Кіріспе

HMS Thetis (N25) – 1939 жылғы 1 маусымда Англияның Ливерпуль шығанағында теңіз сынақтары кезінде суға батып кеткен Корольдік теңіз күштерінің 1-топты Т классына жататын суасты қайығы. Құтқарылып, жөндеуден өткен соң, қайық 1940 жылы HMS Thunderbolt деп қайтадан қолданысқа енгізілді. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қызмет етті, бірақ 1943 жылғы 14 наурызда Жерорта теңізінде барлық экипажымен бірге жоғалып кетті. "Thetis" апаты торпедалық түтікшедегі ішкі люк теңізге ашылатын сыртқы люк ашық болғанда ашылғаннан кейін орын алды. Төрт адам қауіпсіздік камерасын пайдаланып, су бетіне шығып құтқарылды. Қайғысынан 99 адам қаза тапты. Осы оқиға британдық және австралиялық суасты қайықтарының торпедалық түтікшелерінің қайта жобалануына әкелді. "Thetis ұстағышы" деп аталатын құлып торпедалық түтікшедегі ішкі есікке қосылды, осылайша оны толық ашу алдында түтікше теңізге ашылмағанын тексеру үшін жартылай ашуға болады.

HMS Тетис ретінде

Тетис Англияның Биркенхед қаласында «Камелл Лэрд» компаниясымен салынды және 1938 жылдың 29 маусымында суға түсірілді. Аяқталудан кейін сынақтар кешіктірілді, себебі алдыңғы гидроұшақтар істен шықты, бірақ ақырында командир-лейтенант Гай Болус басшылығымен Ливерпуль шығанағында басталды. «Тетис» соңғы суға бату сынақтарын жүргізу үшін «Греб Кок» буксирімен бірге Биркенхедтен Ливерпуль шығанағына бет алды. 59 адамдық экипажбен қатар, кемеде «Камелл Лэрд» компаниясының техникалық бақылаушылары және басқа да теңізшілер, барлығы 103 адам болды. Бірінші суға батуға 1939 жылдың 1 маусымында сағат 14:00 шамасында тырысты. Суасты кемесінің салмағы суға бату үшін тым жеңіл болғандықтан, бортындағы әртүрлі резервуарлардағы су деңгейін тексеру жүргізілді. Тексерулердің бірі – ішкі торпедалық түтіктерде судың болуы еді. Белгілі бір буй жіберілді және түтін шамы жандырылды. 16:00 шамасында «Греб Кок» «Тетистің» қауіпсіздігіне алаңдап, Госпорттағы «HMS Dolphin» суасты кемелері базасына хабарлады. Іздеу жұмыстары дереу басталды. Кеменің корпусы су бетінде қалып тұрса да, тек үш теңізші (лейтенант Фредерик Вудс, капитан Гарри Орам және жетекші стюард Уолтер Арнольд) және бір «Камелл Лэрд» қызметкері (фиттер Фрэнк Шоу) ғана құтыла алды, ал қалғандары тығыз жағдай, қысымның артуы және эвакуация басталғанға дейін 20 сағат өткеніне байланысты көмірқышқыл газымен уланды. Оқиғада 99 адам қаза тапты: 51 экипаж мүшесі, 26 «Cammell Laird» қызметкері, 8 басқа теңіз офицері, 7 Адмиралтейство бақылаушы офицері, 4 «Vickers Armstrong» қызметкері, 2 асханашы және Мерси лоциясы. Бұл оқиға жесірлердің бірінің сотқа жүгінуіне себеп болды, ол клапанды бұғаттаған материалды алып тастамағаны үшін кеме құрылысшыларына шалақылықпен айып тақты. Адмиралтейство «Crown Privilege» (қазіргі «Public Interest Immunity») құқығын пайдаланып, сотта дәлел ретінде пайдаланылатын «Тетистің» корпусы мен машиналарына қатысты келісімшартты, сондай-ақ басқа да материалдарды жариялауға тыйым салды, себебі мұндай әрекет «қоғамдық мүддеге зиян келтіреді». Бұл іс ағылшын құқығында маңызды, өйткені судьялар Адмиралтействоның талабын ешқандай тексерусіз қабылдады, ал бұл шешім кейіннен күшін жойды. Құтқару операциялары кезінде тағы бір адам қайтыс болды, ол 1939 жылдың 23 тамызында «декомпрессиялық аурудан» (the bends) көз жұмды. 3 қыркүйекте «Тетис» Англси аралының Трайт-Байхан жағасында қасақана жағаға тірелді. Соғыс жарияланған күні осы болды. Құтқарушылар бұрын алып тастамаған адамның қалдықтары толық салтанатпен теңізге жерленді. Осы оқиғадағы шығын суасты кемесі экипажының ғана емес, басқа да адамдардың өмірін қиды. Қаза тапқандардың арасында екі кеме құрылысшысы және «Камелл Лэрд» компаниясының бірнеше суасты кеме командасы болды. Олар соғыс кезінде қажет болатын тәжірибелі суасты кемелерін жобалаушылар мен құрылысшылар еді. Көптеген көңіл білдіру хаттарының арасында Гитлерден келгені де болды. «Тетис» апаты бір апта бұрын Нью-Гэмпшир жағалауында батқан «Squalus» кемесінің аман қалғандарын сәтті құтқарумен қарама-қайшы болды. Алайда «Squalus», «Тетистен» айырмашылығы, тегіс батып, суға түсу камерасын пайдалануға мүмкіндік берді, ал «Тетистің» тік бұрышы мұны мүмкін емес етті. 1947 жылдың 7 қарашасында Холихедтегі Мейшифрид зиратында экипажға арналған ескерткіш ашылды. Екінші ескерткіш 2014 жылдың 1 маусымында Биркенхедтегі Вудсайдтегі Ривер Волквейде ашылды.

