Жеймс Эдуард Фитцджеральд: Жаңа Зеландия саяхатшысы және өзін-өзі басқару жақтасы

Кіріспе

Жаңа Зеландия саясаткері (1818–1896)

Джеймс Эдвард Фицджеральд (4 наурыз 1818 – 2 тамыз 1896) – Жаңа Зеландия саясаткері. Кейбір тарихшылар оны елдің алғашқы премьер-министрі деп санау керек дейді, бірақ дәстүрлі көзқарас бойынша, оған да, оның ізбасарына да бұл атақ тиесілі емес. Ол Жаңа Зеландияның дербес басқару құқығы үшін белсенді күрескен. Ол Кентербери провинциясының тұңғыш басшысы болды.

Ерте өмір

Фицджеральд 1818 жылғы 4 наурызда Англияның Бат қаласында дүниеге келген. Ол алдымен Бат қаласында, содан кейін Кембридж университетінің Христос колледжінде білім алған. Ол бастапқыда Корольдік инженерлерге офицерлік лауазым іздеген, бірақ нашар көру қабілеті бұған мүмкіндік бермеді. Оның орнына ол Британ мұражайының ежелгіліктер бөлімінде жұмыс істей бастап, мұражайдың көмекші хатшысы болды. Фицджеральд біртіндеп кедейлікті жеңілдету туралы алаңдады, бұл қызығушылық Ирландиядағы Ұлы ашаршылықтың мәселелерінен туындады. Ол кедейлікке қарсы ұсыныс ретінде колонияларға көшіп кетуді ұсынды, онда өркендеуге көбірек мүмкіндіктер болуы мүмкін. Осылайша ол жаңа колонияларды ілгерілету және жоспарлауға белсенді түрде қатысты. 1849 жылы ол Кантербери қауымдастығының хатшысы болды, ол Жаңа Зеландиядағы Крайстчерч қаласындағы ағылшын қонысын ұйымдастыруға жауапты болды. Кантербери қауымдастығы қонысты жақсы ұйымдастырды; колонияның газеті үшін баспа машинасы Бірінші Төрт Кемемен (Фицджеральд Lyttelton Times газетінің алғашқы редакторы болды) жіберілді, ал қоныстың мектебінің бас ғимараты, қазіргі уақытта Мәсіх колледжінің үлкен мектебі ретінде танылған, 1850 жылы Англияда Фицджеральдпен жобаланды. Ғимарат 1863 жылы салынды және Фицджеральд жобалаған жалғыз ғимарат болып табылады. 1853 жылғы шілдеде Фицджеральд, полковник Джеймс Кэмпбелл және Генри Танкред сайлауға түсті. Олар сәйкесінше 136, 94 және 89 дауыс алды. Кэмпбелл сайлау нәтижелеріне наразылық білдірді, өйткені сайлау комиссиясы сайлаушыларға оның сайлау тізімінен шығарылғандықтан сайлана алмайтынын хабарлаған. Бірақ наразылық ешқандай нәтиже бермеді және Фицджеральд Кантербери провинциясының алғашқы басқарушысы болып жарияланды. Оның басқарушы ретіндегі жұмысының маңызды бөлігі – Кантерберидің өзін-өзі басқаруын күшейту, провинцияның "кабинетін" сайланған Кеңестен тағайындау орнына өзі тағайындау болды. Оның мақсаты – провинцияның атқарушы билігін оның заң шығару органына жауапты ету еді. Ол 1857 жылғы 28 қыркүйекте зейнеткерлікке шыққанға дейін басқарушы қызметін атқаруын жалғастырды.

FitzGerald was born on 4 March 1818 in Bath, England. He was educated first in Bath, and then at Christ's College of the University of Cambridge. He initially sought a commission in the Royal Engineers, but poor eyesight made this impossible. Instead, he began working for the British Museum's Antiquities department, and became the museum's Assistant Secretary. FitzGerald gradually became concerned with the alleviation of poverty, an interest spurred by the problems of the Great Famine of Ireland. His suggested solution to poverty was emigration to the colonies, where more opportunities might exist for prosperity. As such, he became heavily involved in the promotion and planning of new colonies. In 1849, he became secretary of the Canterbury Association, responsible for the Anglican settlement at Christchurch, New Zealand. The settlement was well organised by the Canterbury Association; the printing press for the colony's newspaper was sent with the First Four Ships (FitzGerald becoming the first editor of the Lyttelton Times) and the main building for the settlement's school, known these days as Christ's College Big School, was designed by FitzGerald in 1850 in England. The building was constructed in 1863 and is the only building known to have been designed by FitzGerald. and in July 1853, FitzGerald, Colonel James Campbell and Henry Tancred contested the election. They received 136, 94 and 89 votes, respectively. Campbell protested about the election, as the returning officer had indicated to the voters that he could not be elected, as he had been struck off the electoral list. But the protest came to nothing, and Fitzgerald was declared the first Superintendent of the Canterbury Province. A major part of his work as Superintendent was an attempt to increase Canterbury's self government, drawing the province's "cabinet" from the elected Council rather than appointing it himself. His goal was to make the province's executive responsible to its legislature. He remained Superintendent until he retired on 28 September 1857.

