Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Палестиналық әскери жетекші, ФАТХ-тың негізін қалаушы (1935–1988)
Palestinian military leader, founder of Fatah (1935–1988)
Халил Ибрагим әл-Вәзир (خليل إبراهيم الوزير, сондай-ақ куниясы Абу Джихад أبو جهاد—"Джихадтың әкесі" деп те белгілі; 10 қазан 1935 – 16 сәуір 1988) – палестиналық көшбасшы және ФАТХ ұлтшыл партиясының негізін қалаушылардың бірі. Палестинаны азат ету ұйымы (ПҰҰ) төрағасы Ясир Арафаттың сенімді көмекшісі ретінде әл-Вәзир ФАТХ-тың әскери қызметінде маңызды ықпалға ие болды, соңында ФАТХ-тың қарулы қанаты әл-Ассифаның қолбасшысы атанды. 1948 жылғы араб-израиль соғысы кезінде оның отбасы Рамладан қуылған кезде әл-Вәзир босқынға айналды және Газа секторындағы шағын федайин күштерін басқара бастады. 1960 жылдардың басында ол ФАТХ үшін коммунистік режимдермен және үшінші әлемнің көрнекті көшбасшыларымен байланыс орнатты. Ол Алжирде ФАТХ-тың алғашқы кеңсесін ашты. 1970–1971 жылдардағы Иорданиядағы Қара қыркүйек қақтығыстарында әл-Вәзир қоршауда қалған палестиналық жауынгерлерді қару-жарақпен және көмекпен қамтамасыз ету арқылы маңызды рөл атқарды. ПҰҰ-ның Иордания армиясынан жеңілгеннен кейін, әл-Вәзир Ливандағы ПҰҰ-ға қосылды. 1982 жылы Ливанға Израильдің басып кіруіне дейін және оның кезінде әл-Вәзир Израильдің ішінде азаматтық және әскери нысандарға қарсы көптеген шабуылдарды жоспарлады. Ол Бейруттің Израиль күштеріне қарсы қорғанысын ұйымдастырды. Бірақ Израиль әскері жеңіске жетті және әл-Вәзир ФАТХ жетекшілерінің қалған бөлігімен бірге Ливаннан қуылды. Ол екі жыл бойы Амман қаласында тұрды, содан кейін 1986 жылы Туниске жер аударылды. Сол жердегі базасынан ол Палестина аумақтарында жастар комитеттерін құруды бастады, олар Бірінші интифададағы палестиналық күштердің маңызды бөлігін құрады. Алайда, ол көтеріліске жетекшілік етуге үлкермеді. 1988 жылдың 16 сәуірінде ол Тунистегі үйінде израильдік коммандостар тарапынан өлтірілді.
Khalil Ibrahim al Wazir (خليل إبراهيم الوزير, also known by his kunya Abu Jihad أبو جهاد—"Jihad's Father"; 10 October 1935 – 16 April 1988) was a Palestinian leader and co founder of the nationalist party Fatah. As a top aide of Palestine Liberation Organization (PLO) Chairman Yasser Arafat, al Wazir had considerable influence in Fatah's military activities, eventually becoming the commander of Fatah's armed wing al Assifa. Al Wazir became a refugee when his family was expelled from Ramla during the 1948 Arab–Israeli War, and began leading a minor fedayeen force in the Gaza Strip. In the early 1960s he established connections for Fatah with Communist regimes and prominent third world leaders. He opened Fatah's first bureau in Algeria. He played an important role in the 1970–71 Black September clashes in Jordan, by supplying besieged Palestinian fighters with weapons and aid. Following the PLO's defeat by the Jordanian Army, al Wazir joined the PLO in Lebanon. Prior to and during Israel's 1982 invasion of Lebanon, al Wazir planned numerous attacks inside Israel against both civilian and military targets. He prepared Beirut's defense against incoming Israeli forces. Nonetheless, the Israeli military prevailed and al Wazir was exiled from Lebanon with the rest of the Fatah leadership. He settled in Amman for a two year period and was then exiled to Tunis in 1986. From his base there, he started to organize youth committees in the Palestinian territories; these eventually formed a major component of the Palestinian forces in the First Intifada. However, he did not live to command the uprising. On 16 April 1988, he was assassinated at his home in Tunis by Israeli commandos.
