Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
249-251 жылдар аралығында Рим императоры болған Гай Мессий Квинт Траян Деций (201 жылы – 251 жылдың маусымында қайтыс болған), Траян Деций немесе жай ғана Деций деп белгілі, 249-251 жылдар аралығында Рим императоры болды. Араб Филипптің билігі кезінде көрнекті саясаткер болған Деций, Моэзиядағы көтерілісті басып жаншудан кейін әскерлері тарапынан император деп жарияланды. 249 жылы ол Верона қаласының жанында Филипті жеңіп, өлтірді, ал кейіннен Сенат оны император ретінде мойындады. Өкіметтік кезеңінде ол Рим мемлекетін және оның дінін күшейтуге тырысты, нәтижесінде Децийдің дін қуғыны (Декиандық қуғын-сүргін) болды, онда көптеген белгілі христиандар (соның ішінде Папа Фабиан) өлімге кесілді. Өкіметтің соңғы жылы Деций өзінің ұлы Герений Этрускпен бірге билік етті, бірақ екеуі де Абритус шайқасында готтар тарапынан қаза тапты.
Roman emperor from 249 to 251
Gaius Messius Quintus Trajanus Decius ( 201June 251), known as Trajan Decius or simply Decius, was Roman emperor from 249 to 251. A distinguished politician during the reign of Philip the Arab, Decius was proclaimed emperor by his troops after putting down a rebellion in Moesia. In 249, he defeated and killed Philip near Verona and was recognized as emperor by the Senate afterwards. During his reign, he attempted to strengthen the Roman state and its religion, leading to the Decian persecution, where a number of prominent Christians (including Pope Fabian) were put to death. In the last year of his reign, Decius co ruled with his son Herennius Etruscus, until they were both killed by the Goths in the Battle of Abritus.
Ерте өмір және билікке көтерілу
Траян Деций - Гай Мессий Квинт Деций Валерин, Иллириядағы Будалияда, Панонияның төменгі бөлігіндегі Сирмиумға жақын жерде дүниеге келген. Деций Дунай провинцияларынан шыққан Рим императорларының (Иллирия императорларының) ұзақ тізіміндегі алғашқылардың бірі болды, оны көбінесе Иллирия деп атайды. Мұрагерлерінің кейбірі, мысалы, Араб Филипп немесе Максимин Тракс таққа отырмас бұрын кең ауқымды әкімшілік тәжірибесіне ие болмаған еді, ал Деций 232 жылы суффект консулы болған, содан кейін Моэзия және Германияның төменгі бөлігінің губернаторы қызметін атқарған, 235 және 238 жылдар аралығында Hispania Tarraconensis губернаторы болды және Рим императоры Араб Филипптің билігінің басында Римнің қалалық префекті болды. Шамамен 245 жылы Филип Децийге Дунайдағы маңызды қолбасшылықты тапсырды. 248 немесе 249 жылдың соңында Деций Пакациан мен оның әскерлерінің Моэзия мен Паннониядағы көтерілісін басу үшін жіберілді; кейбір қазіргі заманғы тарихшылар осы көтерілісті Балқандағы өркендеп келе жатқан сепаратизмнің көрінісі деп санайды. Көтеріліс күйрегеннен кейін Деций әскерге өзін император деп жариялауға мүмкіндік берді. Филип оған қарсы жорыққа шығып, 249 жылдың қыркүйегінде Италияның Верона қаласында қаза тапты. Сенат содан кейін Децийді император деп мойындады, оған император Траянға сілтеме жасай отырып, Траян атағын берді. Византиялық тарихшы Зосимнің айтуынша, Деций күңгірт түсті киімге оранып, өзінің теріс ниетіне және ықыласының болмауына қарамастан, үкімет жүргізуге мәжбүр болды.
Trajanus Decius was born Gaius Messius Quintus Decius Valerinus at Budalia, Illyricum, near Sirmium in Pannonia Inferior. Decius was one of the first among a long succession of Roman emperors (Illyrian emperors) to originate from the Danube provinces, often referred to as Illyricum. Unlike some of his immediate imperial predecessors such as Philip the Arab or Maximinus Thrax who did not have extensive administrative experience before assuming the throne, Decius was a distinguished senator who had served as suffect consul in 232, had been governor of Moesia and Germania Inferior soon afterwards, served as governor of Hispania Tarraconensis between 235 and 238, and was urban prefect of Rome during the early reign of Emperor Philip the Arab. Around 245, Philip entrusted Decius with an important command on the Danube. By the end of 248 or 249, Decius was sent to quell the revolt of Pacatian and his troops in Moesia and Pannonia; some modern historians see this rebellion as a reflection of emerging Balkan separatism. After the collapse of the revolt, Decius let the troops proclaim him emperor. Philip advanced against him and was killed at Verona, Italy, in September 249. The Senate then recognized Decius as emperor, giving him the attribute Traianus in reference to Emperor Trajan. According to the Byzantine historian Zosimus, Decius was clothed in purple and forced to undertake the [burdens of] government, despite his reluctance and unwillingness.
