Кіріспе

Македония әскерінің ұзын найзасы. Сарисса немесе сариса – шамамен 5-6 метрлік ұзын найза немесе сүңгі. Оны Македонияның Филипп II енгізді және оның македониялық фалангаларында бұрынғы, әлдеқайда қысқа болған дорияның орнына қолданылды. Бұл ұзын найзалар қарудың жапсырылған қатарын жауға қарай ұзарту арқылы фаланганың күшін арттырды. Ұлы Александрдың жаулап алуларынан кейін сарисса эллинистік дәуірде (б.з.д. 4-1 ғасырлар) Александр империясының грек мұрагер мемлекеттері – диадохтардың және олардың кейбір қарсыластарының әскерлерінде маңызды қару болды.

Құрамы мен пайдалылығы

Сариса екі негізгі бөліктен тұрады: ұзын ағаш мойыны мен металл ұшы. Кейбір сарисаларда үшінші бөлік – артқы жағындағы металл найза мұйызы болған. Сарисаның металл мұйызын қолданып, оны қолданылмаған кезде ағашқа зақым келтірмей, жерге қауіпсіз орналастыруға болады. Шахта үшін екі түрлі ағаш қолайлы: шаған ағашы ұзындығын, икемділігін және жеңілдігін ұштастырады, ал жиде ағашы қысқарақ, бірақ мықтырақ. Шахтаның ұшы сәл конус тәрізді, соңына қарай тартылған болуы мүмкін. Ұштың мөлшері даулы; 1970–2000 жылдардағы көптеген зерттеулер Манолис Андроникостың Македониядағы Вергина қабірінен осындай құралдың археологиялық табылуына сүйене отырып, жапырақ пішіндес салыстырмалы түрде үлкен және ауыр найза ұшы болғанын көрсетті. 21 ғасырдың ғалымдары бұл табылды сариса ұшы деп күмәнданады. Николас Виктор Секунда металл ұшының шамамен кішкентай, темірден жасалған және ромб пішіндес болуын жақсы көреді. Ежелгі жазушылар сарисаның қалқан мен қаруды тесіп өтуге қабілетті екенін айтады, бұл Секундаға кең емес, кішкентай, бірақ шоғырланған найза ұшы қолданылғанын білдіреді. Сонымен қатар, Александр мозаикасында кішкентай найза ұштары бейнеленген, ал кішкентай найза ұштары кейінгі ортағасырлық пикелерге ең жақсы жұмыс істегенін көрсетті. Ежелгі авторлар бірауыздан сарисаның ерекше ұзындығымен ерекшеленетінін айтады, бұл қарсыластарға фалангамен қауіпсіз күресуді қиындатты. Бұл ұзындық қанша болғаны нақты емес, өйткені әртүрлі авторлар әртүрлі сипаттамалар береді, ежелгі өлшем бірліктері әрқашан дәйекті немесе дәл болған жоқ, ал эллинистік сариса жасау үшін қолданылған ағаш көптен бері шіріп, археологиялық дәлелдердің жетіспеуіне себеп болды. Көптеген тарихшылар Полибийді ең сенімді мәлімет деп санайды, өйткені ол эллинистік фаланганы тікелей байқаған және оның басқа мәліметтері де дәл. Полибий «сарисаның ұзындығы бастапқы жоба бойынша он алты шынтақ, бірақ іс жүзінде он төртке дейін қысқартылды» деп жазады, бұл б.з.д. II ғасырдың Антигонид Македониясының сарисасына қатысты. Екінші ең сенімді сақталған мәлімет – б.з.д. IV ғасырдың соңы мен б.з.д. III ғасырдың басында өмір сүрген Теофрастқа тиесілі. Теофраст «Өсімдіктер туралы зерттеуде» ең ұзын сарисаның 12 шынтақ болғанын айтады. Осыған сүйене отырып, көптеген тарихшылар екі мәлімет те негізінен дұрыс болғанын және сариса Александрдан кейінгі эллинистік дәуірде 12 шынтақтан 14 шынтаққа дейін ұзарғанын болжайды. Алайда, басқа тарихшылар әртүрлі теориялар ұсынды; Питер Коннолли ұзындықтары негізінен бірдей болғанын ұсынады. Қазіргі бірліктерге аударғанда, бұл Александрдың б.з.д. IV ғасырындағы сарисасы үшін шамамен , ал б.з.д. III–I ғасырлардағы сарисалар шындығында ұзарған болса, шамамен болар еді. Андроникостың жарияланымдары мен оның және Марклдың мақалаларына негізделген зерттеулерде сарисаның найза үшін ауыр болғаны, салмағы шамамен екені ескеріледі. NoteTag|Дегенмен, жалпы жабдық салмағы тұрғысынан эллинистік әскердің жинағы римдік әскердің жинағынан жеңіл болған, оның салмағы кем емес екені айтылады. Македония патшасы Филипп V-ке арналған, македониялықтар сарисаны және қола пельтаны (қалқан) үйлесімді жиынтық ретінде қарастырғанын көрсетеді. Сарисаның көлемділігі мен үлкендігі сарбаздардың оны екі қолмен ұстауын талап етті, осылайша олар тек кішкентай қалқанды ғана алып жүре алатын. Пельта Александр дәуірінде шамамен мөлшерде болған, ал эллинистік дәуірде, егер одан да ұзын сарисалар шындығында қолданылса, шамамен ғана болған. Алайда, басқа ғалымдар үлкен қалқандар македониялық фалангада қолданылған болуы мүмкін екенін ұсынады. Антигонид армиясындағы кейбір жеңіл жаяу әскерлер Александр дәуіріндегі шайқасқа қарағанда мобильді фалангаға жақын болған, және олар өздерінің жылдамдығын арттыру үшін кішкентай қалқандармен қатар кішкентай сарисаларды қолданған болуы мүмкін.