HMS Thunderbolt ретінде

1940 жылы HMS Thunderbolt ретінде қолданысқа берілді, командирі лейтенант-коммандер Сесил Крауч болды. Келесі 18 айда ол Атлант мұхитында қызмет етті: 1940 жылдың желтоқсан айында Бискай шығанағында патрульде болды және 15 желтоқсанда итальяндық «Капитано Тарантини» субмаринасын кездестіріп, батырды. 1942 жылдың күзінде «Тандерболт» және оның бірқатар субмариналары екі «Арба» (экипажды торпеданың түрі) мен олардың экипаждарын жау кемелеріне қарсы порттағы операциялар үшін тасымалдауға бейімделді, ал 1942 жылдың желтоқсанында олармен бірге Жерорта теңізіне ауыстырылды. Олардың алғашқы миссиясы – «Принципаль» операциясы 1942 жылдың желтоқсанында басталды, үш кеме өздерінің міндеттерін Жерорта теңізіндегі нысаналарға жеткізді. «Тандерболттың» мақсаты Кальяридегі кемелер болды, бірақ операция сәтті аяқтамады және P311 Ла-Маддаленада, жоспарланған нысанасында жоғалды. 1943 жылдың қаңтар айында Палермо портына қарсы екінші операция сәтті өтті. 2-3 қаңтарда экипажды торпедалар портқа еніп, кемелерді миналады, толыққан жоқ жеңіл крейсер «Ульпио Траяно» мен жүк кемесін батырды. 18 қаңтарда Триполи портына тағы бір миссия жасалды. Бұл операцияның мақсаты – Остік державалардың Триполи портын бейтараптандыру үшін кемелерді пайдалануына жол бермеу болды, себебі ол британдық Сегізінші армия тарапынан басып алынуға жақын еді. 1943 жылдың 20 ақпанында «Тандерболт» Бари маңында албандық «Виланцен Вели» желкенді қайығын атқылады. Британдық субмарина итальяндық қосымша крейсер «Бриндизи» мен жағалау батареясының бірлескен атысынан суға сүңгіп, қашып құтылуға мәжбүр болды, ал желкенді қайық жеңіл зақымдар алды. «Тандерболт» 1943 жылдың 14 наурызында Сицилия жанында итальяндық корвет «Чичона» тарапынан батырылды, ол оны анықтап, тереңдік зарядтарымен шабуылдады. «Тандерболт» суға батып, барлық экипажы мерт болды.

