Кіріспе

Чехтың ойдан шығарылған кейіпкері, әмбебап данышпан, сондай-ақ "Ұстаз" деп те аталады. Яра Цимрман немесе Яра да Цимрман (ресми аты Ярослав Цимрман), "Ұстаз" деп те белгілі, – Ладислав Смоляк пен Зденек Сверак жасаған чех полиматы. Кейіпкер әмбебап гений ретінде, сонымен қатар 19-шы және 20-шы ғасырлардың басындағы ең ұлы чех драматургтерінің, ақындардың, композиторлардың, мұғалімдердің, саяхатшылардың, философтардың, өнертапқыштардың, детективтердің, математиктердің және спортшылардың бірі ретінде бейнеленеді. Оның нағыз өмір сүргендей көрінуі – оның мінездемесінің бір бөлігі. Цимрман 1966 жылдың 23 желтоқсанында "Арбақтың алкогольсіз шарапханасы" ("Nealkoholická vinárna U Pavouka") атты тұрақты радио бағдарламасында алғаш рет пайда болды. Бұл кейіпкер бастапқыда чех халқының, тарихы мен мәдениетінің әжуалы карикатурасы ретінде ойластырылған, бірақ ол қазіргі чех фольклорының өте танымал кейіпкеріне, сондай-ақ ұлттық батырға айналды. 2005 жылы Яра Цимрман "Ең ұлы чехті" анықтау үшін өткізілген халық дауысында жеңіске жетті (тек ол ойдан шығарылғандықтан, шын мәнінде жеңіске ие бола алмады). Цимрман көптеген кітаптардың, пьесалардың және фильмдердің басты кейіпкері және авторлық құқығына ие. Жижковтағы Яра Цимрман атындағы театр Прагадағы ең танымал театрлардың бірі. Оқиғалар "У Павука" шарапханасында өтеді, бұл Прагадағы ойдан шығарылған шарапхана, ол тыңдаушыларға нағыз деп ұсынылды, бірақ жазбалардан бұрын-ақ сатылып кететін. Бір бағдарламада музыка зерттеушісі, өзінің коттеджін жөндеу кезінде 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында өмір сүрген, ұмытылған чех полиматына қатысты құжаттарды тапқанын айтты – осылайша кейіпкер алғаш рет таныстырылды. Алайда, ČT (Чехия Телевидениесі) Цимрманды бәйгеге қатысуға жібермеді, себебі тек нағыз адамдар ғана қатыса алады, бірақ оны негізгі бәйгеге қайта қоспады.

Ерте өмір

Венада жұмыс істейтін чех тігіншісі Леопольд Цимрман мен австриялық актриса Желинкова туған Марлен Цимрманның ұлы Цимрман 1853 немесе 1859 жылы дүниеге келген деп айтылады (кейде қажеттілікке қарай басқа жылдар да көрсетілген). Бірақ, компьютерлер кеңінен қолданылмаған кезде ол телефонға тәуелді болуға мәжбүр болды. Оның "интернеті" негізінен ескі цирк шатырында орналасқан, онда маэстро түрлі зейнеткер зертхана мұғалімдерін адамдардың қойған сұрақтарына жауап беру үшін телефон аппаратын жинады. Белгілі WWW префиксі де осы жерде пайда болды. Мұғалімдердің бірі Вебер еді, ол сөйлеу кемелсіздігі болғандықтан, өзін "W W W. Вебер" деп таныстырды. Оның бұл саладағы жетістіктері Шюстр мырзаның арқасында одан да жоғары деңгейге көтерілді, ол биологиялық тақырыптарға қатысты сұрақтарға жауап беруге жауапты болды. Шюстр әр сұраққа далалық тышқандарды пайдалану арқылы жауап берді (африкалық пілдің салмағы 30 000 тышқанға тең, қарақұйрық тышқан тышқаннан 1,5 есе жылдам болды, және т.б.). Бұл компьютер технологиясында тышқанның периферлік құрылғы ретінде алғаш рет қолданылғанын көрсетеді.