Парламент мүшесі

Жаңа Зеландияның 1-ші Парламенті шақырылған кезде Фицджеральд Литтелтон сайлау округінен депутат болып сайланды және 1853 жылдан 1857 жылға дейін оны өкілдік етті, содан кейін Жаңа Зеландияның 2-ші Парламенті кезінде отставкаға кетті. Парламентке сайланғанмен, ол Кентербери облысының басшылығын сақтап қалды, бұл шешім кейбір адамдар тарапынан сынға алынды. Парламентте Фицджеральд тағы да "жауапты үкіметті" қолдады, Жаңа Зеландияның атқарушы билігін Губернаторға емес, Парламентке бағынышты етуге тырысты. Уақытша Губернатор Роберт Уайнард ақырында Фицджеральд, Генри Сеуэлл, Фредерик Уэлд және Томас Бартлиді Атқару кеңесіне тағайындауға келісті. Кейін Заң шығару кеңесінің мүшесі Диллон Белл оларға қысқа мерзімге қосылды. Фицджеральд осы делегацияны басқаруға таңдалды, ол 1854 жылдың 14 маусымынан 2 тамызына дейін жалғасты, сондықтан кейде ол Жаңа Зеландияның алғашқы "кабинетіне" жетекшілік еткен деп есептеледі. Алайда, оның ресми лауазымы болған жоқ және іс жүзінде үкімет басқаруға жеткілікті өкілеттігі де болмады. Сондықтан көптеген тарихшылар оны бүгінгі мағынадағы премьер-министр деп санамайды. Фицджеральд бұл лауазымды қабылдағанда, Уайнардтың тағайындаған адамдарынан жаңа кабинетке толық билік берілетініне сенген, және Уайнардтың бұл өзгеріс үшін патшалық келісім (берілмеген) қажет деп мәлімдегеніне ашуланды. Тағайындалғаннан кейін жеті апта өткен соң Фицджеральдтың кабинеті отставкаға кетті және оның орнына Томас Форсайт басқарған төрт адамнан тұратын басқа кабинет құрылды. Кейін, Жаңа Зеландияның 2-ші Парламенті бірінші Парламентке қол жеткізе алмаған билікті алғанда, Фицджеральд денсаулығының нашарлауына байланысты қатыса алмады. Оның орнына Генри Сеуэлл (Фицджеральдтың бірінші кабинеттегі әріптесінің бірі) үкімет құруға шақырылды. 1857 жылы Фицджеральд дәрігерлерінің кеңесі бойынша Парламенттен кетіп, провинциялық басшы болып қайта сайлануға да тырыспады. Ол Англияға оралып, Кентербери қауымдастығындағы жұмысын жалғастырды. Англияда болған кезде оған Британ Колумбиясы мен Квинслендтің губернаторы болу ұсынылды, бірақ нашар денсаулығы оны қабылдауға кедергі келтірді. 1860 жылы ол Матоака кемесімен Жаңа Зеландияға оралды және көп ұзамай Кентербери провинциялық кеңесіне сайланды; алдымен 1861 жылдың мамырында Акароа сайлау округі үшін, содан кейін 1861 жылдың қыркүйегінен 1862 жылдың желтоқсанына дейін Акароа қаласы сайлау округі үшін. Ол сондай-ақ бүгін де Крайстчерчтің ең ірі газеті болып табылатын The Press газетін құрды. 1862 жылы ол ұлттық саясатқа оралды. Эльсмир сайлау округінде Томас Роулидің отставкасы 1862 жылдың 12 шілдесінде Эльсмирдегі қосымша сайлауды тудырды, онда Фицджеральд жеңіске жетті. Ол сайлау округін 1866 жылғы парламенттік мерзім аяқталғанға дейін өкілдік етті, содан кейін 1866 жылы Крайстчерч қаласы сайлау округінде сәтті сайланды (қарсылықсыз сайланды), және келесі жылы ол орнынан бас тартты. Парламентте ол Жаңа Зеландия соғыстарында бейбіт келіссөздерді ынталандырды, маорилердің құқықтарын қолдады және жерді тартып алуды "зор қылмыс" деп айыптады. Ол сондай-ақ маорилермен қарым-қатынас жасау үшін басты жауапкершілікті Губернатордан Парламентке беруді жақтады. Оның басқа ұсыныстарына Парламент депутаттарының үштен бірін маори саясаткерлеріне бөлу, маори корольдерінің қозғалысын мойындау және Жаңа Зеландиядан британдық әскерлерді шығару кірді. Фицджеральд маорилер мен отарлаушылар келісімге келуге белсенді түрде тырыспаса, біреуі немесе екеуі де жойылатынына сенді. 5 қарашада ол Парламентті Жаңа Зеландияның 1863 жылғы қоныстар туралы заңы Вайтанги шартына қайшы келеді деп сендіруге тырысты, "бұл шартта жергілікті тұрғындардың жерлері заңның қалыпты тәртібімен ғана алынуы керек, яғни Шартта көрсетілген мағынада алынуы керек" деп мәлімдеді. Сондай-ақ, оның пікірінше, заңның мақсаты маори жерін иелену екенін айтты. 1865 жылы ол Фредерик Уэлдтің (бірінші уақытша кабинеттегі тағы бір әріптесі) үкіметінде екі айлық мерзімге Жергілікті халық істері министрі болды, бірақ көптеген саясатын жүзеге асыра алмады. Оның ағасы Жерар бір мерзімге Хокитика сайлау округін Парламентте өкілдік етті.

