берсін деп сұрады.

Гибралтарлық позиция

Гибралтар Испанияның талаптары негізсіз деп, БҰҰ Жарғысына сәйкес БҰҰ-ның барлық халықтардың өзін-өзі анықтау құқығын кепілдікке алғанын және бекіткенін мәлімдейді. Оның 1-бабында: «Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаты – халықтардың тең құқықтылығы мен өзін-өзі анықтау қағидасын құрметтеу негізінде мемлекеттер арасында достық қарым-қатынас орнату». 1514 (XV) қарарының 2-тармағында: «Барлық халықтар өзін-өзі анықтау құқығына ие; осы құқыққа сәйкес олар өздерінің саяси мәртебесін еркін анықтайды және экономикалық, әлеуметтік және мәдени дамуларын еркін жүзеге асырады». Сонымен қатар, 2231 (XXI) қарары 1514 (XV) қарарының (Гибралтардың өзін-өзі анықтау құқығын кепілдіктейтін) орындалуын еске салады және талап етеді, сондықтан Испанияның аумақтық тұтастығы туралы талабы (Гибралтардың отаршылдықтан азат болуына әсер етпейді) 1514 (XV) қарары немесе Жарғы бойынша Гибралтар халқының құқықтарын алмастыра алмайды не жоя алмайды деп санайды. Осы тұрғыдан алғанда, Испанияның Утрехт шартындағы «қайтару» ережесіне сәйкес талап ете алатын кез келген қосымша құқығы БҰҰ Жарғысының 103-бабына сәйкес күшін жояды және жарамсыз деп танылады: «Егер осы Жарғыға сәйкес Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшелерінің міндеттемелері мен олардың басқа халықаралық келісімдер бойынша міндеттемелері арасында қайшылық туындаса, осы Жарғыға сәйкес олардың міндеттемелері басым болады». Соңында, халықаралық құқықта немесе БҰҰ доктринасында өзін-өзі анықтаудың берілмес құқығын алмастыратын ешқандай принцип жоқ делінеді. Осыған байланысты 2008 жылы БҰҰ-ның 4-ші комитеті егемендік дауы өзін-өзі анықтау құқығына әсер етеді деген пікірді жоққа шығарып, оны негізгі адам құқығы деп бекітті. Гибралтар үкіметі Гибралтардың британдық аумақ екенін және демек, басқа мемлекеттің ажырамас бөлігі емес екенін де айтты, соның салдарынан Гибралтарда болатын оқиғалар Испанияның аумақтық тұтастығына әсер ете алмайды: «Мүдделі мемлекет аумақтың интеграциясын талап етсе де, ол халықтың еркін білдірілген ниетін анықтамайынша мүмкін емес, бұл барлық отаршылдықтан азат етудің ең маңызды шарты». 2002 жылдың қыркүйек айында Гибралтарда өткен референдумда Гибралтарлық сайлаушылар Испанияның тіпті ішінара егемендігін де қабылдамады. Қарым-қатынастар жақсарғанына қарамастан, Гибралтарлықтар Испанияға күмәнмен қарайды. 2022 жылы испан үкіметінің күшейген қысымынан кейін бас министр Фабиан Пикардо «Гибралтар ешқашан испандық болмайды» деді.

Gibraltar argues that the Spanish claims are baseless, pointing to the right to self determination of all peoples, guaranteed and enshrined by the UN, according to the UN Charter. Its article 1 states that "The Purposes of the United Nations are to develop friendly relations among nations based on respect for the principle of equal rights and self determination of peoples." To the same section 2 of Resolution 1514 (XV) states: "All peoples have the right to self determination; by virtue of that right they freely determine their political status and freely pursue their economic, social and cultural development." Furthermore, resolution 2231 (XXI) itself recalls and demands implementation of Resolution 1514(XV) (guaranteeing Gibraltar's right to self determination) and therefore it believes that the Spanish claim for its territorial integrity (which would not be affected by Gibraltar's decolonisation) cannot displace or extinguish the rights of the people of Gibraltar under resolution 1514(XV) or under the Charter. From this point of view, any additional right that Spain could claim by virtue of the "reversionary" clause contained in the Treaty of Utrecht is overruled and annulled under article 103 of the UN Charter: " In the event of a conflict between the obligations of the Members of the United Nations under the present Charter and their obligations under any other international agreement, their obligations under the present Charter shall prevail." Finally, it is argued that there is in fact no principle in International Law or UN doctrine that can displace the inalienable right to self determination. In this regard, in 2008, the UN 4th Committee rejected the claim that a dispute over sovereignty affected self determination, affirming it to be a basic human right. The Gibraltar Government has also argued that Gibraltar is a British territory and therefore by definition not an integral part of any other state, implying that Spain's territorial integrity cannot be affected by anything that occurs in Gibraltar: "Even if integration of a territory was demanded by an interested State it could not be had without ascertaining the freely expressed will of the people, the very sine qua non of all decolonisation." In a referendum held in Gibraltar in September 2002, Gibraltarian voters rejected even partial Spanish sovereignty. Gibraltarians seem to remain distrustful of Spain despite improved relations. In 2022, following increased pressure from the Spanish government, Chief Minister Fabian Picardo said "Gibraltar will never be Spanish".

