Кіріспе
1990 жылы Джон Майтонның "Мүмкін әлемдер" пьесасы. Авторы, Майтон, математик және философ. Оның пьесалары ғылым, драма және математиканы біртұтас шығармаға ұштастырады. Бұл пьеса бір жағынан қылмыстық құпия, екінші жағынан ғылыми фантастика, үшінші жағынан математикалық философияны қамтиды және басты кейіпкер Джордж Барбердің параллель өмірлерін көрсетеді. Торонто университетінің Филдс институтының математигі Майтон пьесаны жазуға өзінің мол тәжірибесін салған. Пьесаның басында Джордж миы жоқ қалпында табылады. Екі детектив оның қайғылы өлімінің себебін анықтауға кірісіп, бірнеше ерекше тұлғаларға кездеседі. Бұл пьесаны ғылыми-фантастикалық трагедиялық драма деп санауға болады. "Мүмкін әлемдер" 1992 жылы "Түннің қысқа тарихы" романымен бірге генерал-губернатордың әдеби сыйлығын жеңіп алды. 2000 жылы осы атпен фильм түсірілді. Роберт Лепэйдж режиссерлік еткен, Том Маккамус пен Тильда Суинтон бас рөлдерде ойнаған фильм кең сындарлы баға алды, екі Genie сыйлығына ие болды және тағы төрт номинацияға ұсынылды. Пьесаның кітабы 1997 жылы Playwrights Canada Press баспасында жарық көрді. Бұл пьеса Том Стоппардтың "Хепгуд" пьесасына концептуалды жағынан ұқсас, ол тыңшылар мен құпия агенттер туралы, негізінен қалалық жүзу бассейнінің ерлер киім ауыстыратын бөлмесінде өтеді.
Possible Worlds is a play written in 1990 by John Mighton. The author, Mighton, is a mathematician and philosopher. His plays tend to meld science, drama and math into one cohesive piece. It is part murder mystery, part science fiction, and part mathematical philosophy and follows the multiple parallel lives of the main character George Barber. Mighton, a mathematician from University of Toronto's Fields Institute, brought his considerable professional experience to bear on the writing of the play. At the play's beginning, George is found dead, with his brain missing. Two detectives set out to uncover the truth behind his grisly death, and stumble upon several strange characters. This play may be classified as a sci fi tragic drama The play itself does not have any music. Possible Worlds won a Governor General's Literary Award for Drama in 1992 alongside Short History of Night. A film adaptation of the same name was released in 2000. Directed by Robert Lepage and starring Tom McCamus and Tilda Swinton, it garnered wide critical acclaim, won two Genie Awards, and was nominated for a further four. The theatre book was published in 1997 by Playwrights Canada Press. The play bears many conceptual similarities to Tom Stoppard's Hapgood, a play about spies and secret agents that takes place primarily in the men's changingroom of a municipal swimming baths.