Ерте өмір
Халил әл-Вәзир 1935 жылы Палестинаның Рамла қаласында, сол кезде Британдық мандаттық билік астында, мұсылман ата-анасының отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Ибрагим әл-Вәзир қалада азық-түлік дүкенінде жұмыс істеді. 1948 жылғы араб-израиль соғысы кезінде Израильдің аймақты басып алуынан кейін, әл-Вәзир мен оның отбасы 1948 жылдың шілдесінде Лидда мен Рамладан тағы 50 000–70 000-ға жуық палестиналықтармен бірге қуылды. Олар Газа секторындағы Бурейдж босқындар лагеріне қоныс аударды, онда әл-Вәзир БҰҰ-ның Палестина қашқындарына жәрдем көрсету агенттігі (UNRWA) басқаратын орта мектепте оқыды. Орта мектепте оқып жүрген кезінде ол Газа секторы мен Синай түбегіне жақын әскери бекеттерде израильдіктерді мазалауға арналған федаийлердің кішігірім тобын ұйымдастыра бастады. Ұйымға мүше болғандықтан ол қысқа мерзімге түрмеге қамалды, өйткені ол Мысырда тыйым салынған еді. 1956 жылы, түрмеден шыққаннан кейін бірнеше ай өткен соң, ол Каирде әскери оқудан өтті, бірақ бітірген жоқ. 1957 жылы әл-Вәзир Израильге қарсы шабуылдар ұйымдастырғаны үшін қайтадан тұтқындалып, Сауд Арабиясына жер аударылды, онда ол мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді. Жаңадан құрылған ұйымның ай сайын шығатын «Фаластинуна, Нида’ әл-Хаят» («Біздің Палестинамыз, Өмірге шақыру») журналын редакциялауға тағайындалғаннан кейін ол Бейрутке көшті. Аль-Вәзир 1962 жылы Алжирге қоныс аударды, Арафат пен Фарук Кадумиді қоса алғанда, ФАТХ көшбасшыларының делегациясын Алжир президенті Ахмет Бен Белла шақырғаннан кейін. Әл-Вәзир сол жерде қалды, Алжирде ФАТХ кеңсесі мен әскери оқу лагерін ашты және 1964 жылы Пекинге барған Алжирдің ФАТХ делегациясына кірді. Сапары барысында ол Қытай Халық Республикасының түрлі басшыларына, соның ішінде премьер-министр Чжоу Энлайға ФАТХ идеяларын ұсынды және осылайша ФАТХ-тың Қытаймен жақсы қарым-қатынасын қалыптастырды. Ол сондай-ақ Шығыс Азияның басқа да елдерін аралап, Солтүстік Кореямен және Вьетконгпен қарым-қатынас орнатты. Алжирде ол Әбу Әли Иядты жұмысқа алды, ол оның орынбасары болды және Сирия мен Иорданиядағы әл-Асифаның жоғары лауазымды командирлерінің біріне айналды.
Khalil al Wazir was born in 1935 to Muslim parents in the city of Ramla, Palestine, then under British Mandatory rule. His father, Ibrahim al Wazir, worked as a grocer in the city. Al Wazir and his family were expelled in July 1948, along with another 50,000–70,000 Palestinians from Lydda and Ramla, following Israel's capture of the area during the 1948 Arab Israeli War. They settled in the Bureij refugee camp in the Gaza Strip, where al Wazir attended a secondary school run by UNRWA. While in high school, he began organizing a small group of fedayeen to harass Israelis at military posts near the Gaza Strip and the Sinai Peninsula. and was briefly imprisoned for his membership with the organization, as it was prohibited in Egypt. In 1956, a few months after his release from prison, he received military training in Cairo. but he did not graduate. Al Wazir was detained once again in 1957 for leading raids against Israel and was exiled to Saudi Arabia, finding work as a schoolteacher. He moved to Beirut after being put in charge of editing the newly formed organization's monthly magazine Falastinuna, Nida' Al Hayat ("Our Palestine, the Call to Life"), as he was "the only one with a flair for writing." Al Wazir settled in Algeria in 1962, after a delegation of Fatah leaders, including Arafat and Farouk Kaddoumi, were invited there by Algerian President Ahmed Ben Bella. Al Wazir remained there, opened a Fatah office and military training camp in Algiers and was included in an Algerian Fatah delegation to Beijing in 1964. During his visit, he presented Fatah's ideas to various leaders of the People's Republic of China, including premier Zhou Enlai, and thus inaugurated Fatah's good relationship with China. He also toured other East Asian countries, establishing relations with North Korea and the Viet Cong. While in Algiers, he recruited Abu Ali Iyad who became his deputy and one of the high ranking commanders of al Assifa in Syria and Jordan.
