Кіріспе

2002 жылы Үндістанның Гуджарат штатында болған зорлық оқиғасына қатысты сот ісі. «Бест Бейкери» ісі (кейде «Тулси Бейкери» ісі деп те аталады) – 2002 жылдың 1 наурызында Гуджарат штатының Вадодара қаласындағы Хануман Текри ауданында орналасқан шағын «Бест Бейкери» дүкенін өртеуге байланысты сот ісі. Оқиға кезінде наразылық толқынынан қашқан Шейх отбасына шабуыл жасалып, нәтижесінде он төрт адам (отбасы мүшелерінің он бірі мұсылман, ал үш қызметкері индус) қаза тапты. Бұл іс 2002 жылғы Гуджараттағы дүрбелеңнің символына айналды. Сот шешімімен полицияның жұмысындағы кемшіліктер мен дәлелдердің жеткіліксіздігіне байланысты 21 айыпталушы ақталды. Вадодараның Хануман Текри ауданындағы «Best Bakery» дүкеніне наразылық толқынынан келген топ шабуыл жасап, дүкенді өртеп, 14 адамның өмірін қиды. Бұл шабуыл 2002 жылғы Гуджараттағы дүрбелеңнің бір бөлігі болды. Оқиға куәгері болған және аман қалған Захира Шейхтің телеарнадағы сұхбатында айтуынша, кешкі сағат 8 шамасында үлкен топ дүкенді қоршап алған. Олар дүкенде сақталған азық-түлік, соның ішінде ұн қаптарын тонап алды. Содан кейін дүкенге және ішіндегі адамдарға, көбінесе Захираның туыстарына от қойып, ешкімнің тірі қалмауы керек деп айқайлады. Amnesty International ұйымы Гуджараттағы зорлық оқиғаларының көпшілігінде полицияның шағымдарды дұрыс тіркемегенін, куәгерлердің көрсетпелерін және нақты дәлелдерді жинамағанын, сондай-ақ күдіктілердің жауапкершілігін толыққанды тергемегенін мәлімдеді. Үндістандағы адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар «Бест Бейкери» ісін сынақ ісі ретінде қарастырды, себебі Amnesty International ұйымы айыпталушыларға қарсы «құнды дәлелдер» бар екенін мәлімдесе де, құрбандар әділдікке толыққанды қол жеткізе алмады. 2003 жылдың 23 наурызында сотта 73 куәгердің 37-сі, соның ішінде Шейх те, жауап беруден бас тартты. Кейіннен олардың бұрынғы жетекшілері оларға, соның ішінде Мадху Шриваставтан да, өмірлеріне қауіп төндіргенін мәлімдеді. Басқа куәгерлер берген көрсетпелер шатасқан, өзара қайшы болды және бұрын олардың атынан жазылған, грамматикалық және логикалық тұрғыдан дұрыс ант беру мәлімдемелерінен мүлдем өзгеше болды. Прокуратура бұл куәгерлердің басына жарақат алғанын және оқиғаны дұрыс баяндауға қабілетсіз екенін мәлімдеді, бірақ ант беру мәлімдемелерінің айқындығын түсіндіре алмады. Мемлекеттік билік Гуджарат полициясының «ФИР тіркеу және жазу» (алғашқы хабарлама) және «Бест Бейкери» ісі бойынша куәгерлердің «дәлелдерін жазу» кезіндегі қателіктерін көрсетті. Осының салдарынан прокуратураның ісі сотта күшін жойып, 21 айыпталушы ақталды. Сот шешімі 2003 жылдың 27 маусымында Вадодара қалалық жедел сот судьясы Хемантсин У Махида тарапынан жарияланды. Шешімде былай делінген: «Наразылық толқынынан келген топ дүкенге шабуыл жасап, 12 адамды өлтіргенінің күмәнсіз дәлелі бар. Алайшақ, сот алдында тұрған ешбір айыпталушының қылмыс жасағанын заң жүзінде қабылданатын дәлелдермен дәлелдеу мүмкін болған жоқ». Сот полицияның ФИР-ді тіркеудегі кешігуіне, оқиғаны тиісті түрде тергемеуіне және кінәсіз адамдарды, соның ішінде айыпталушыларды мазалауына сын айтты.