Қаулы талқылаулары

Испания Гибралтардағы даудың Ұлыбритания мен Испания арасындағы екіжақты мәселе екенін қатыстыра берді. Бұл принцип Біріккен Ұлттар Ұйымының 1960-шы жылдардағы Гибралтарды отарсыздандыру туралы қаулыларында көрініс тапқан сияқты, олар гибралтарлықтардың "мүдделеріне" баса назар аударды. 2006 жылы БҰҰ C24 алдында сөйлеген Гибралтардың бас министрі Питер Каруана: "1988 жылдан бері Гибралтар екіжақты Брюссель процесін жақсы біледі, құжаттады және қабылдамайды, сондай-ақ оған ешқашан қанағаттанбайды" деді. 2004 жылы Испанияда солшыл орталық үкімет қайтадан билікке келгеннен кейін, Испанияның жаңа ұстанымы қабылданды және 2005 жылдың желтоқсанында Ұлыбритания, Испания және Гибралтар үкіметтері үш тараптың тең қатысуымен "Брюссель процесінен тыс, жаңа үшжақты диалог процесін" құруға келісті, барлық шешімдер мен келісімдер үш тараптың келісімімен қабылданатын болады. Бұл 2006 жылғы Кордоба келісімімен бекітілді. Малага (Испания), Фаро (Португалия) және Майорка (Испания) қалаларында өткен кездесулерден кейін, Испанияның сыртқы істер министрі Мигель Анхель Моратинос 2009 жылдың шілдесінде Гибралтарға барып, өзара қызығушылық тудыратын мәселелерді талқылады. Бұл Гибралтар берілгеннен бергі Испанияның алғашқы ресми сапары болды. Егемендік мәселесі талқыланбады. 2010 жылдан бастап Испания үшжақты диалог аяқталғанын және Ұлыбританиямен екіжақты келісімге қол жеткізу үшін, Campo de Gibraltar-ды да қамтитын төрт тараптық кезеңдік кездесулерге қайта оралғанын мәлімдеді.

Гибралтардағы саяси даму

Гибралтарлықтар қазіргі өзін-өзі басқару деңгейін көрсететін және кеңейтетін Ұлыбританиямен заманауи мәртебе мен қарым-қатынас орнатуға ұмтылды. 2006 жылы өткен референдумда жаңа конституциялық тәртіп бекітілді, ол Гибралтарды бұрынғы отаршылдық статусынан гөрі Ұлыбританиямен тәуелділік сияқты қарым-қатынасқа көшірді. Жаңа конституция 2007 жылдың қаңтарында күшіне енді. Гибралтар британдық теңіз арты аумағы болып саналады. БҰҰ-ға жолдаған хатында британдық өкіл Эмир Джонс Пэрри: «Жаңа конституция Гибралтар мен Ұлыбритания арасындағы заманауи қарым-қатынасты қамтамасыз етеді. Менің ойымша, отаршылдыққа негізделген ешқандай қарым-қатынасқа бұл сипаттама қолданылмайды» деп жазды. 2008 жылы премьер-министр Питер Каруана БҰҰ-ның тарапынан деколонизация жөніндегі арнайы комитетіне жаңа конституция туралы мәлімдеме жасады. Ол Гибралтар үкіметінің «Біздің көзқарасымызша, Гибралтардың деколонизациясы енді күтіліп отырған мәселе емес» деген пікірін жеткізді. Бұған қатар, Гибралтар үкіметі Испаниямен басқа да дауларды шешу үшін келіссөздер жүргізіп, егемендік мәселесін екінші планға қойды.