Сирия және алты күндік соғыстан кейінгі жағдай
Аль-Вазир мен ФАТХ басшылығы 1965 жылы Сирияның Дамаск қаласына орналасты, Палестинаны азат ету армиясының (ПАА) көптеген мүшелерін пайдалану үшін. 1966 жылдың 9 мамырында, Сирияның әуе маршалы Хафез әл-Асадқа адал полиция қызметкерлері оны және Арафатты ұстады. Бұл оқиғадан кейін, Сирияны қолдайтын палестиналық көшбасшы Юсуф Ораби үш қабатты ғимараттың терезесінен лақтырылып, қаза тапты. Аль-Вазир мен Арафат ФАТХ-ты Орабидің фракциясы – Палестинаны азат етудің революциялық фронтымен біріктіруді немесе Арафаттың ФАТХ басшылығындағы қарсыластарына қарсы Орабидің қолдауын алуды қарастырды. Пікір таласы туып, нәтижесінде Орабинің өліміне әкелді. Алайда, Аль-Вазир мен Арафат оқиғаға аз уақыт бұрын кеткен еді. Абуриштің сөзінше, Ораби мен Асад «жақын достар» болған және Асад оқиғаны тергеу үшін комиссия құрған. Комиссия Арафат пен Аль-Вазирді кінәлі деп тапты, бірақ Сирия президентінің орынбасары Салах Джадид оларды кешірді. Бұл оның әл-Асифа басшылығын қабылдауына, сондай-ақ Ұлттық кеңесте (ҰК) маңызды лауазымдарды атқаруына әкелді. Содан кейін ол басқа ПОҰ басшыларымен бірге Бейрутке көшіп барды. Тель-эль-Заатар лагері Ливан майданына берілген кезде Аль-Вазир құтқару операциясын ұйымдастырмағаны үшін өзін кінәлі санады. Ливанда болған кезінде Аль-Вазир жоғары деңгейдегі операцияларды үйлестіруге жауапты болды. Ол 1975 жылы «Савой» қонақ үйіне жасалған шабуылды жоспарлаған деген күдік туды, онда сегіз ФАТХ содыры Тель-Авивтегі «Савой» қонақ үйіне шабуыл жасап, бейбіт тұрғындарды тұтқынға алып, сегізін және үш израильдік сарбазды өлтірді. 1978 жылдың наурыз айындағы Жағалау жолындағы қырғынды да Аль-Вазир жоспарлаған. Бұл шабуылда ФАТХ-тың алты мүшесі автобусты басып алып, 35 израильдік азаматты өлтірді. Оның басқа да шабуылдарға қатысы бар екендігі айтылады, оларға 1974 жылғы Нахарияға жасалған шабуыл, Сион алаңындағы тоңазытқышқа бомба қою және 1980 жылғы Хебронға жасалған шабуыл кіреді. 1982 жылы Израиль Бейрутті қоршаған кезде Аль-Вазир ПОҰ-ның солшыл мүшелерімен және Салах Халафпен келіспеді; ол ПОҰ-ның Бейруттен шығуын ұсынды. Дегенмен, Аль-Вазир және оның көмекшісі Әбу әл-Валид Бейруттің қорғанысын жоспарлап, ПОҚ күштерін Израиль қорғаныс күштеріне (ИҚК) қарсы бағыттауға көмектесті. ПОҚ күштері жеңіліске ұшырап, Ливаннан қуылды, басшылардың көпшілігі Туниске көшіп кетті, бірақ Аль-Вазир мен басқа 264 ПОҚ мүшесі Иорданияның Хусейн патшасымен қабылданды.