Реакциялар

Баспасөздің үлкен бөлігі ақталуға байланысты ұзақ уақыт бойы наразылық білдірді. Соттағы маңызды куәгерлер өміріне қауіп сезінгендіктен, өлім жазасымен қорқытып, жалған куәлік бергендері хабарланды. Осы істің маңызды куәгерлері нан пісіруханасының иесінің әйелі мен қызы еді. Олар партиялық саясаткерлерді куәлігінен бас тартуға қорқытып, мажбүрлегенін айыптады. Полиция мен Ұлттық Адам Құқықтары Комиссиясына берген куәліктерінде, 500 адам нан пісіруханаға шабуыл жасағаны айтылды. Amnesty International бұл үкімді «Гуджараттағы қауымдық зорлық-зомбылық құрбандарына әділдік орнатуға үкіметтің ұмтылысының жетіспеушілігі» деп сынады. Гуджарат үкіметі кінәлілердің жазаланбаған көптеген басқа да жағдайларын көрсетті. Бас прокурор Мукул Рохатги 1984 жылғы сикктерге қарсы бүліктерді мысалға келтіріп, көптеген күдіктілер әлі де бостандыққа шыққандарын мәлімдеді. Бұқаралық ақпарат құралдарының наразылығын сезіне отырып, Жоғарғы Соттың үш судьясы Гуджарат полициясының басшысы мен Гуджараттың бас хатшысын оқиғадағы әрекеттерін түсіндіру үшін сотқа шақырды. 2004 жылдың 24 қыркүйегінде судья Абхай Тхипсай Мумбайда айыптама таратты және қайта тергеу 2004 жылдың 4 қазанында басталды. Алғашқы апталарда ресми айыптау куәгерлері тексерілді, ал 2004 жылдың 27 қазанында Мазгаондағы (Мумбай) Үлкен сот отырысында 2004 жылғы 315-іс аясында «Бест Бейкери» трагедиясына куә болғандар куәлік беруді бастады. Бұл куәгерлердің арасында нан пісіруханада жұмыс істеген және оқиғаға куә болған Туфел Ахмед, Раис Хан Патан және Шехзад Хан болды.

Жалған куәлік

"Бест Бейкери" ісінің басты куәгері Захира Шейхтің сенімділігіне елеулі нұқсан келді, Жоғарғы Сот тағайындаған комиссия оны "өзін-өзі кінәлі деп таныған жалғаншы" деп айыптады, оның "кейбір адамдардың" ықпалымен сот барысында "тұрақсыз" мәлімдемелер жасағанын анықтады. Әділет Арижит Пасаят және Әділет Х.К. Семадан тұратын алқа мөрленген есепті ашып, Жоғарғы Соттың Бас хатшысы Б.М. Гупта басқарған комиссияның үш негізгі қорытындысын оқыды. Сонымен қатар, комиссия Захираға тағылған ықпал ету айыптаулары бойынша әлеуметтік белсенді Тиеста Сеталавадты кінәсіз деп таныды. 2005 жылдың 10 қаңтарында сот Захираның пікір алмасуына байланысты туындаған мәселені тергеуге жіберді, бұл оның бір кездегі қорғаушысы және әлеуметтік белсенді Сеталавадты ұятқа қалдырды. Алқа 150 беттен астам баяндаманы қарап шығып, комиссия Захираға белгілі бір адамдардың ықпал еткенін және оның мәлімдемелерінде тұрақсыздықтар болғанын анықтады. Сот баяндаманы қабылдамағанын және Захира мен Сеталавадтың адвокаттарының пікірін сұрап, баяндаманың "қабылдануына" қатысты мәселені қарастырды.

Өмір бойына қамауға алу

2006 жылдың ақпан айында Үндістан соты 21 адамның тоғызын кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танып, өмір бойына бас бостандығынан айырды. Тағы 8 адам ақталды, ал төрт із-түзсіз жоғалған адамды қамауға ордер берілді. Бірінші сатыдағы сот өмір бойына сотталған тоғыз адамның бесеуін дәлелдердің жетіспеуіне байланысты ақтады, ал қалған төртеуінің үкімін күшінде қалдырды. Би-Би-Си журналисі Санхой Маджумдер "маңызды кезең" деп атаған бұл шешім істі аяқтады. Бұл іс елдегі ең даулы және көп назар аударған сот процесінің бірі ретінде тарихқа енді.

2012 Бомбей жоғары соты

2012 жылдың 9 шілдесінде Бомбей жоғары соты Санжай Таккар, Бахадурсингх Чохан, Санабхай Бария және Динеш Раджбар деген төрт айыпкерге қатысты өмір бойына сотталу жазасын күшінде қалдырды. Ол шешімді зардап шеккен нан пісіретін қызметкерлердің куәліктері негізінде қабылдады, олар айыпкерлерді таныды. Раджубхай Бария, Панкадж Госави, Джагдиш Раджпут, Суреш, сондай-ақ Лало деп те аталатын Девжибхай Васава және Шейлеш Тадви деген бес айыпкер дәлелдердің жетіспеуіне байланысты ақталды.