Истмус

Гибралтар аумағына Испаниямен байланыстыратын тас жолдың бөлігі кіреді. Испания бұл тас жолдың бөлігі Испаниядан берілмегенін, керісінше, британдықтар оны біртіндеп де-факто басып алғанын айтады. Гибралтардың оңтүстік жартысына қарай кеңеюі берілген аумақтың солтүстік бөлігінде екі бекініс салудан басталды. 1815 жылы Гибралтарда сары қызылша эпидемиясы болды. Бұл испандықтардың уақытша карантиндік денсаулық лагерін салуға рұқсат беруіне әкелді. Эпидемия аяқталғаннан кейін британдықтар лагерьті алып тастамады. 1854 жылы жаңа эпидемия одан әрі денсаулық лагерлерінің құрылысына себеп болды, нәтижесінде Гибралтар қосымша 800 метр жерге ие болды. Тас жолды басып алу 1938-1939 жылдары, Испания Азамат соғысы кезінде әуежай салумен аяқталды. Утрехт шарты 1713 жылғы қаланың бекіністерінен асып, Гибралтардағы британдық билігі туралы ештеңе айтпаған. Алайда, шарт қалаға "порт, бекіністер және оған тиесілі нығайтылған бекіністермен бірге" беруді көздейді, оған қазіргі шекара бойындағы бірнеше бекіністер кірді. Ұлыбритания сонымен қатар ұзақ мерзім бойы үзіліссіз иелік ету негізінде тас жолдың оңтүстік жартысына құқық тақымын жоқтап жүр. Қазіргі шекараның солтүстігіндегі аумақ 1730 жылдары, Гибралтардың испандық қорғау шебі немесе дәлірек айтқанда, Гибралтардың контравальляция шебі деп аталатын құрылыс кезінде Испания тарапынан басылып алынған.

Экономика

Испания үкіметі Гибралтардағы салық схемалары Испания экономикасына зиян келтіреді деп мәлімдеді. 2005 жылдың қаңтар айында Еуропалық бәсекелестік комиссары Ұлыбританиядан (Гибралтардың сыртқы қатынастарына жауапты) Гибралтардағы салықтан босатылған компаниялар режимін 2010 жылдың соңына дейін (кейінірек болса) жоюды сұрады, өйткені бұл заңсыз мемлекеттік көмек болып табылады және бәсекелестікті бұрмалауы мүмкін. Испания үкіметі салық ақпаратын алмасуды күшейтуді қалады. 2009 жылы Гибралтар Ұлыбритания, АҚШ және Германия сияқты елдермен бірнеше Салық ақпаратын алмасу келісімдеріне (TIEA) қол қойды және Гибралтар ЭЫДҰ-ның «ақ тізіміне» енгізілді. Қазіргі уақытта ол ЭЫДҰ-ның салық мақсаттары үшін ақпараттың ашықтығы мен алмасу жөніндегі жаһандық форумы бойынша «көптеп сәйкес келеді» деп тіркелген. Гибралтар 2019 жылы Испания мен Ұлыбритания арасындағы Гибралтарға қатысты салық салу және қаржылық мүдделерді қорғау туралы халықаралық келісімге қол қойылғанға дейін Испаниямен тікелей салық ақпаратын алмасу туралы екіжақты келісімге қол қоймаған. Бұл келісім Гибралтар мен Испанияның салық органдары арасындағы ынтымақтастық, жеке және заңды тұлғалардың салық резиденттігінің критерийлері және әкімшілік ынтымақтастық процедуралары сияқты мәселелерді қамтиды. Гибралтарлық кейбір моторлы қайықтар есірткі мен темекінің контрабандасымен айналысады деген мәлімдемелер бар. Алайда, 1996 жылдан бері Гибралтарда жылдам қайықтарды бақылау, олардың меншігі мен импортын лицензиялау және лицензиясы жоқ кемелердің Гибралтар суларына кіруіне тыйым салатын заң бар. 2014 жылы Еуропалық Одақтың алаяқтыққа қарсы күрес агенттігі OLAF инспекторлары Испания үкіметіне темекінің контрабандасын тергеп-тексеруді ұсынды, Гибралтардың 30 000-нан аз халқы бар екеніне қарамастан, 2013 жылы 117 миллион орам темекі импорттағаны белгілі болды. 2015 жылы Испания билігі темекінің контрабандасының ірі желісін жойды, нәтижесінде 65 000 орам темекі, бес қайық, екі атыс қаруы, байланыс құралдары және 100 000 евро қолма-қол ақша тәркіленді. Билік өкілдері топтың Испанияға әр апта сайын 150 000 орам контрабандалық темекі әкеліп жатқанын бағалады. 1953 жылы АҚШ-тың Рота теңіз базасының (аймақтағы ең ірі одақтас базасы) салынуымен және Суық соғыстың аяқталуымен оның әскери маңызы төмендеді, бірақ ол әлі де маңызды болып табылады, өйткені жыл сайынғы әлемдік теңіз трафигінің төрттен бірі осы бұғаз арқылы өтеді. Бұғазды бақылау НАТО үшін өте маңызды. НАТО дәстүрлі түрде бұғазды бақылау міндетін Ұлыбританияға жүктеген, бірақ Испанияның қарулы күштеріндегі соңғы жетістіктері және аймақтағы Испания базалары НАТО-ны осы мәселені қайта қарастыруға мәжбүр етті. Алайда, Джордж Буш әкімшілігі кезінде Испанияның Америкамен қарым-қатынасының шиеленісуі және АҚШ пен Ұлыбританияның ерекше достығы НАТО-ны бұғазды бақылау мәселесінде Ұлыбритания мен Мароккоға көбірек бейімдеуге итермеледі.