Al Wazir and the Fatah leadership settled in Damascus, Syria in 1965, in order take advantage of the large number of Palestine Liberation Army (PLA) members there. On 9 May 1966, he and Arafat were detained by Syrian police loyal to air marshal Hafez al Assad after an incident where a pro Syrian Palestinian leader, Yusuf Orabi was thrown out of the window of a three story building and killed. Al Wazir and Arafat were either considering uniting Fatah with Orabi's faction—the Revolutionary Front for the Liberation of Palestine—or winning Orabi's support against Arafat's rivals within the Fatah leadership. An argument occurred, eventually leading to Orabi's murder; however, al Wazir and Arafat had already left the scene shortly before the incident. According to Aburish, Orabi and Assad were "close friends" and Assad appointed a panel to investigate what happened. The panel found both Arafat and al Wazir guilty, but Salah Jadid, then Deputy Secretary General of the President of Syria, pardoned them. This eventually led to him taking command of al Assifa, holding major positions in the PNC, Then, along with the other PLO leaders, he relocated to Beirut. During the fall of the Tel al Zaatar camp to the Lebanese Front, al Wazir blamed himself for not organizing a rescue effort. During his time in Lebanon, al Wazir was responsible for coordinating high profile operations. He allegedly planned the Savoy Hotel attack in 1975, in which eight Fatah militants raided and took civilian hostages in the Savoy hotel in Tel Aviv, killing eight of them, as well as three Israeli soldiers. The Coastal Road massacre, in March 1978, was also planned by al Wazir. In this attack, six Fatah members hijacked a bus and killed 35 Israeli civilians. Other attacks he was implicated in include the 1974 Nahariya attack, the Zion Square refrigerator bombing, and the 1980 Hebron attack. When Israel besieged Beirut in 1982, al Wazir, disagreed with the PLO's leftist members and Salah Khalaf; he proposed that the PLO pull out of Beirut. Nevertheless, al Wazir and his aide Abu al Walid planned Beirut's defense and helped direct PLO forces against the IDF. PLO forces were eventually defeated and then expelled from Lebanon, with most of the leadership relocating to Tunis, although al Wazir and 264 other PLO members were received by King Hussein of Jordan.
Батыс жағалау мен Газа секторында қозғалысты құру
1982 жылғы Ливан соғысы кезінде Ливандағы палестиналық күштердің шешулі жеңілісіне наразы болған әл-Вәзир Израиль басып алған Батыс жағалау мен Газа секторында ФАТХ-тың берік базасын құруға күш салды. 1982 жылы ол аймақтардағы жастар комитеттерін қолдауды бастады. Бұл ұйымдар өсіп, 1987 жылдың желтоқсанында Бірінші интифаданы (араб тіліндегі "Интифада" сөзі сөзбе-сөз "сілкініп тастау" деген мағынаны білдіреді және көбінесе көтеріліс немесе бүліктерді сипаттау үшін қолданылады) бастады. Интифада Батыс жағалау мен Газа секторындағы Израиль оккупациясына қарсы палестиналық жастардың көтерілісі ретінде басталды. 1986 жылдың 7 маусымында, интифада басталғанға бір жылдай уақыт қалғанда, әл-Вәзир Амманнан Бағдадқа қуылды, кейіннен король Хусейн Иордания мен ПОО арасындағы Израиль-Палестина қақтығысына ортақ стратегия әзірлеу жұмыстары аяқталғанын жариялағаннан кейін бірнеше күннен соң Тунисқа көшті.
Dissatisfied at the decisive defeat of Palestinian forces in Lebanon during the 1982 Lebanon War, al Wazir concentrated on establishing a solid Fatah base in the Israeli occupied West Bank and Gaza Strip. In 1982, he began to sponsor youth committees in the territories. These organizations would grow and initiate the First Intifada in December 1987 (the word Intifada in Arabic, literally translated as "shaking off", is generally used to describe an uprising or revolt). The Intifada began as an uprising of Palestinian youth against the Israeli occupation of the West Bank and Gaza Strip. On 7 June 1986, about a year before the Intifada started, al Wazir was deported from Amman to Baghdad, eventually moving to Tunisia days after King Hussein declared that efforts in establishing a joint strategy for the Israeli–Palestinian conflict between Jordan and the PLO were over.