Кавалерия нұсқасы

Александр заманындағы Македония әскерінде сарисофор деп аталатын жеңіл ат әскері (продромой) болды, олар да сариссаларды қолданды, бірақ әлдеқайда қысқа нұсқаларын. Алайда, "сарисофор" термині кейінгі эллиндік дәуірдегі әдебиеттерде пайда болуын тоқтатты. Македониялық ат әскерінің сақталған бейнелерінің көпшілігі оны қол астында ұстап жүргенін көрсетеді, бірақ оны қол үстінде де ұстаған болуы мүмкін. Минор Маркл ежелгі бейнелерге сүйене отырып, ат әскерінің сарисасы шамамен болған деп ойлады. Ол сондай-ақ ат әскерінің әрқашан сариссамен жабдықталғанын қабылдамайды; барлау миссиялары үшін олар, мүмкін, тек екі сүмбіле мен қылыш алып жүретін, ал сариссаны ірі шайқастарда қолдану үшін сақтап қалған. Питер Коннолли да осы мәселені зерттеді. Коннолли ат әскерінің найзасы негізгі қару ретінде бейнеленгенін (римдік пилум сияқты бір рет лақтырылатын емес) және осылайша оны бірнеше рет қолдануға болатынын жазды. Коннолли қазіргі заманғы атты әскерге бірнеше мүмкін ұзындықтағы қайта құрылған найзаларды сынап көруге рұхсат берді және кавалерия найзасы мүмкіндігінше ұзақ болған болуы мүмкін деп тапты. Ол тактикалық тұрғыдан, 4,5 метрден ұзын нұсқасы бастапқы шабуылды күштірек ететінін, бірақ ұзаққа созылған шайқаста қолдануға оңайырақ болатынын ойлады. Маркл мен Коннолли екеуі де ат әскерінің сарисасы, жаяу әскерінің сарисасынан айырмашылығы, әлдеқайда дерлік бір қолмен ұсталғанын, өйткені екі қолмен күшті соққы беру сарисаны ұстаған аттыны жылқысынан құлатуы мүмкін екенін жазды. Эллиндік ат әскері көбінесе найзаларды қолданғанмен, олардың қаруын сариссаның қысқа нұсқасы ретінде немесе ксистон (ξυστόν) ретінде жіктеу туралы пікірталас бар. Николай Виктор Секунда македониялық ат әскерінің найзасы ксистон деп дұрыс саналады деп мәлімдейді. Ксистон корнел ағашынан жасалған, жаяу әскерінің сарисасынан қысқа, ал оның найза ұшы жаяу әскерінің сарисасынан ірі және кең болған. Ол сондай-ақ, ежелгі македониялықтар "сарисса" терминін кез келген найзаның мағынасында кеңінен қолданған болуы мүмкін, тіпті басқа гректер оны македониялық түрі ретінде түсінгенмен де.