The Spanish government argued that Gibraltar's tax schemes harm the Spanish economy. In January 2005, the European Commissioner for Competition requested the UK (responsible for Gibraltar's external relations) to abolish Gibraltar's tax exempt company regime by the end of 2010 (at the latest) on the basis that it constitutes illegal state aid that could distort competition. The Spanish government wanted to increase the exchange of fiscal information In 2009 Gibraltar had signed a number of Tax Information Exchange Agreements (TIEAs), with jurisdictions including the UK, USA and Germany, Gibraltar was listed in the OECD "white list". It is currently listed as "largely compliant" by the OECD's Global Forum on Transparency and Exchange of Information for Tax Purposes. Gibraltar had not signed a mutual agreement directly with Spain to exchange fiscal information, until in 2019, the International Agreement on Taxation and Protection of Financial Interests between Spain and the United Kingdom on Gibraltar was signed by all three countries. This agreement covers such issues as tax co operation between the authorities in Gibraltar and Spain, the criteria for tax residence of individuals and companies and procedures for administrative cooperation. There have been claims that some Gibraltarian motorboats are engaging in drugs and tobacco smuggling. However, since 1996 there has been a law in Gibraltar controlling fast launches licensing their ownership and importation and prohibiting the entry of unlicensed craft into Gibraltar waters. In 2014, inspectors from the EU's fraud office OLAF wrote to the Spanish governments urging an investigation of tobacco smuggling, amid revelations that Gibraltar, with a population of less than 30,000, imported 117 million packets of cigarettes in 2013. In 2015, Spanish authorities broke up a major tobacco smuggling operation, seizing 65,000 packs of cigarettes, five boats, two firearms, communications equipment and €100,000 cash. Authorities estimated the group was smuggling 150,000 packs of contraband tobacco into Spain every week. Its military relevance has reduced with the construction in 1953 of the US Naval Station Rota (the biggest Allied base in the area) and with the end of the Cold War, but it is still an important position as more than one quarter of the global maritime traffic transits through the strait every year. Controlling the strait is of vital importance to NATO. The task of controlling the strait has been traditionally assigned by NATO to the UK, but the recent advances that Spain has made in its armed forces and the bases Spain has in the zone have made NATO reconsider this. However, the tense relations that Spain had with the American administration under George W. Bush and the special friendship of the US with the UK have caused NATO to take a more favourable position towards the UK and Morocco for control of the strait.

1953 ж.: дауды қайта жандыру

1954 жылдың мамыр айында Испанияның қарсылығына қарамастан, королева Елизавета II Гибралтарға сапар жасады. Испания диктаторы Франсиско Франко "Жартасқа" (The Rock) қатысты талаптарын жаңартты. 1953 жылғы Ұлыбритания Ұлттық мұрағаттарының құжаттары Франконың Испанияға Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтарап сақтағаны үшін "Жартас" уәделенгенін айтқанын көрсетеді. Сыртқы істер министрлігі (FCO) Франконың талабының қандай да болжамға негізделгенін анықтау үшін өзінің құжаттарын толық қарап шықты. Аталған испандық хабарлама болды, бірақ құпия ескертпе оны "нақты дәлелсіз және сенімсіз құжат" деп сипаттады, ал үкімет талаптарға жауап беруден бас тартылып, дауды тоқтатты.