Кескіннің қысқаша мазмұны
Пьеса детективтер Беркли мен Уильямс қылмыс орнында Джордж Барбер деп танылған адам өлтіріліп, басы кесіліп, миы ұрланғаннан кейін басталады. Детективтердің бірі жүйке жүйесін зерттеуге маманданған нейробиологпен сұхбаттасады (оның есімі Пэнсфилд екендігін ойын соңында білеміз). Пэнсфилдтің зертханасында өмірді сақтау жүйесіне қосылған ыдыстарда көптеген милар мен шамдар бар. Ол егеуқұйрықтардың қиялдауының шектеулі екенін және ми құрылымымен шектелетінін айтады. Оның сөзіне қарағанда, адам сияқты жаратылыстар болашақты болжап, алдын ала жоспар құру арқылы эволюциялық артықшылыққа ие. Бірде Джордж барда Джойс атты ғалыммен танысады. Бұл жолы ол сәтті, өйткені ол оның ұсынысын тікелей қабылдамай, керісінше Джорджты қоңырау шалуға шақырады. Джойс ақыл-оқты қалай жақсартуға болатынын зерттейді және оның мамандануы – егеуқұйрықтардың ми қабығы. Уильямс пен Беркли өз кабинетінде Пэнсфилд зертханасынан алынған егеуқұйрық миымен отырады. Уильямс Берклиге әйелінің ақыл-оқты және қиялды арттыру үшін оны курсқа жібергісі келетінін айтады. Джордж тағы да Джойспен бірге, енді ол қор брокері. Ол қор брокері Джойсты ғалым Джойспен шатастырып, олардың туған жері туралы сұрақ қояды. Джордж Джойсқа тас және блок адамдары туралы түсін де айтады. Ол түсте Пэнсфилд – Жетекші болып шығады. Джордж пен Джойс, енді ғалым, оның Джордж түсіндегі тастармен толтырылған пәтерінде. Джордж жұмысқа жаны ауған Джойсты жұмыстан демалып, онымен бірге жағажайға баруға көндіреді. Уильямс медитация шебері Джослиннің жазбасын тыңдап отырғанда, Беркли оның сөзін үзеді. Оларды Джордж тұрған ғимараттың күзетшісі келіп, Джордж өлген түні НЛО көргенін және "олар" оны да өлтіруі мүмкін деп қорқатынын айтады. Кейін оны түсініксіз себептермен мұздап қатып өлген күйінде табады. Джойс Джорджқа әріптесінің жұмысына жауап ретінде оның зертханасының алдында өткен демонстрация туралы айтып жатқанда жағажай суретіне қарайды. Оның коллегасы маймылдың миын тірі ұстап отыр. Джордж тағы да қор брокері Джойспен бірге, ол онымен ажырасады, өйткені ол басқа біреумен кездесіп жүр. Уильямс пен Беркли Луиза, егеуқұйрық миы туралы сөйлейді. Уильям Луизаға аянып, миды ғалымға қайтаруды шешеді, өйткені ол оған "жардам бере алатын" жалғыз адам. Джордж ғалым Джойспен жағажайда кездеседі. Ол Джоржды танымайды және оның жігіті бар. Джордж оған бір кезде үйленгенін және бірге өмір сүргенін айтуға тырысады, бұл оны қорқытады. Джойс оны басқа біреумен шатастырғанын айтып, Джорджтан қашуға тырысады. Джордж Джойске шабуыл жасайды. Ол енді Пэнсфилд дәрігерімен бірге. Джордж түс көріп жатқанда, кейде ұйықтап жатырмын деп ойлайды. Уильямс кеңсеге келіп, Берклиге жоғалған миларды тапқанын және Пэнсфилд оларды бұрыннан бері ұстап отырғанын айтады. Оны тұтқындайды. Джорджтың нағыз әйелі Джойс Барберді детективтер кездестіреді және күйеуінің миы тірі екенін және өте үздіксіз "қиялдағы ауыспалы күйде" бастапқы сананы шығаратынын айтады. Джордж тағы да Джойспен бірге жағажайда. Олар мұхитта жыпылықтайтын жарықты көреді, ол олар анықтамас бұрын сөніп қалады. Жарық ми белсенділігімен байланысты жарықты еске салады, бұл нағыз Джойс Джорджтың санасын тоқтатуға келіскенін көрсетеді.