Саяси және ескерткіш бастамалар
Децийдің саяси бағдарламасы мемлекеттің күшін қайта жаңғыртуға бағытталған, сыртқы қауіптерге әскери қарсылық көрсету және мемлекеттік дінді жаңару арқылы халықтың діни сенімін қалпына келтіруді көздеді.
Decius' political program was focused on the restoration of the strength of the State, both militarily opposing the external threats, and restoring the public piety with a program of renovation of the state religion.
Цензураны қайта жаңғырту
Дециус Сенатқа мойынұсыну үшін немесе қоғамдық моральды жақсарту ниетімен цензордың жеке лауазымын және өкілеттіктерін қайта жандандыруға тырысты. Таңдау Сенатқа қалды, және олар бірауыздан Валерианды (болашақ императорды) сайлады. Бірақ Валериан, сол кездегі лауазыммен байланысты қауіп-қатерлер мен қиындықтарды жақсы білгендіктен, жауапкершіліктен бас тартты. Готтардың шапқыны және Децийдің қазасы осы нәтижесіз әрекетке нүкте қойды.
Either as a concession to the Senate, or perhaps with the idea of improving public morality, Decius endeavoured to revive the separate office and authority of the censor. The choice was left to the Senate, who unanimously selected Valerian (the future emperor). But Valerian, well aware of the dangers and difficulties attached to the office at such a time, declined the responsibility. The invasion of the Goths and Decius' death put an end to the abortive attempt.
Деций моншасы
Ол билік құрған кезде Римде бірнеше құрылыс жобаларын бастады, соның ішінде Авентиндегі Деций ванналары (Thermae Decianae) 252 жылы аяқталып, 16 ғасырға дейін сақталды. Деций сондай-ақ, найзағай шағылысынан зақымданған Колизейді жөндеді. 249 жылдың соңында Деций Рим империясының ең танымал жарлықтарының бірін шығарды. Құрбандық ету туралы Мысырдан жеткен көптеген мәтіндерге қарағанда, жарлықтың өзі нақты болды:
During his reign, he proceeded with several building projects in Rome, including the Thermae Decianae (Baths of Decius in the Aventine), which were completed in 252 and survived through to the 16th century; Decius also repaired the Colosseum, which had been damaged by lightning strikes.]] In late 249, Decius had issued one of the most remarkable Roman imperial edicts. From the numerous surviving texts from Egypt, recording the act of sacrifice, it appears that the edict itself was fairly clear:
Бір әдеби аңыз бойынша, Децийді оның ізбасары Требоний Галл опасыздықпен сатқан, ол готтармен құпия келісімде болған, бірақ бұл расталмады және, көбінесе, кейінірек ойлап табылған болуы мүмкін, себебі Галл Децийдің кіші ұлы Гай Валенс Хостилианды, өзі жеке билік ете алмайтын жас болса да, бірлескен император ретінде қабылдауға мәжбүр болды. Сонымен қатар, Рим легиондарының қатарынан көптеген сарбаздардың өліміне жауапты сатқынды император деп жариялаулары да ықтимал емес. Деций – шетелдік жаумен шайқаста қаза тапқан алғашқы рим императоры. Кейіннен жеті ұйықтаған адамдар туралы әңгіме пайда болды, Децийдің қуғынынан қашып, Децийдің қабырғасымен жабылған үңгірге тығылып, шамамен 200 жыл ұйықтаған жеті христиан жасы туралы. Құрандағы «Аль Кахф» («Үңгір») сүресіндегі (тараудағы) оқиға парсы тілінде «ахд е дакьянус» («Деций дәуірі») немесе «дакьянус» деген сөздердің пайда болуына әкелді, бұл ежелгі заманды немесе көне көзқарастарға ие адамды білдіреді. Ескі немесе қолданыстан шыққан нәрсеге қатысты, «бұл Деций дәуірінен қалған нәрсе» дейді.
One literary tradition claims that Decius was betrayed by his successor, Trebonianus Gallus, who was involved in a secret alliance with the Goths, but this cannot be substantiated and was most likely a later invention since Gallus felt compelled to adopt Decius' younger son, Gaius Valens Hostilianus, as joint emperor even though the latter was too young to rule in his own right. It is also unlikely that the shattered Roman legions would proclaim as emperor a traitor who was responsible for the loss of so many soldiers from their ranks. Decius was the first Roman emperor to die in battle against a foreign enemy. The later telling of the Seven Sleepers, about seven Christian youths from Ephesus who fled the Decian persecution by hiding in a cave (walled up by Decius) and sleeping for almost 200 years, emerged. The Quranic account, captured in Al Kahf ("The Cave") surah (chapter), has led to the Persian saying of ahd e daqyānus ("age of Decius") or daqyānus referring to ancient times or a person with outdated views. When something is old and outdated, people say, "this belongs to the age of Decius."