Испаниялық шектеулер

1978 жылғы испан конституциясы заң күшіне енгеннен кейін, Испания оның салдарынан қауіптенгендіктен шекараны қайта ашуға ықылымды болды. Дегенмен, шекара 1984 жылы қайта ашылды, бұл екі тарапқа еркін өтуге мүмкіндік берді, бірақ Испания кейінірек ғана паромдық қызметін бастады. Әуежайға қатысты мәселелер де туды, себебі ол даулы бейтарап аймақта орналасқан. 1980 жылғы Лиссабон келісіміне сәйкес, екі үкімет те аймақта тікелей байланыс орнату туралы келісімге келді. Испания үкіметі қазіргі күшіндегі шараларды тоқтата тұру туралы шешім қабылдады. Бұл Гибралтар мен Алхесирас арасындағы паромдық қызметті қайта жаңартуды қамтиды. Аталған қызмет 40 жылдан кейін, 2009 жылдың 16 желтоқсанында испандық Transcoma компаниясының күшімен қайта іске қосылды. 2006 жылдың соңында Кордоба келісімі (2006) нәтижесінде әуежайға қатысты шектеулер алынып тасталды және Iberia компаниясы Мадридтен тікелей рейстерді бастады. Бірақ 2008 жылдың 22 қыркүйегінде Iberia компаниясы «экономикалық себептермен», атап айтқанда сұраныстың жетіспеуіне байланысты 28 қыркүйекке дейін Мадридке рейстерді тоқтату туралы хабарлады. Бұл Гибралтарды Испаниямен әуе байланысысыз қалдырды, 2009 жылдың мамырына дейін Air Andalus қызметін ашқанша. 2010 жылдың тамызында Air Andalus лицензиясынан айырылғаннан кейін Испаниямен әуе байланысы қайтадан үзілді. Испания Гибралтардың 2013 жылы қосылған УЕФА мүшелігіне қарсылық танытты.

Брекситтің әсері

2016 жылдың 23 маусымында Ұлыбритания Еуропалық Одақтан шығу туралы дауыс бергеннен кейін, Гибралтарда қалуға күшті дауыс болғанына қарамастан, Испания Гибралтарды Ұлыбританиямен бірлесіп басқаруға ниетті екенін қайталады және Ұлыбритания мен Еуропалық Одақ арасындағы болашақ келісімдер туралы келіссөздерге Гибралтардың қатысуына бөгет қоюға тырысатынын мәлімдеді. Еуропалық кеңес шығу келіссөздері бойынша бірқатар ұстанымдарды жариялады, олардың 22-ші негізгі принципі Гибралтарға қатысты кез келген келісімге Испанияның келісімі қажет екенін көрсетеді, бұл Испанияға вето құқығы берілгенін аңғартады, ал Ұлыбритания Гибралтарға деген өзінің қолдауын қайта растады.

ЕС-тің шығу туралы келісім

2018 жылдың 18 қазанында Испания Премьер-министрі Педро Санчес Ұлыбританиямен келісімге келгенін хабарлады, Ұлыбритания үкіметімен бірге Гибралтар туралы арнайы хаттама әзірленіп жатқанын және екі тарап үшін де жақсы келісімге қол жеткізуге үміттенетінін мәлімдеді. Бірақ 2018 жылдың 19 қарашасында Испания үкіметі Brexit келісімінің жобасын қолдамайтынын мәлімдеді, себебі олардың келісімінсіз қосылған бір баптың дұрыс түсінілмеуі мүмкін екенін және Испанияның Гибралтар мәселесіндегі пікірін ескермеуіне алып келуі мүмкін екенін айтты. 2018 жылдың 22 қарашасында Премьер-министр Санчес және Премьер-министр Мэй бұл мәселені талқылады, бірақ испан Премьер-министрі «біздің ұстанымдарымыз әлі де шалқасынан бөлек. Менің үкіметім әрдайым Испанияның мүддесін қорғайды. Егер өзгерістер болмаса, Brexit-ке вето қоямыз» деді. 2018 жылдың 24 қарашасында Испания Еуропалық Комиссияның Президенті мен Еуропалық Кеңестің Президенті, Ұлыбритания үкіметі және ЕО мүше мемлекеттерінің үш тарапты мәлімдемесіне ие болып, Brexit келісімін ветоламауға келісті. Мәлімдемеде Испанияның келісімісіз Гибралтар туралы ешқандай келісімге қол жеткізілмейтіні айтылды. Еуропалық мәлімдеме сондай-ақ Еуропалық Одақтың Гибралтарды Ұлыбританияның бір бөлігі деп санамайтынын білдірді.