Стиль
Мүмкін әлемдер – постмодерн экспрессионистік туынды, себебі көрерменмен немесе тақырыппен қарым-қатынас тұрақты емес. Сахналар үзілісті, байланыссыз келеді, бұл оқиғаның жалғасуын бұзады, нәтижесінде көрерменмен тұрақсыз қарым-қатынас орнап, пьесаны модернизм стиліне жатқызуға болады. Бұл пьесада көптеген стильдердің элементтері кездеседі. Кейде пьеса көңіл-күйге бағынышты болып келеді, және біз Джорджтың миының ішкі, жасырын әлемімен айналысамыз, бұл символизмді білдіреді. Бірақ Джордж түсініктілікке ұмтылады, ал оқиға басты кейіпкердің санасында өтеді, бірақ пьесаның көп бөлігінде біз мұны білмейміз. Дегенмен, пьеса көбінесе экспрессионистік сипатқа ие. Мүмкін әлемдер сонымен қатар постмодернистік ерекшеліктерімен де көзге түседі, себебі оқиға орны өзгеріп отырады және шамалы болжауға келмейді, әлем жасанды, ал пьесаның мәні оқиғаның контекстін білу арқылы ашылады. Бұл пьесадағы ең әсерлі көрініс – сымдар мен шамдарға қосылған шыны ыдыстардағы адам мен егеуқұйрық миының бейнесі болар еді.
Тіл
Пьесада қолданылған тіл заманауи, бірақ жаргонға көп орын берілмейді. Блоктар мен тақталармен айналысатын сахнада, бүкіл сахна бойы еркектердің "блок" және "тақта" деп айтқандарын естисіз. Қолданылатын тілде еуфониялық элементтерге кездеспесеңіз де, символдар жиі қолданылады. Сценарийдегі айқын емес меңзеулер ғана не болып жатқанын түсінуге көмектеседі. Мысалы, Джордж "Мен бір жағдайдамын" десе, ол бұл сөзді ауыспалы мағынада айтпайды, шын мәнінде ол бір жағдайда – денесі табытта, ал миы ғылыми зертханадағы банкада.
Тақырып
Мүмкін әлемдер бүгінгі ғылыми жетістіктермен және оларға байланысты туындайтын моральдық мәселелермен байланысты көптеген даулы тақырыптарды қамтиды. Басты, біріктіретін тақырып – адамның эмоциялары, олардың қалай қалыптасатыны және олардың мағынасы. Бұл тақырып жауап табу үшін емес, сұрақтар тудыру үшін берілген. Тағы бір маңызды тақырып – адам санасы және мидың оны қалай құру қабілеті. Бұл пьеса мидың қалай жұмыс істейтінін толыққанды анықтауға рұқсат етілуі керек пе деген сұрақ қояды. Бұл, әрбір сезімді, ойды және қимылды мидың бір функциясымен байланыстыруға, барлық құпияны ашып, миды машинаға айналдыруға тең. Бұл идея даулы, себебі дін зерттеушілері үшін бұл олардың діни ұстанымдарын күмәндете алады. Діндер көбінесе рух немесе жан идеясына сүйенеді, ал миның жұмысы түсіндірілсе, жанға орын қалмауы мүмкін, бұл шіркеуге қарсы үлкен қарсылыққа әкелуі мүмкін. Миды машина емес, адам ретінде сақтап қалу, «ғажайыпқа» немесе түсіндірілмейтін оқиғаларға мүмкіндік береді, соның арқасында дінге орын болады. Ғылымның дамуымен біз бір күні мидың қалай жұмыс істейтінін білуіміз мүмкін, бірақ қазіргі таңда жауаптан алыспыз, бірақ үнемі жақындап келеміз. Ең үлкен кедергі – адамдармен жүргізілетін тәжірибелер, олар әдетте әдепсіз деп есептеледі, бірақ оларсыз ғылымдағы жетістіктерге қол жеткізу мүмкін болмайды. Мұндай тәжірибелерге рұқсат беру керек пе, жоқ па деген мәселе бүкіл адамзаттың моральдық жауапкершілігінде жатыр.
Жер учаскесін талдау
Мүмкін әлемдер нейробиология ғылымындағы кез келген даму кезеңінде өзекті болатындай етіп жазылған. Бұл пьеса көрерменнің санасын балама өлшемдер, әлеуметтік құрылымдар немесе басқа әлемдер мүмкіндіктеріне ашады, бірақ соңында барлығының қиял өнімі екенін көрсетіп, оны күйретеді. Пьеса адам санасы, мораль және ғылыми прогресс тақырыптарын бірдей зерттейді, сонымен қатар романтикалық желіні де қамтиды. "Мүмкін әлемдер" кейде үздіксіз болып көрінеді және оны түсіну қиын, сондықтан көрерменнің мағынаны ашу үшін аса мұқият болуы қажет.
