Кіріспе

Құқықтық әдістеме

IRAC (/'//aɪ//r//æ//k/ EYErak) – бұл, әдетте, мәселе, ереже, қолданылу және қорытынды дегенді білдіретін аббревиатура. Ол құқықтық талдау үшін қолданылатын әдістеме болып табылады. IRAC форматы көбінесе құқық факультетіндегі және адвокаттық емтихандардағы гипотетикалық жағдайларды талдау үшін пайдаланылады.

Тақырыбы

IRAC әдісімен құқықтық талдауда "мәселе" дегеніміз – жауап берілуі тиіс заңдық сұрақ. Мәселе сот ісінің мән-жайларында бір мәнділігі жоқ заңдық жағдай туындағанда пайда болады, оны заң зерттеушілері (паралегалдар, заң студенттері, адвокаттар немесе судьялар) заңдық прецеденттерді (қабылданған заңдар, бұрынғы сот шешімдері, сот ережелері және т.б.) қарастыру арқылы шешеді. Мысалы, заң бойынша, зиян келтірілгеніне қатысты шағым бір жыл ішінде берілуі керек делік. Егер 365-ші күн жексенбіге түсетін болса, онда мәселе – заңда бір жылдық мерзімді есептегенде демалыс күндері ескеріле ме, ескерілмей ме дегенде болады. Арыз беруші бұл шағымды өткен жұмаға дейін беруі керек пе? Немесе заң демалыс күнін ескермей, дүйсенбі күні берілген шағымды уақтылы деп санау керек пе, тіпті ол техникалық тұрғыдан 366-шы күн болса да? Заңдық сұраққа (мәселеге) жауап беру үшін IRAC аббревиатурасының келесі әрпіне көшу керек: "R", ол "Ереже" дегенді білдіреді.

Ереже

IRAC-тің ереже бөлімі, қолдағы мәселенің сипаттамасын ұстанғаннан кейін келеді. IRAC-тің ереже бөлімі – бұл айқындалған мәселені шешуге қатысты ережелердің баяндамасы. Ортақ құқық жүйесіндегі ережелер сот шешімдерінің прецеденттері мен заңдарға негізделеді. Ережелер бөліміндегі ақпараттың көлемі, қолдағы сұрақтың нақтылығына тікелей байланысты. Егер сұрақ нақты юрисдикцияны көрсетсе, сол юрисдикцияға тән ережелерді қосу қалыпты жағдай. Ережелер бөлімінде жиі жасалатын тағы бір ерекшелік – соттың өкілеттігіне сүйенетін, ratio decidendi болып табылатын және көпшілік шешімді білдіретін немесе тек әсерлі болатын ережелердің айқын ажыратылуы. Кейде ережелер, олар мәселе бойынша нақты айқындалған жалғыз ережелер ретінде қабылданады, тіпті олар азшылық шешімдері болса да, obiter dicta, басқа юрисдикциялардағы төменгі соттардан шыққан және ешқашан жоққа шығарылмаған. Ережелер, іс фактілерін пайдалана отырып, қолдағы мәселені дұрыс құқықтық тұрғыдан талдауға көмектеседі. Ережелер бөлімі талдауда қолданылған барлық ережелердің құқықтық қорытындысы болуы керек және көбінесе ақпаратты қолданылатын ережелерге қайта баяндау арқылы немесе талдау жолымен жинақтап жазу қажет.

Қолдану

IRAC-тің Қолдану (немесе талдау) бөлімінде ережелер бөлімінде қалыптастырылған ережелер нақты мәселенің фактілеріне қолданылады. Бұл бөлімде тек IRAC ережелер бөлімінде айтылған ережелер ғана пайдаланылады, және талдау қажеттілігіне сәйкес, барлық ережелер, оның ішінде ерекшеліктері де қолданылады. Бұл бөлімде ережелерді істің фактілеріне қолданып, нақты ереже неге қолданылады немесе қолданылмайды дегенді түсіндіру немесе дәлелдеу өте маңызды. Қолдану/талдау бөлімі – IRAC-тің ең маңызды бөлімі, себебі ол қолдағы мәселеге жауап береді. Мұнда заңгерше ойланып, мәселенің фактілерін екі жақтан да қарастырып, шешімге келмес бұрын ережелерге адал болу қажет.

Қорытынды

IRAC-тің қорытынды бөлімі IRAC-тің мәселелік бөлімінде қойылған сұраққа тікелей жауап береді. IRAC әдістемесі үшін қорытынды бөлімде жаңа ережелер мен талдаулар енгізілмеуі өте маңызды. Бұл бөлім мәселені қайтадан баяндайды және соңғы жауапты ұсынады. Қорытынды – бұл судьяның алдыңғы істер негізіндегі соңғы шешімдерді қайта қарастырып, анықтама беретін маңызды кезең.

Фактілердің рөлі

Іс бойынша фактілер IRAC-тың әр қадамының негізі болып табылады. Дәл осы фактілерден мәселелер анықталады. Фактілер ең тиімді ережелерді табуға, ал ережелер – фактілерді дұрыс түсінуге мүмкіндік береді. Талдау фактілер мен ережелерді интерпретациялауды қажет етеді. Қорытынды – бұл әр мәселе бойынша фактілерге ережелерді қолдану нәтижесінде шығарылған шешім.

Сын

IRAC-тың көптеген жақтастары мен қарсыластары бар. IRAC әдістемесін қолдайтындардың басты аргументтері, оның құқықтық ойлауды формула қолдану арқылы құқықтық талдауды ұйымдастыруға дейін жеңілдететінін айтады. Ұйымдастырылған құқықтық талдау оңайырақ түсініледі және ойлау қателіктерін азайтады, сондықтан IRAC өте пайдалы құрал деп есептейді. IRAC-қа қарсылар екі топқа бөлінеді. Бірінші топ – IRAC-ты қатаң және қиын форматты болғандықтан қолдануға қарсы шығатындар. Осы сыншылардың көпшілігі MIRAT, IDAR, CREAC, TREACC, CRuPAC, ISAAC және ILAC сияқты IRAC-тың балама нұсқаларын ұсынады. Әрбір жаңа нұсқа IRAC-тың кемшіліктерін жоюға және форматқа байланысты түрлі деңгейде еркіндік беруге арналған. Мұндай балама форматтың жақсы мысалы – CREAC, ол көбірек айқындық пен сәйкестік береді. Олар бұл тұжырымды қорытындының басы мен соңында қайталануымен түсіндіреді, бұл соңғы жауапқа ешқандай күмән қалдырмайды және жалпы ойлаудың дұрыстығын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, ережелер бөлімі ережелерді жариялау және түсіндіру арқылы оларды нақтылауға көмектеседі. IRAC-ты сынға алғандардың екінші тобы, оның құқықтық талдаудың күрделілігін артық жазуға және оңайлатуға бейім екенін айтады. Бұл топ сапалы құқықтық талдау – мұқият ойластырылған, терең зерттелген және жазушыға ыңғайлы форматта жазылған эссе деп санайды. Ашық форматтың маңыздылығы – заңдық ойлаушыларға қатаң форматты ұстанудың орнына өз аргументтерін ең жақсы деңгейде жеткізуге мүмкіндік беруде.