Құрлық
Аль-Вазир 1988 жылғы 16 сәуірде таңертең 52 жасында Тунистегі үйінде Израильдің арнайы жасақтарының шабуылынан қаза тапты. Израиль үкіметі Бірінші интифада басталғаннан кейін оны өлтіру туралы шешім қабылдады. Израиль әл-Вазирді интифаданың зорлық-зомбылығын күшейткені үшін айыптады, ол оның қаза болған кезде де жалғасып жатқан еді. Израиль журналисі Ронен Бергман өзінің «Бірінші өлтір, содан кейін сөйле» атты кітабында Израиль әскери және барлау қызметкерлерімен сұхбаттасып, қастандықтың егжей-тегжейлі баяндамасын ұсынды. Израильдің қауіпсіздік кабинеті 1988 жылғы 14 наурызда премьер-министр Ицхак Шамирдің төрағалығымен оны өлтіруді талқылау үшін жиналды. Шамир өздігінен бұйрық бере алатын болғанымен, ол осындай жоғары лауазымды тұлғаны өлтірудің салдарынан хабардар болды және жалғыз жауапкершілікті өз мойнына алғысы келмеді. Қауіпсіздік кабинеті қастандыққа 6-4 дауыспен келісім берді. The Washington Post 21 сәуірде Израиль кабинетінің 13 сәуірде әл-Вазирді өлтіруге рұқсат бергенін хабарлады. 14 сәуірде Моссадтың алты қызметкері Еуропадан келген рейстермен Туниске жетті. Олардың үшеуі екі Volkswagen Transporter және бір Peugeot 305 көлігін жалға алды, олар шабуыл тобын жағадан оның үйіне жеткізу үшін пайдаланылатын еді. Тағы үш қызметкер күзетшілер ретінде тағайындалды, олар ағаштардың арасында жасырынып, оның үйін бақылап, ол онда екеніне көз жеткізді. Жоспар бойынша, жүргізушілер командалармен бірге теңіз арқылы эвакуацияланатын болды, ал күзетшілер операциядан кейін коммерциялық рейстермен Тунистен кететін еді. Содан кейін шабуыл тобы жағаға эвакуацияланып, зымырандық катерлерге қайтып келді. Жергілікті полиция Моссад агенттері жіберген бірнеше жалған хабарламаларға алаңдады. Олар Аль-Вазирдің ауданынан Тунис қаласының орталығына қарай асығысқан көліктердің колоннасы туралы хабарлады, бұл шабуыл тобы бағытталған бағыттан кері болды. Тағы бір мәлімет бойынша, ол интифада жетекшілеріне арналған хабарламаны дайындап жатқан, және оның тапаншасынан бір оқ атуға ғана уақыты болды, содан кейін қастандық тобы оның бөлмесіне енді. Ол жақын қашықтықтан, шамамен 70 рет атылған, әйелі Интиссар мен ұлы Нидалдың көз алдында қаза тапты, оның төсегінің үстінде қастандық тобы ескерту ретінде автоматты оқтар атып жіберді. Тағы бір мәлімет бойынша, қастандық жасағандар ФАҰ штаб-пәтеріне Ливандық балықшылардан ұрланған жеке куәліктер арқылы кірді. Оның қазасынан кейін палестиналық аумақтарда бірден тәртіпсіздіктер басталды, және көтеріліс басталғаннан бері ең көп зорлық-зомбылық оқиғасында кемінде он екі палестиналық атып өлтірілді. АҚШ Мемлекеттік департаменті оның өлтірілуін «саяси қастандық» деп айыптады. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі «Тунис егемендігі мен аумақтық тұтастығына қарсы агрессияны» айыптайтын 611 қаулысын бекітті, Израиль туралы нақты айтпай.
