Кіріспе

1966 жылы Том Стоппардтың пьесасы
Том Стоппардтың пьесасы «Розенкранц пен Гилденстерн өлі» – Том Стоппардтың абсурдтық, экзистенциалдық трагикомедиясы, ол алғаш рет 1966 жылы Эдинбург фестивалінің шеңберінде қойылды. Пьесада Шекспирдің «Гамлет» пьесасының екінші дәрежелі кейіпкерлері – Розенкранц пен Гилденстерннің тағдыры көрсетіледі. Стоппардтың пьесасының оқиғасы негізінен Шекспирдің «Гамлеті» пьесасының «көлеңкесінде» өтеді, онда «Гамлеттің» маңызды кейіпкерлері эпизодтық түрде пайда болады және түпнұсқадағы көріністердің фрагменттерін ойнайды. Осы эпизодтардың арасында екі басты кейіпкер «Гамлетте» оларсыз өтіп жатқан оқиғалардың барысынан туындаған қыңжылуын білдіреді, олар туралы ешқандай тікелей ақпарат жоқ. Бұл пьеса Сэмюэл Беккеттің «Годо күтуінде» пьесасымен де салыстырылады, себебі оларда бір кейіпкердің екі жартысы сияқты көрінетін екі орталық тұлға бар. Көптеген сюжеттік ерекшеліктер де ұқсас: кейіпкерлер уақытты сұрақтарға жауап беру арқылы, басқа кейіпкерлердің рөлін сомдау арқылы өткізеді, сондай-ақ бірін-бірі үзу арқылы немесе ұзақ уақыт бойы үнсіз отыру арқылы әрекет етеді.

Атау

Атауы Шекспирдің "Гамлет" пьесасының соңғы сахнасынан алынған. Бұрынғы бір көріністе ханзада Гамлетті Данияның опасыз патшасы (тақ тағын алу үшін Гамлеттің әкесі Клавдийді өлтірген) Англияға жер аударып жібереді. Англияға бара жатқанда Гамлет Клавдий патшаның хаттарын табады. Хатты Гамлеттің бұрынғы, бірақ қазір сенімсіз достары Розенкранц пен Гильденстерн алып барады. Хатта Гамлеттің Англияға келгеннен кейін өлім жазасына кесілуі туралы бұйрық жазылған. Гамлет хатты қайта жазып, Розенкранц пен Гильденстернді өлтіруді бұйырады. Содан кейін ол Данияға қашып оралады. Шекспирдің пьесасының соңында ханзада Гамлет, Лаерт, Офелия, Полониус, Клавдий патша және патшайым Гертруда барлығы да қаза табады. Англия елшісі оқиға орнына келіп, тікелей "Розенкранц пен Гильденстерн өліп қалды" деп хабарлайды (Гамлет. V акт, II сахна, 411-жол); олар пышақталған, уланған және суға батып кеткен басты кейіпкерлерге қосылады. "Гамлет" пьесасының соңында Горацио – тірі қалған жалғыз маңызды тұлға. Осыған ұқсас, сатирикалық "Розенкранц пен Гильденстерн" атты бұрынғы пьесаны В. С. Гилберт 1874 жылы жазып, 1891 жылы қойды.

Қысқаша мазмұны

Уильям Шекспирдің "Гамлет" пьесасының фонында "Розенкранц пен Гилденстерн өлі" пьесасы атаулы кейіпкерлердің ойлары мен оқиғаларына толы. Пьеса "Гамлеттің" кері нұсқасы ретінде құрылған, онда Розенкранц пен Гилденстерн – принцтің балалық шақтағы достары болған екінші дәрежелі кейіпкерлер; керісінше, назар осы екеуге аударылады, ал Гамлеттің өзі аз маңызды рөлде, оның іс-әрекеттері көбінесе сахнадан тыс жүзеге асады, тек драмалық оқиғалар кездесетін бірнеше қысқа көріністерді қоспағанда. "Гамлетте" Розенкранц пен Гилденстерн патшаның бұйрығымен Гамлеттің ниеттерін анықтап, оған қарсы қастандық жасауға тырысады. Алайда Гамлет оларды қысымға алып, ақылдан асырады, нәтижесінде олар емес, ол өлім жазасына кесіледі. "Розенкранц пен Гилденстерн өлі" осы оқиғаларды екеудің көзқарасынан зерттейді; олардың іс-әрекеттері көбінесе түсініксіз болып көрінеді, өйткені олар Гамлеттің сюжетімен басып озады және оған тәуелді. "Гонзагоның өлтірілуі" – "Гамлеттегі" пьеса ішіндегі пьесаның қойылымын көргеннен кейін, олар кемеде өзінің принц Гамлетті Англиядағы корольге жеткізіп бара жатыр, ал спектакльді қойған труппа да кемеде жасырын сапаршылар ретінде болады. Олар патшаға Гамлетті өлтіру туралы нұсқаумен хат тапсыруы керек, бірақ Гамлет оны тауып, орнына басқа хат қояды. Саяхат барысында кеме қарақшылардың шабуылына ұшырайды, содан кейін Гамлеттің жоғалып кеткені анықталады, ал хат енді ағылшын монархына оларды өлтіруді бұйырады. Труппа Розенкранц пен Гилденстернмен "Гамлеттегі" дуэль сахнасын қайта жасайды, соңында "quo fata ferunt" ("тағдыр бізді қайда алып барады") дегенді қабылдайды. Пьеса "Гамлеттегі" соңғы сахнамен аяқталады, онда ағылшын елшісі келіп, "Розенкранц пен Гилденстерн өліп қалды" деп хабарлайды.