Қасиет-құлқының талдауы
Джордж – басты кейіпкер. Ол 30-ға жуық жаста, ал «нақты өмірде» Джойсқа үйленген. Джордж – қор брокері, математикада өте қабілетті. Ол кішкентай кезінде математикалық есеп шығарып жатқанда, өмір сүре алатын басқа өмірлердің бар екенін білген дейді. Шындығында, мұның бәрі Джорджтың миында құрылған, және біз біле алатындай, ешқашан орын алған емес. Джордж – пьесаның басты кейіпкері, бірақ оның кейбір әрекеттері пьеса барысында оның қалаған нәрселеріне тосқауыл қояды. Ол Джойсқа сүйісқандығын және кездесетін әрбір әлемде Джойспен қарым-қатынаста болғанды қалайды. Джордж әлемдерге қатысты жартылай тұрақты кейіпкер. Джордж әрқашан Джордж болып қалады, ал басқа кейіпкерлер нақты әлемде болмайтын жағдайларда көрінеді. Джордж пьесаның соңында көрерменнің оны түсінуіне және оған ашылық сезінуіне мүмкіндік беру үшін өзгермейді. Ол бір әлемнен екіншісіне өзгеретін жалғыз басты «адам» кейіпкері. Джойс – Джорджтың нағыз әйелі. Ол әрбір әлемде оны іздейді. Кейде ол сәттілікке жетеді, кейде жете алмайды. Джойс кейбір әлемдерде ғалым, ал кейбіреулерінде – қор брокері, ал бір мүлдем басқа жағдайда ол Джоселин, қиял арқылы интеллектіні арттыруға бағытталған медитация сабақтарының жетекшісі. Джойс көптеген әлемдердегі пьесаның басты қарсыластарының бірі. Әсіресе, оның жігіті бар әлемде, себебі Джордж сол әлемде өз мақсатына жете алмайды. Джойс – іс-қимыл агенті де, өйткені оның шешімдері болмаса Джордж өз мақсаттарына жете алмайды немесе жаңа мақсаттарға жету үшін тактикасын өзгерте алмайды. Беркли мен Уильямс – детективтер, олар нақты әлемде жұмыс істейді. Олар – әділеттілік пен моральдың дауысы. Олар ғалымға қарсы тұрып, Пенсфилдтің миларды тірі ұстап отырғанына қынжылғанын көрсетеді. Олар Пенсфилдтен миды зерттеу құқығы туралы сұрақ қояды, сонымен қатар өздерінің ісі бойынша қылмыскерді іздейді, ол Пенсфилд болып шығады. Пенсфилд – адамдарды өлтіріп, олардың миларын ұрлап жүрген нейрофизиолог. Беркли мен Уильямс қатысатын сюжет желісінде ол тек қарсылас ғана емес, жаман жігіт. Пенсфилд пьесада Жолбасшы, Ғалым және Дәрігер ретінде көрінеді. Пенсфилд кейіпкерлер мен көрерменге дискомфорт тудырады және оларды моральдық мәселелерді, әсіресе ғылым мен адам туралы мәселелерді ойлауға мәжбүрлейді. Бірден туындайтын сұрақ: ғылыми прогресс үшін өлтіруге бола ма? Ол кісі Джорджтың үйінің күзетшісі. Ол детективтерге Джордж өлтірілген түні НЛО шамдары көргенін айтады. Әрине, олар оған сенбейді, тіпті ол «олар» оны өлтіретіндейін айтса да. Кейіннен ол адам өлі болып, бөлме температурасында мұздай қалпында табылады, бұл детективтерді осы істерде немен айналысып жатқанын сұрауға мәжбүр етеді.