When the 1st New Zealand Parliament was called, FitzGerald was elected MP for the Lyttelton electorate, and represented it from 1853 to 1857, when he resigned during the term of the 2nd New Zealand Parliament. Despite his election to Parliament, he chose to retain the Superintendency of Canterbury, a decision criticised by some. In Parliament, FitzGerald argued strongly in favour of "responsible government" once again, attempting to make New Zealand's executive responsible to Parliament rather than the Governor. The acting Governor, Robert Wynyard, eventually agreed to appoint FitzGerald, Henry Sewell, Frederick Weld, and Thomas Bartley to the Executive Council. They were later joined briefly by Dillon Bell, a member of the Legislative Council. FitzGerald was chosen to lead this delegation, which lasted from 14 June 1854 to 2 August 1854, and is therefore sometimes said to have headed New Zealand's first "cabinet". He had no formal title, however, and did not have sufficient powers to actually govern. As such, most historians do not consider him to have been prime minister as the term is used today. FitzGerald accepted the position in the belief that full authority would later be transferred from Wynyard's appointees to the new cabinet, and was consequently angry when Wynyard claimed that royal assent (which had not been given) was necessary for this change to occur. Seven weeks after their appointment, FitzGerald's cabinet resigned, and was replaced by another cabinet of four persons headed by Thomas Forsaith. Later, when the 2nd New Zealand Parliament managed to obtain the power that had eluded the 1st, FitzGerald was too ill to attend. Instead, Henry Sewell (one of FitzGerald's colleagues in the first attempted cabinet) was asked to form a government. In 1857, FitzGerald resigned from Parliament on the advice of his doctors, and also decided not to seek re election as provincial superintendent. and returned to England, where he resumed his work for the Canterbury Association. During his time in England, he was offered governorships of both British Columbia and Queensland, but his ill health prevented him from accepting. By 1860, he had returned to New Zealand on the Matoaka, and shortly afterwards won election to the Canterbury Provincial Council; first for the Akaroa electorate in May 1861, and then in the Town of Akaroa electorate from September 1861 to December 1862. He also founded The Press, which remains Christchurch's largest newspaper today. In 1862, he returned to national politics. The resignation of Thomas Rowley in the Ellesmere electorate caused the 12 July 1862 Ellesmere by election, which FitzGerald won. He represented the electorate until the end of the parliamentary term in 1866, and then successfully stood in the City of Christchurch electorate in 1866 (elected unopposed), from which he resigned the following year. In Parliament, he strongly advocated peaceful negotiations in the New Zealand Wars, supporting Māori rights and condemning land confiscation as an "enormous crime". He also campaigned to have primary responsibility for relations with the Māori transferred from the Governor to Parliament. Other suggestions he made included reserving a third of Parliament for Māori politicians, recognition of the Māori King movement, and the withdrawal of British troops from New Zealand. FitzGerald strongly believed that if Māori and colonists did not make a deliberate attempt at reconciliation, one or both would eventually be destroyed. On 5 November 1863, he attempted to convince Parliament that the New Zealand Settlements Act 1863 was contrary to the Treaty of Waitangi "which distinctly guaranteed and pledged the faith of the Crown that the lands of the natives shall not be taken from them except by the ordinary process of law—that is, taken within the meaning of the Treaty." He also stated that in his opinion, the purpose of the Act was to acquire Maori land. In 1865, he had a two month term as Minister of Native Affairs in the government of Frederick Weld (another colleague from the first provisional cabinet), but did not succeed in implementing many of his policies. His brother Gerard represented the Hokitika electorate for one term in Parliament.

Кейінгі өмірі

1867 жылы Фицджеральд толығымен саясаттан қол үзді. Кейіннен ол Веллингтонға көшіріліп, мемлекеттік есептің бақылаушысы болып тағайындалды, барлық үкімет шығындарын қадағалап отырды. Соңынан ол Бас аудитор лауазымын да атқарды. Өліміне дейін осы лауазымдарда қызмет етті. Ол барлық мемлекеттік қызметкерлер үшін құрылған "Мемлекеттік қызмет қауымдастығы" деп аталатын кәсіби одақтың құрылуына да белсенді қатысты. Фицджеральд астананың мәдени өмірінде де белсенді болды. Ол суретші (көбінесе акварельмен сурет салар еді), публицист, дебаттерге қатысушы ретінде танымал болды, сонымен қатар өлеңдер мен пьесалар жазды. Фицджеральд 1896 жылғы 2 тамызда Веллингтонда 78 жасында қайтыс болды. Оның қабірі Төменгі Болтон ескерткіш жолының 26-нөмірінде орналасқан.