Al Wazir was assassinated in an Israeli commando raid in his home in Tunis on the early morning of 16 April 1988 at the age of 52. The Israeli government had decided to assassinate him after the outbreak of the First Intifada. Israel accused al Wazir of escalating the violence of the Intifada, which was ongoing at the time of his assassination. In his book Rise and Kill First, which was based on interviews with Israeli military and intelligence personnel, Israeli journalist Ronen Bergman provided a detailed account of the assassination. The Israeli security cabinet under Prime Minister Yitzhak Shamir met on 14 March 1988 to discuss assassinating him. Although Shamir could have given the order on his own, he was aware of the potential ramifications of assassinating such a high profile figure and did not want to take sole responsibility. The security cabinet approved the assassination by a vote of 6 to 4. The Washington Post reported on 21 April that the Israeli cabinet approved al Wazir's assassination on 13 April. On 14 April, six Mossad operatives arrived in Tunis on flights from Europe. Three of them rented two Volkswagen Transporters and a Peugeot 305, which would be used to ferry the raiding force from the beach to his home. Another three were deployed as lookouts, positioning themselves behind a clump of trees to monitor his home and ensure that he was there. Under the plan, the drivers would evacuate by sea with the commandos while the lookouts would leave Tunisia on commercial flights after the operation. The raiding force then evacuated to the beach and returned to the missile boats. The local police were distracted by multiple false reports placed by Mossad agents of a convoy of cars racing from Al Wazir's neighborhood towards downtown Tunis the opposite direction from the one taken by the raiding force. A different version has it he was working on a memo to leaders of the Intifada, and only had time to fire off one shot from his pistol when the assassination squad burst into his rooms. He was shot at close range, reportedly 70 times, in the presence of his wife Intissar and his son Nidal, above whose bed a commando then fired a burst of automatic fire as a warning. Another account posits that the assassins gained entry to the PLO compound via IDs stolen from kidnapped Lebanese fishermen. Following his assassination, riots immediately broke out in the Palestinian territories, and at least a dozen Palestinians were shot dead in the worst show of violence since the outbreak of the uprising. The United States Department of State condemned his killing as an "act of political assassination". The UN Security Council approved Resolution 611 condemning "the aggression perpetrated against the sovereignty and territorial integrity of Tunisia", without specifically mentioning Israel.
Жеке өмір
Аль-Вәзир 1962 жылы өзінің туысы Интиссар әл-Вәзирге үйленді және олардың бес баласы болды. Олардың үш ұлы – Джихад, Бассем және Нидал, ал екі қызы – Иман және Ханан әл-Вәзир. Интиссар және оның балалары Израиль мен Ұлттық Палестина Ұйымы арасындағы Осло келісімінен кейін Газаға оралды. 1996 жылы Интиссар Палестина ұлттық билігіндегі алғашқы әйел министр атанды. Кейін ол Палестина билігінің шейіттер қорына жетекші болды, бұл ұйым Израиль билігімен қақтығыстарда қаза тапқан немесе жарақат алған палестиналықтардың отбасыларына жәрдемақы төлейді. Оның ұлы Джихад әл-Вәзир бұрын Палестина валюталық органының басшысы болған, ал қазір Халықаралық валюталық қорда жұмыс істейді. 2007 жылы Хамас Газа секторын басып алғаннан кейін, тонаушылар Аль-Вәзирдің үйіне шабуыл жасап, оның жеке заттарын ұрлады деген хабар бар. Интиссар әл-Вәзир бұл тонаудың "күннің ортасында және Хамас жасақтарының бақылауында болғанын" айтты. 2014 жылы Палестина билігі Батыс жағалаудағы бір орманды шейіт Халил әл-Вәзирдің орман деп атады.
Al Wazir married his cousin Intissar al Wazir in 1962 and had five children with her. They had three sons, named Jihad, Bassem and Nidal, and two daughters, named Iman and Hanan al Wazir. Intissar and her children returned to Gaza following the Oslo Accords between Israel and the PLO and in 1996 she became the first female minister in the Palestinian National Authority. Intissar later became head of the Palestinian Authority Martyrs Fund, the organization that provides stipends to the families of Palestinians killed or wounded during confrontations with Israeli authorities. His son Jihad al Wazir is formerly the Governor of the Palestinian Monetary Authority and currently works for the International Monetary Fund. After Hamas' takeover of the Gaza Strip in 2007, looters raided al Wazir's home, reportedly stealing his personal belongings. Intissar al Wazir said that the looting "occurred in broad daylight and under the watchful eye of Hamas militiamen." In 2014, the Palestinian Authority named a forest in the West Bank as the Martyr Khalil Al Wazir Forest.