Жапон императорлық флоттың 91-типтік әуе торпедасы

Кіріспе

Imperial Japanese Navy әуе торпедасы

Type 91 – Imperial Japanese Navy әуе торпедасы. Ол 1931 жылдан 1945 жылға дейін қолданыста болды. Екінші дүниежүзілік соғыста теңіз шайқастарында пайдаланылып, шалшық портерлердегі кемелерге шабуыл жасау үшін арнайы әзірленген. 91-ші типті әуе торпедасы екі ерекше қасиетке ие болды. Біріншіден, ол құйрық қанаттарына бекітілген ағаш стабилизаторларды қолданды, олар суға түскен кезде түсіп қалатын. Екіншіден, ол өз уақыты үшін өте жетілген бұрыштық үдеуді басқару жүйесін пайдаланды, ол дөңгелеу қозғалыстарын басқаруға мүмкіндік берді. Бұл жүйе 91 типті торпеданы 500 метр биіктіктегі крейсерлік жылдамдықпен ғана емес, сонымен қатар Nakajima B5N "Kate" ұшағының максималды жылдамдығымен жүгіретін торпедалық бомбалау кезінде де қолдануға мүмкіндік берді.

91 типті торпеданың диаметрі басқа елдердегі торпедалармен салыстырылатын болды. Қызметке енгізілген бес модель болды, олардың жарылғыш оқ-дәрілерінің салмағы 250 кг-дан асып, тиімді қашықтығы 2000 метрді құрады. 91 типті торпеда Imperial Japanese Navy-дің қолданыстағы жалғыз практикалық әуе торпедасы болғандықтан, ол Koku Gyorai немесе "әуе торпедасы" деп аталды. Су үстіндегі әскери кемелер мен су асты кемелері басқа типтегі торпедаларды қолданды, атап айтқанда 93-ші және 95-ші типтерді, ал 97-ші типті торпеда кішкентай су асты кемелері үшін жасалған.

Сипаттамалар

Торпеданың ұзындығы 18 фут (5 метр) болды, диаметрі және салмағы - , жарылғыш заряды - . Оның қашықтығы және жылдамдығы - . Аздап өзгертілген нұсқасы HMS Prince of Wales және HMS Repulse кемелерін батыру үшін қолданылды, ол 1941 жылдың 10 желтоқсанында Перл-Харборға шабуылдан үш күн өткен соң Оңтүстік Қытай теңізіндегі шайқаста Mitsubishi G4M "Betty" бомбалаушыларынан ұшырылды.

Бастапқы дамуы

Контр-адмирал Сейжи Нарусе Йокосука әскери-теңіз арсеналында Type91 әуе торпедасын бастап әзірлеуге жауапты команданы басқарды. Команда "Тоқсан бір қауымдастығы" деп аталды және құрамында лейтенант-коммандер Харуо Хирота, лейтенант-коммандер Макото Кодайра (Матсунава), теңіз басқарушысының көмекшісі Иета, теңіз инженері Нома, теңіз инженері Моритоси Маэда, лейтенант Хидехико Ичикава және теңіз оқушысы, университет студенті Теруюки Кавада болды. Капитан Фумио Айко 1931 жылдан бастап торпеданы одан әрі жетілдірумен айналысты. Капитан Айко команданы тиімді әуе торпедасын және еңкеюді бақылау құрылғысын жасауда басқарды. Ол Type91 әуе торпедасын өзінің маңызды жетістігі деп есептеді.

Дамудың кешігуі

1934 жылдың басында Кан Пон, немесе Жапон императорлық әскери-теңіз флотының техникалық департаменті – Жапон императорлық үкіметінің Әскери-теңіз министрлігінің операциялық бөлімшесі, теңіз қару-жарақ жүйелеріне жауапты болды, жапондық әуе торпедасын жасау үшін өз жоспарын құрастырды. Олардың жоспары бойынша, үлкен ұшақ-қайық ауыр 93-ші типтегі оттегі торпедасының модификациясын алып, оны ұзақ қашықтықтан ұшырып, содан кейін қауіпті аймаққа қайта оралуы тиіс еді. Бірақ бұл жоспар іс жүзіге аспады. Кан Пон құпия түрде 94-ші типтегі торпеданы әзірледі және тіпті 91-ші типтегі торпеданың өндірісін тоқтатуға бұйырды. Бұл 91-ші типтегі торпеда жобасының даму кестесін айтарлықтай кешіктірді және жобаға қатысушыларды көңілсіздікке түсірді.