Тактикасы

Гелленистік әскердің стандартты орналасуы ортада ауыр жаяу әскер фалангасы, екі жақта жаудың қанатын немесе әлсіз жерлерін шабуылдауға қабілетті кавалерия және алдыңғы қатарда слінгерлер немесе найза тастаушылар сияқты жеңіл жаяу әскерлерден тұратын. Олардың ішінде жаяу әскерлер сариссаларды, ал кавалериялар "сарисса" деп аталатын, бірақ одан қысқа найзаларды қолданды. Жүріп бара жатқанда жаяу әскердің сариссалары тік ұсталатын. Сариссалар тегістелгеннен кейін (яғни, шайқас үшін көлденең алға бағытталғанда) фаланга тікелей алға жылжи алатын, бірақ фаланганы бұру қиынға түсіп, жаттығу мен тәртіп талап ететін. Сариссалар тым ұзын болғандықтан, оларды алға жылжыту олардың қашықтығын көп ұзартпады, салыстырмалы түрде, шамамен бір-екі метр ғана. Сарисса ұстаған фалангалар әдетте, қозғалысты жеңілдету үшін ашық формациямен шайқасқа аттанатын. Шабуылға дейін қатарларын тығыздап, жабық немесе тіпті тығыз формацияға (синаспизмос) келтіретін. Фаланганың тығыз құрамы "найза қабырғасын" құрады, ал найза соншалықты ұзын болды, олардың бес қатары алдыңғы қатардағы жауынгерлердің алдында орналасқан. Егер жау бірінші қатардан өтіп кетсе де, оны тоқтату үшін тағы төрт қатар болды. Арғы қатардағы найзалар жоғары бұрышпен ұсталып, келіп жатқан жебелерді қайтаруға да мүмкіндік берді. Македониялық фаланга алдыңғы жағынан дерлік зақымсыз деп есептелді. Басқа фаланга ұзақ шайқаста шаршаудан оны жеңуі мүмкін болғанмен, бұл кепілді емес еді. Оны жеңудің ең жақсы жолы, әдетте, жау командирін өлтіру, оның құрамын бұзу немесе оны қанатын орап шабуылдау арқылы моральдық құлдырауға жеткізу болатын. Мысалы, римдіктер Антигонидтік македониялықтарды жеңу үшін Синоцефала шайқасында (б.з.д. 197 ж.) қанаттан шабуылдау тактикасын қолданды. Бірнеше жылдан кейін Селевкидтік фаланга Термопиль шайқасында (б.з.д. 191 ж.) жақсы қарсылық көрсетті; римдіктердің күтпеген қанаттан шабуылы армияның құрамын бұзып, кері шегінуіне әкеп соқты. Сариссамен қолдануға болатын бір әдіс – жау шабуылы жақын деп ойласа, оларды тікелей жерге қадап қою. Алайда, бұл тактика туралы хабарлаған жалғыз дерек – сатирист Лукиан Самосаттық, ол сариссаның кең таралған кезінен бірнеше ғасыр өткен соң жазған, сондықтан егер бұл нақты техника болса, онда ол сирек қолданылған болуы мүмкін. Фалагиттер әдетте, семсер немесе қысқа пышақ сияқты қосалқы қару алып жүретін. Егер фаланга құрамын бұзып жіберсе немесе жалғыз жауынгер жақын арадағы шайқасқа түсіп қалса, сарисса қару ретінде мүлдем пайдасыз болып, қосалқы қару қолданылатын.

Пайдалану тарихы

Македониялық жаяу әскері сарисаны қолданған деп, әдетте, Ұлы Александрдың әкесі II Филиппке байланыстырады. Александр Азиядағы соғыстарында сарисамен қаруланған фалангтарды пайдаланды, оның арқасында Кіші Азияны, Персия Египетін, Персия империясының Вавилон мен Персиядағы жерлерін және Паураваларды (солтүстік-батыс Үндістан) жаулап алды. Сарисаны қолданатын фалангтар барлық ерте шайқастарда, соның ішінде шешуші Гаугамела шайқасында маңызды рөл атқарды, онда парсы патшасының орақ тәрізді соғыс машиналарын фаланг толыққанды жойды, оған серіктес атты әскер мен пельтастар (жартас тастаушылар) көмектесті. Кейінгі жорықтарында Александр фаланг пен сарисаның маңыздылығын біртіндеп төмендетті, себебі ол қарудың үйлесімді қолданысын Азия қарулары мен әскерлерін қосу үшін өзгертті, олар македониялық шайқас тактикасына ерекше оқытылмаған еді. Сариса Александр империясының Диадох мемлекеттерінің эллинистік әскерлерінің негізгі бөлігі болып қала берді. Бұл сөз Византия кезеңінің барлық жылдарында қолданыста болды, кейде олардың өз жаяу әскерлерінің ұзын сүмбілерін сипаттау үшін пайдаланылды. Ұзын сүмбілер орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның (~1300–1700) өзгеретін жағдайларына байланысты қайтадан танымал болды; әскери тарихшылар швейцариялық салдақтар, неміс Ландскнехттері және ағылшын мен ирланд сүмбілеушілерінің қалай соғысқанын зерттеу үшін, осыған ұқсас македониялық сарисаның қалай қолданылғандығын талдау үшін қолданды. 1521 жылы жарық көрген «Соғыс өнері» атты кітабында Никколо Макиавелли былай деп жазды: «Менің ойымша, македониялық фаланг бүгінгі швейцариялық батальоннан ешқандай айырмасы жоқ, олардың барлық күші мен қабілеті олардың сүмбілерінде». Осы кезеңнен сақталған ағылшын сүмбілері көбінесе ұзын болып келеді, және кейбір сүмбілердің ұзындығы одан да көп болуы мүмкін деген хабарлар бар. Бұл хабарлар македониялықтардың мұндай ұзын сүмбілерді қолдануы мүмкін болғандығын және әскери жағынан тиімді болғандығын көрсетеді.