БАҚ-тағы көрінісі

1950 жылы Рой Уорд Бейкер режиссерлік еткен «Таңғы атқанда» фильмі Кеннет Вуллардтың сол аттас пьесасына негізделген. Бұл пьеса HMS Thetis (N25) кемесінің қазасына байланысты жазылған. Фильм түсірілген кезде пьеса өте танымал болды. Ұлыбританиядағы бірнеше театрларда қойылғаннан бөлек, ол BBC арнасында тікелей эфирде телеспектакль ретінде де көрсетілді, алғаш рет 1 желтоқсан 1946 жылы. Фильмде Джон Миллс пен Ричард Аттенборо түсті, ал Майкл Кейн үшін бұл көркем фильмдегі дебюті болды. Актер Джеймс Хейтер, HMS Thetis кемесінде қаза тапқан теңіз офицері, командир Реджинальд Хейтердің туысы, фильмде аспаз А/Б Хиггинстің рөлін ойнады. Фильмде британдық HMS Trojan суасты кемесінің жаттығу барысында кездейсоқ сүңгуі көрсетілген. Суасты кемесі Екінші дүниежүзілік соғыстан қалған жарылмаған минаға шағылысып, жарылыстан кейін бірнеше бөлімдері суға толып, суасты кемесі экипажының көп бөлігі қаза табады. Су өткізбейтін бөлімде аман қалған экипаждың сегіз мүшесі жалғыз тыныс алу аппаратын пайдаланып, қару-жарақ люгі мен басқару мұнарасы арқылы қашып құтылады. Қалған экипаж суасты кемесінің құтқарылуын күтеді. Асау ауа райының салдарынан құтқару жұмыстары тоқтатылып, олар қаза болады. «Тетистің» қаза болған себебі – ішкі және сыртқы торпеда люктері теңізге ашық болғандықтан суға батуы – 1968 жылғы «Мұз станциясы Зебра» фильмінде пайдаланылды, онда Патрик МакГухан сомдаған кейіпкер торпедошыны сыртқы люк жабық деп ойлатып, сынақ клапандарын бұғаттап, суасты кемесін саботаждау әдісін сипаттайды. Фильмде люктердің тиісті индикатор тақталарында көрсетілмей ашылуы қалай болғаны көрсетілмеді. Александр Фуллертонның 1994 жылғы «Өлім туралы ойламау» романы оқиғаның көркемделген нұсқасына негізделген (онда «Тетис» «Трамптер» деп аталды). «Тетистің» қазасы британдық ғылыми-фантастикалық телесериал «Сапфир және Болаттың» «Теміржол станциясы» (2-эпизод) эпизодының бір бөлігіне шабыт берді. 1997 жылы BBC Radio 4 «Тетис апаты» туралы радиоспектакль шығарды. Спектакль «Тиісінше жақын» деп аталды және оны Ливерпульдік жазушы Фред Лоулес жазды. Спектакль сонымен қатар BBC Radio Merseyside және BBC World Service арналарында көрсетілді. 1999 жылы Марк Джи мен Дэвид Робертс бірлесіп жазған «HMS Thetis» атты пьеса Ливерпульдің Bluecoat Chambers және Биркенхедтің Pacific Road театрында қойылды. Пьесада Джон МакАрдл және Камелл Лэрд кеме жасау зауытының жаңадан жұмысқа алынған бірінші жылдық шәкірттері (Пол Гиллис, Дейв Гилл, Алан Лейн, Крис Мотли, Майк Джебб, Стив Тейлор, Олли Додсон, Стюи Дикен, Марк Польша, Бен Макдональд, Тони Камминс, Барри Хейс, Крис Холл, Мартин Кинг, Грэм Крилли, Билли Кобёрн, Мэтти Брасси) ойнады. 2000 жылы BBC Northwest өндірген «Death in the Bay» деректі фильмі Ұлыбританияда көрсетілді. Онда кеменің қазасы мен одан кейінгі тергеу, сондай-ақ трагедияда қаза тапқан екі адамның туыстарымен және аман қалғандардың ұлы, жетекші Стокер Арнольдпен сұхбаттар көрсетілді.