Педагог

Жара Цимрманның педагогикалық еңбектерінің көпшілігі "Vyšetřování ztráty třídní knihy" ("Сабақ кітабының жоғалуын зерттеу", 1967) пьесасында ұсынылған. Цимрман оқып-жаза білетіні анықталған соң, сот жазасы ретінде Галицияның шағын Струк ("тете") ауылында мұғалім болды. Ол өзінің "Футуризм" идеологиясын қолданушы еді, сонымен қатар студенттерін сол кезде империя бойынша орнатылып жатқан телефондарды пайдалануға дайындады. Ол олардың арасында осындай құмарлық тудырды ki, алғашқы телефондар келгенде, оның көптеген қазіргі және бұрынғы студенттері кездейсоқ нөмірлерге қоңырау шалып, барлық ақшаларын телефонға салып жіберді. Көптегендері телефон кабиналарынан мүлде ақшасыз, қаңғыбас күйіне түсіп үйлеріне оралды. Ол сондай-ақ кішкентай қаладағы мектеп оқу әдістемесін де революциялады. Лекциядан кем дегенде бір бөлігінің ұмытылатынын білгендіктен, оның жүйесі лекциялық материалды "Мені есіңде сақта" және "Мені есіңде сақтама" деп нақты бөліп беруге негізделген. Біріншісі – барлық оқу көлемінің оннан бірін құрайтын, есте сақталуға тиіс бөлім, ал екіншісі – берілген пәннің тоғыз бөлігін құрайтын, бастапқыда ұмытылуға арналған бөлім. Мұғалім ретінде ол оқушыларын стресске бақыланған түрде ұшыратып, оқу бағдарламасының маңызды бөліктерін жақсырақ есте сақтауға көмектесті. Ол қамшысын еденге күшпен салды немесе шашын алып тастады ("úlek oslněním" – "көру қабілетінен қорқу"). Бұл, көрінетін сәтті әдіс, оның есімімен бүгінге дейін "Цимрманның шок арқылы бекітуі" деп аталады. Оқушылары тәртіпсіздік жасағанда, ол оларды жазаламай, өзін жазады – оның теориясы бойынша, оқушылар өз мұғалімін жақсы көруі керек және ол қиын жағдайға түссе, өкініш сезінуі керек. Оқушылары оның сия қамына су құйғанда, ол бір апта бойы үйінен шықпады. Оқушыларының мектепке бара алмағандықтан, оған аянып, көңіл көтеруге жеткілікті уақыты болды. Кезекте ол түскі астан кейін темекі тартудан бас тартып, былай деді: "Бүгін түскі астан кейін мен сигарымды ("viržínko") тартпаймын. Жылама, кінәлісіңдер".

Драматург

Жара Цимрман көптеген пьесалардың авторы болған, олардың көбі жоғалған деп айтылады. Бұл пьесалардың қатарында Posel světla (ағылшынша "Жарық хабаршысы") бар, онда болашақ әлем туралы оның комикалық көрінісі бейнеленген – онда адамдар бір-біріне жақсылық тілейді, сондықтан адам ешқандай өкініш сезімсіз толыққанды жүрексіз жаратылысқа айнала алады. Цимрманның туындысы саналатын тағы бір пьеса – Záskok ("Қосқан"), ол ойдан шығарылған әуесқой театр актерлерін көрсетеді. Олардың қойылымын танымал және дарынды, бірақ шын мәнінде ақымақ адам бұзады – ол басқа адамдардың сөздерін және басқа пьесалардан жолдарды ұмыта алмайды, тіпті өзінің кейіпкерінің атын да есінде ұстай алмайды. Цимрман өмірінде драматург ретінде үлкен атаққа ие болған жоқ, көбінесе оның жаңашылдық тәсілдерінің арқасында, мысалы, бірнеше рет қойылымдарда пьесаның ұзақтығын өзгерту немесе жаңа идеяларды ұсыну. Ол көптеген пьесаларын Ладислав Струпежницкийге (танымал чех драматургы) өзінің атымен және екі псевдониммен жіберген, нәтижесінде Струпежницкий "оған 60 жұмыс күні кеткенін" еске алатын қабылданбаған туындылардың үлкен жиынтығы пайда болды. Сондай-ақ, ол Цимрманды хат жазудан бас тартуға және мүмкін болса, "мүлдем хат жазбауға" шақырды. Цимрман оған жақын тілмен жауап бергендіктен, олар екеуі бір мектепте оқыған, Струпежницкий ешқашан қалпына келмеді. Олардың хат алмасуының тақырыбы болған, жоғалған деп есептелетін пьесалардың бірі – Čechové na Řípu (ағылшынша: "Рептегі чехтар"), бұл богемиялық аңыздың ойдан шығарылған нұсқасы. Онда тек аңыздық Чех ата-бабасы ғана емес, сонымен қатар басқа кейіпкерлер де бейнеленген – Чех ата-бабасы, Неміс ата-бабасы, Яһуди ата-бабасы және тек диалогта ғана Циган ата-бабасы. Цимрман осылайша Богемияда тұратын барлық маңызды ұлттарды құрметтегісі келді. Кейіннен пьеса қайта жазылды және оның атауы Čechové na řípu ("Чехтар қызылшаға", тек үлкен әріпті "Ř" кіші әріпті "ř" деп өзгертілді), бұл Клановицедегі қант фабрикасында жұмыс істеуге адамдарды ынталандыру үшін жасалды. Цимрманның туындыларымен таң қалған тағы бір адам – Гаагадағы Корольдік камералық театрының директоры Якоб Дурман. Ол оның Prázdniny s kanibalem Dufkem ("Дүфкемен демалыс") пьесасын оқығаннан кейін "таң қалғаннан шыға алмады" деседі. Цимрман: "Құрметті мырза Дурман, театр көрерменді таң қалдыру үшін бар. Мен сізге тағы бес пьеса жіберемін". Цимрманның көптеген сәтсіз пьесаларын оның танымал Lipany театры қойғандығы хабарланады. Цимрман театры әлі де автордың өзі сахнадан кеткен "Акт" (ағылшынша: "Жылаңаш") пьесасының түпнұсқалық реквизиттерін сақтап тұр. Цимрман зерттеушілері Цимрманның осы салада (сондай-ақ басқа салаларда да) ешқандай танымалдылыққа ие бола алмағанын мойындайды, өйткені оның әдістері оның заманынан тым озық болды. Бұл оның Антон Чеховқа оның пьесасымен көмектескендігімен (екі әпке жеткіліксіз екенін кеңес бергенімен) күрт қайшы келеді.