Ағаш құйрық тұрақтандырғыштары қосылды

Жоба тобы 1936 жылы Type91 торпедасының артқы қанаттары үшін Kyoban ағаштан жасалған аэродинамикалық тұрақтандыру тақталарын revision1 нұсқасы ретінде әзірледі. Бұл тақталар торпеданы ұшу кезінде тұрақтандырып, суға дұрыс бұрышпен енуін қамтамасыз етті және суға кірген кезде сындырылып, торпеданың тым терең суға батып кетпеуіне мүмкіндік берді. Команда олардың тиімділігін келесі жылы түрлі биіктіктегі сынақтарда көрсетті. Алғашқы Type91 торпедасының корпусы нашар деп есептелгендіктен, 1938 жылы revision2 деп аталған жаңа үлгіде корпусы күшейтілді.

Айналуға қарсы контроллер әзірленді

91 типті әуе торпедалары тиімді антироллингтік басқару және үдеуді басқару жүйесімен танылды. Антироллингтік басқарушы енгізілгенге дейін, 91 типті әуе торпедасының алғашқы нұсқаларында, сол кездегі басқа барлық әуе торпедаларында сияқты, ауыр проблемалар болды. Жоғары жылдамдықпен ұшырылғанда, ол ауада екі рет домалап, құлауға бейімділігі бар еді. Кербез теңізге жіберілгенде, суға тию кезіндегі күшті соққыдан айналу мүмкін еді. Басқа да мәселелер: суға тиген кезде бағыттың бұрылуы; суға енгеннен кейін көлденең емес, тік бойымен жүруі, немесе әлдекейіп судың түбіне жабысып қалуы, немесе шамамен 100 метр тереңдікте су қысымынан қирауы; судан қайта секіруі; су бетімен сырғанауы; тіпті кері жүруі де мүмкін еді. Тек өте тәжірибелі ұшқыштар ғана торпедалық бомбалауды қатесіз орындай алатын, және де тек тыныш теңізде ғана. Суға түскеннен кейін домалаған торпеда бақылаудан шығып кетеді. Гирокомпас және тереңдік өлшегіш жақсы жұмыс істесе де, торпеданың артындағы рульдер бастапқыда бейтарап күйде болмаса, жүріс бағытын басқара алмайды. Торпеда домалағаннан кейін көлденең және тік рульдер орналасқан жерін жоғалтады, нәтижесінде бақылаусыз жүріп кетеді. Ұшақтың ұшыру жылдамдығының талабы жоғарылатылды, одан әрі жоғарылатылуы күтілуде. 91 типті жобаның инженерлері мен ғалымдары кез келген әуе торпедасына тек демпферлік стабилизатор ғана емес, сонымен қатар үдеуді басқару функциясы бар антироллингтік жүйе қажет деген қорытындыға келді. Мұндай мүмкіндіктер болмаса, кез келген торпеданың тұрақсыз күйге түсуі өте ықтимал. Сол кезде үдеуді басқару, яғни кері рульді басқару идеясы мүмкін емес деп есептелді. 1941 жылдың көктемінде арсенал жұмыскерлерінің басқарушысының көмекшісі Иеда тапқан антироллингтік басқарушы, әуе торпедасын жасаудағы маңызды жаңалық болды. Он күннен кейін, Иеда жүйесі сынақтан өткізіліп жатқанда, теңіз инженері Нома басқа бір жүйені ойлап тапты. Ол ұқсас принциппен жұмыс істеді, бірақ басқа механизммен. Прототиптік сынақтар кезінде Номаның жүйесі жақсырақ екені анықталды, өйткені оның реакция уақыты аз болды. Сондықтан Нома жүйесі 91 типтінің келесі өндіріс нұсқасына қабылданды және 1941 жылдың тамызында соңғы сынақтан өтті, бұл әуе торпедаларын кербез теңізде де, әлдекейіп суларда да қолдануға мүмкіндік берді. Бұл 91 типтінің 2 нұсқасына су астында 20 метрден терең емес тереңдікте жүруге мүмкіндік берді, ал тәжірибелі ұшқыштар торпедаларын 10 метрден аспайтын тереңдікке жіберуді үйренді.

