Кіріспе
Юпитердің серігі Каллистодағы ірі көп сақиналы соққы кратері. Вальхалла /v//ae//l//'//h//ae//l//@/, скандинав мифологиясында жауынгерлер өлген соң баратын залдың атымен аталады. Вальхалланың орталық бөлігі 360 км-ге жетеді, ішкі қыр мен ойыс аймағы және орталықтан шамамен 1900 км-ге дейін созылатын концентрлі сақиналардан тұрады. 1979–80 жылдары «Вояджер» ғарыш зондтарымен ашылған. Вальхалла Каллистоның алдыңғы жарты шарда, Юпитерге қараған бөлігінде, экватордан сәл солтүстікке қарай (шамамен 18° солтүстік ендікте және 57° батыс бойлықта) орналасқан. Геологиялық тұрғыдан Вальхалла үш аймақтан тұрады: орталық аймақ, ішкі қыр мен ойыс аймағы және сыртқы ойыс аймағы. Ішкі аймақ (диаметрі шамамен 360 км) – палимпсесттің мысалы, яғни соққыдан пайда болған, жоғары альбедоға ие дөңгелек нысан. Орталық аймақтың беті салыстырмалы түрде тегіс және мозаикалы көрінеді. Оның ішіндегі көптеген соққы кратерлерінің айналасында қараңғы шұғылалар бар. «Галилео» аппараты түсірген жоғары сапалы суреттерде Вальхалланың орталық бөлігі дөңгелек тік беткейлі жерге ұқсайды, онда жарқын дөңгелектер қараңғы, тегіс жазықтармен қоршалған; кішкентай соққы кратерлерінің жетіспеушілігі байқалады. Ішкі қыр мен ойыс аймағы орталық палимпсесті қоршап тұрады. Орталық аймақты тікелей қоршаған қырлардың беткейлері сыртқа қарай тік. Бұл жартастарды жоғары ажыратымдылықпен зерттегенде, олардың тегіс қара материалмен қоршалған шағын жарқын дөңгелектерден тұратын үздіксіз екені анықталды. Бұл – өте тозыққан құрылымдар. Орталықтан алыс орналасқан ойыстар иректелген және грабенге ұқсайды (ені шамамен 20 км). Ішкі ойыс аймағы Вальхалланың ортасынан 950 км-ге дейін созылады. Вальхалланың орталық бөліктері, құрылымның сыртындағы ескі жазыққа қарағанда, аз кратерленген. Бұл Вальхалланың Каллистодан әлдеқайда жас екенін көрсетеді. Соңғысы, ыстық мұз немесе тіпті сұйық мұхит болуы мүмкін, оның болуы магнитометриялық деректерден болжам жасауға мүмкіндік береді. Сақиналы құрылымның пайда болуы соққыдан кейін сынық сыртқы қабықтың (литосфераның) концентрлі бұзылуынан туындайды, содан кейін литосфераның астындағы жұмсақ материал соққыдан пайда болған ойықты толтыру үшін ортаға қарай ағып келеді. Вальхалла құрылымының абсолютті жасы белгісіз; алайда, ол Каллистодағы бес белгілі көп сақиналы құрылымның ең жасы болып табылады. Оның жасы 2 мен 4 миллиард жыл аралығында деп есептеледі.
Located on Jupiter's moon Callisto, Valhalla /v//ae//l//'//h//ae//l//@/ is the largest multi ring impact crater in the Solar System. It is named after Valhalla, the hall where warriors are taken after death in Norse mythology. Valhalla consists of a bright central region 360 km across, an inner ridge and trough zone, and striking concentric rings extending up to about 1,900 km from the center. It was discovered by the Voyager probes in 1979–80 and is located on the leading hemisphere of Callisto, in its Jupiter facing quadrant slightly to the north of the equator (at about 18°N latitude and 57°W longitude). From the geological point of view Valhalla consists of three zones: the central zone, the inner ridge and trough zone, and the outer trough zone. The inner zone (diameter of about 360 km) is an example of a palimpsest: a high albedo circular feature of impact origin. The surface in the central zone is relatively smooth and has a mottled appearance. Many impact craters inside it have dark halos. At the high resolution achieved in some Galileo images the central part of Valhalla looks like a knobby terrain, where bright knobs are surrounded by dark smooth plains; there is noticeable deficit of small impact craters. The inner ridge and trough zone surrounds the central palimpsest. The ridges that immediately surround the central zone have steep flanks facing outward. These scarps, when studied at a high resolution, turned out to be discontinuous consisting of a series of small bright knobs surrounded by the smooth dark material. They are obviously very degraded structures. The troughs that are situated further from the center than ridges are sinuous and appear to be graben (about 20 km wide). The inner trough zone extends up to 950 km from the center of Valhalla. The central parts of Valhalla are less cratered than the old plain outside the structure. This indicates that Valhalla is significantly younger than Callisto itself. The latter can be warm ice or even a liquid ocean, the existence of which can be inferred from magnetometric data. The formation of a ringed structure is caused by the concentric failure of the brittle outer shell (lithosphere) following the impact, after the soft material underlying the lithosphere flows towards the center to fill the cavity excavated by the impact. The absolute age of the Valhalla structure is not known; however, it is the youngest such feature among the five known multi ring structures on Callisto. Estimates of its age vary from 2 to 4 billion years.
Көркем шығармаларда
Ким Стэнли Робинсонның "Галилеоның арманы" (2009) кітабы 29-ғасырда Вальхалланың концентрлі қабаттарының маңында салынған ірі қаланың толыққанды суретін береді. Осы қала Робинсонның "2312" романында да қысқаша сөз етіледі.