"Vichr z hor"

Vichr z hor ("Таулардан келген дауыл") – көрермендердің қойылымға наразылық білдірген кездерінде сахнада қолданылатын эскиз. Бұл актерлерге және декорацияға ешқандай зиян келтірмей, сахнадан жылдам әрі көзге түспей кетудің бір жолы еді. Актерлер немесе Цимрман қауіпті сезгенде, ансамбльдің екі мүшесі сахнада жел көтеріліп жатқаны туралы мағынасыз әңгімелер бастайтын. Олар бұл желді "таудан келген дауыл" деп атап, желдің күштілігіне тоқталып, желдің заттарды жұлып алып кетіп жатқанын айтатын (қалған актерлер декорацияны дайын тұрған арбаға тиеп жіберетін). Сахнада екі актер ғана қалғанда, жарық өшірілетін. Бұл екеуіне дауыл басталғанын және көрермендердің біреуі қозғалса, шаңқаяқ соғатынын жариялауға сигнал болатын. Бұл әсерді арбаның театр аумағынан кеткен дыбысы одан әрі күшейте түсетін, дауылдың күркіреуін имитациялап беретін. Ешкім қозғалмайтынына көз жеткізген соң, екеуі сахнадан қашып, дайындалған велосипедтеріне мініп, арбаны қуалай бастайтын.

Гамлет Гамлетсіз

Симерман көбінесе актерлер тобының жеткіліксіздігімен немесе актерлерінің кенеттен қашуымен күресуге тура келді. Сондықтан ол орындағысы келген пьесаларына маңызды өзгерістер енгізуге жиі мәжбүр болды, мысалы, Чеховтың «Үш қарындасы» пьесасындағы қарындастар санын бірге дейін азайтты немесе «Али Баба және қырық қарақшыны» «Жалғыз Али Баба» деп қойды. Оның осы саладағы шедеврі – «Гамлет Гамлетсіз» болып саналады, онда сахнадағы басқа кейіпкерлер (Король Клавдий, Королева Гертруда) үнемі «Гамлет тағы да жасырынып алды» деп шағымданады және ол болғанда не дейтінін болжай отырып, Гамлеттің сөздерін ғана пайдаланады. Дегенмен, Гамлеттің бұл нұсқасы көбінесе көрермендердің құлағына жақпады, сондықтан актерлер тобы сахнадан қауіпсіз шығу үшін жоғарыда аталған «Вихр з хор» қолданды.

Құрмет

2016 жылдың 16 қыркүйегінде Google Джара Цимрманның алғашқы пьесасының 50 жылдығын Google Doodle арқылы тойлады. Цимрманның құрметіне Чехиядан табылған далалық егешқұйрықтың бір түрі Apodemus microps cimrmani деп аталды. Йемен хамелеонындағы Coccidia тұқымдасының бір түрі Цимрманның құрметіне "Isospora jaracimrmani" деп аталды.