Type 91 aerial torpedoes won admiration for their effective anti rolling controller and acceleration control system. Before the anti rolling controller was introduced, the early versions of the Type91 had serious problems, as did all other aerial torpedoes of the time. When released at high speed, it had a tendency to make a double roll in the air. When released into heavy seas, a spin could be imparted by the hard impact on water entry. Other issues included: the running direction veering on water impact; not running horizontally after water entry, but continuing vertically to either stick in the bottom of shallow water or be crushed by the water pressure (at a depth of 100m or so); jumping back out of the water; skipping along the water surface; or even running backwards. Only very experienced aviators could be sure of a clean torpedo bombing run, and then only when operating over a calm sea. A tumbling torpedo will run out of control once it hits the water. The gyrocompass and the depth meter may work well, but the torpedo cannot control the running direction by tail rudders unless they are initially in the neutral position. Once the torpedo rolls, the horizontal and vertical rudders lose their positions, resulting in a runaway. The specification for the launch speed of aircraft was increased from with the expectation that it would be increased again. The engineers and scientists of the Type 91 project concluded that any aerial torpedo needed an anti rolling system with not only a damping stabilizer function but also an acceleration controlling function. Without these features any torpedo would be highly likely to fall into an unstable state. The idea of acceleration control, or counter steering, was at the time widely considered to be impossible. A breakthrough on aerial torpedo design was made with the anti rolling controller invented first by Iyeda, assistant manager of the arsenal workmen, in spring 1941. Ten days later, while the Iyeda system was being tested, Naval Engineer Noma invented another system. It functioned in a similar way, but with a different mechanism. During the prototype tests, Noma's system was found to be the better, having less time lag in its responses. So the Noma system was adopted for the next production version of Type91 and it went into final testing in August 1941, making practical the use of aerial torpedoes both in rough seas and in shallow waters. It enabled the Type91rev.2 to run under water no deeper than 20 meters, with experienced pilots learning to launch their torpedo so as to sink to a depth of no more than 10 meters.

Жарылғыш салмақтың артуы

Анти-көлденең бақылау жүйесі Type91-ге ауыррақ жарықшаңдарды тасымалдауға да мүмкіндік берді. Type91rev.1 жарықшаңының салмағы жоғары жарылғыш зарядымен , ал rev.2 жарықшаңының салмағы жоғары жарылғыш зарядымен . Екі қозғалтқышты бомбалаушылармен тасымалданған Rev.7 жарықшаңы салмағы және жарылғыш заряды ; бұл АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ең соңғы кемелерінің нығайтылған бронялық плиталарын тесу үшін арналған.

Өндіріс

91 типті торпеда Канагава префектурасындағы Йокосука теңіз арсеналында зерттелді және әзірленді. Ол алғаш рет Mitsubishi Heavy Industries компаниясының Mitsubishi Urakami Ordnance Works бөлімшесінде өндірілді. Кейіннен Жапон императорлық теңіз күштері екі өндіріс орнын құрды: Мие префектурасындағы Сузука теңіз арсеналы; және Нагасаки префектурасындағы Сасебо теңіз арсеналының бөлімшесі – Каватана теңіз арсеналы. Каватанадағы Mitsubishi Urakami Ordnance Works зауыты торпеда өндірісіне маманданған және Нагасакиге тасталған атом бомбасының салдарынан қирады.

Германияға технологияны беру

Германия Жапонияға жапондық әуе торпедасы технологиясын беруді сұрады. Императорлық жапондық әскери-теңіз күштері "Янаги" миссиясы аясында жоспарлар мен бірнеше Type91 әуе торпедаларын 1942 жылғы 2 тамызда Лорианға келген I-30 жапондық су асты кемесімен (ірі крейсерлік типтегі су асты кеме) жіберді. Бұрын Италиядан әуе торпедаларын импорттаған, бірақ 1943 жылғы қыркүйекте Италияның одақтастармен Кассибильдегі келісімінен кейін олар қолжетімсіз болды. Германияның өндірілген әуе торпедаларының жобалары ұшыру жылдамдығы және ұшыру биіктігі тұрғысынан шектеулі болды.

Нұсқалар

+Type 91 әуе торпедасы және Type 91 жарықтұтанғыш бөлігі, операциялық үлгілер Негізгі корпус WarheadType Жылдамдық Қашықтығы Жалпы ұзындығы Диаметрі Жалпы салмағы Оқ-дәрі басының ұзындығы (м) Оқ-дәрі басының салмағы (кг) Ескертулер 91 түрі 91 түрі 0.958 213.5 – Rev.1 Rev.1 0.958 213.5 1936 жылы ағаштан жасалған құйрық жалақтарын түсіру қолданылды, алғашқы үлгі неміс de нұсқасы үшін қарастырылды Rev.2 Rev.2 1.158 276.5 Корпусы 1938 жылы күшейтілді, 1941 жылы аударылуға қарсы басқару құрылғысы қосылды, екінші үлгі неміс LT 850 нұсқасы үшін қарастырылды Rev.3 Rev.3 1.460 323.6 – Rev.3 Rev.3 1.460 323.6 Күшейтілген жарықтұтанғыш бөлік Rev.5 Rev.3 rev. 1.460 323.6 Нақты құйма және тот баспайтын болаттан жасалған корпус Rev.5 Rev.7 1.900 526.0 АҚШ соғыс кемелерінің бронясын тесіп өтуге арналған жарықтұтанғыш бөлік Тип 91 (модификация 2) – 1941 жылы Перл-Харборға шабуылда қолданылған, терең емес суға арналған әуе торпедасы. Төмен биіктікте суға түсіруге мүмкіндік беру үшін ағаш қанаттары және жұмсақ ағаштан жасалған бөлінетін мұрындық конусы қосылды. Type 91 жарықтұтанғыш бөлігінің Rev.3 екі нұсқасы болды, олар жобаланған максималды жылдамдық бойынша ерекшеленді. Кейіннен ауыр үлгілердің қашықтығы қысқарды.

Дамыту

1944 жылдың көктемінде Йокосука әуе арсеналы Шисей Гёрай М (сынақ үлгісі торпедасы М) немесе жай ғана "Екі тонналық торпеданы" әзірлеуге кірісті. Бұл 91-ші типті әуе торпедасының үлкейтілген нұсқасы болды, оның диаметрі, ұзындығы, салмағы және жарылғыш бөлігі бар еді. Бұл Жапон императорлық әскери-әуе күштеріндегі ең ірі әуе торпедасы болуға тиіс еді, бірақ қолданылу тұжырымының ескіруіне байланысты жоба аяқталған жоқ. Дегенмен, 91-ші типті әуе торпедасы жобасының қатысушылары оны 91-ші типтің бір бөлігі деп санамады.

Соғыстан кейінгі еске алу

Соғыстан кейін 30 жыл өткен соң, даму тобының аман қалған мүшелері Koku Gyorai Note немесе Aerial Torpedo Notebook атты кішкентай кітабын жеке басып шығару үшін ақша жинады. 91 типті торпедалар қазіргі уақытта Жапонияның Теңіздік өзін-өзі қорғау күштерінің Этажима мектебінде (Теңіздік өзін-өзі қорғау күштерінің 1-ші техникалық мектебі) және Шимофуса базасында қойылған. Оларда рульдері жоқ. Окинавадағы Наха қаласында орналасқан JGSDF-тің Батыс армиясының 1-ші біріккен бригадасының Наха лагеріндегі Ресурс мұражайында қазылып алынған 91 типті әуе торпедасы сақталған. Ол бастапқы құрамын сақтайды. Оны JGSDF-тің минаны жою бөлімшесі жарылмаған оқ-дәрі ретінде тапқан. 91 типті әуе торпедасының трофейлік үлгісі АҚШ-тың Мэриленд штатындағы Аннаполис Әскери-теңіз академиясында көрсетілген. Ол Академияның Дальгрен залы алдындағы кішкентай саябақтағы жолдың екі жағынан тіреулерге сүйеніп тұр. Жолдың екінші жағында 93 типті жапондық "Ұзын найза" кемелік торпедасы қойылған.