Бірінші акт

Розенкранц пен Гильденстерн тиысқынды лақтыруға бәс тігеді. Розенкранц әрқашан "сырға" бәс тігеді және 92 рет қатарынан жеңіске жетеді. Осы оқиғаның ықтималдық заңдары бойынша өте сирек болуы Гильденстернді олардың "көрнеу, табиғаттан тыс немесе үстіннен күштердің ықпалында" болуы мүмкін деген ойға жетелейді. Патшаның бұйрығымен екеуі сарайға бара жатқаны белгілі болады. Гильденстерн шындықтың мәнісі туралы теория жасайды, оның пікірінше, оқиғаға қанша көп адам куә болса, соғұрлым ол шынайырақ болады. Трагедиялық актерлер тобы келіп, екеуіне қойылым ұсынады. Олар тек қан төгілумен аяқталатын қойылымдарды ғана қоя алады. Келесі екі сахнаның сюжеті "Гамлет" пьесасымен байланысты. Біріншісі, Гамлет пен Офелияны қамтиды, "Гамлет" пьесасында сахнадан тыс орын алады. Сахналық көрсетімдер дәл Офелияның "Гамлет" пьесасында Полонийге оқиғаны сипаттаған сөздерін қайталайды. Екіншісі тікелей "Гамлет" пьесасынан алынған: Розенкранц пен Гильденстерннің сол пьесадағы алғашқы пайда болуы. Дания королі мен патшайымы Клавдий мен Гертруда олардан Гамлеттің соңғы уайымның себебін анықтауды сұрайды. Патшалық жұп екі сарайлықты бір-бірінен ажырата алмайды, сондай-ақ кейіпкерлердің өздері де (олардың наразылығына орай). Розенкранц пен Гильденстерн ханзадамен кездесуге дайындық үшін біреуі Гамлет рөлін ойнап, екіншісі оған сұрақтар қояды, бірақ олар одан жаңа ақпарат ала алмайды. Акт "Гамлет" пьесасынан тағы бір көрініспен аяқталады, онда олар ханзадамен бетпе-бет кездеседі.

Екінші акт

Розенкранц, Гилденстерн және Гамлет арасындағы әңгіме аяқталады. Гилденстерн оптимист болуға тырысады, ал Розенкранц екеуінің ешқандай прогресс жасамағанын және Гамлет оларды толығымен асырып түскенін мойындайды. Ойыншы сахнаға қайта оралады. Ол бұрын олардың қойылымын көруге келмегендеріне ашуланып, көрерменсіз оның трагедиялық труппасының мәні жоқ екенін айтады. Оларға өмірдің мәніне күмәндануды тоқтатуды, себебі терең ойланғанда өмірдің хаостық екені анық көрінеді десті. Ойыншы, Розенкранц және Гилденстерн тілдің шектерін көрсететін тағы бір мағынасыз әңгімеге тартылады. Ойыншы «Гонзагоның өлтірілуі» қойылымын дайындауға кетеді, оны Гамлет пен патшайым мен патшаның алдында қою жоспарланған. Клавдий мен Гертруда кіріп, Гамлеттен тікелей алынған тағы бір қысқа сахнаны бастайды: олар екеуінің ханзадамен кездесуі туралы сұрайды, ал Розенкранц пен Гилденстерн оларға трагедиялық труппаның қойылымына қызығушылығы туралы хабарлайды. Клавдий мен Гертруда кеткен соң, Розенкранц пен Гилденстерн өз жұмыстары туралы ойға келеді. Олар Гамлеттің қасынан өтіп бара жатқанын көреді, бірақ оны сұраққа алу мүмкіндігін пайдаланбайды. Трагедиялық труппа қайта оралып, «Гонзагоның өлтірілуі» қойылымының репетициясын өткізеді. Олардың қойылымы Гамлетте оқырман көретін шектен асып түседі; Розенкранц пен Гилденстернге ұқсайтын кейіпкерлер теңізге саяхат жасап, ағылшын сарайының қызметкерлерінің қолынан қаза табады, бұл екеуінің нағыз тағдырын болжайды. Розенкранц бұл байланысты толыққанды түсінбейді, бірақ Гилденстерн қорқып, трагедиялық труппаның өлімнің нағыз мәнін жеткізе алмауына сөзбен шабуыл жасайды. Сахна қараңғыға батып кетеді. Сахна қайтадан жарықтанғанда, Розенкранц пен Гилденстерн олардың өлімін сомдаған актерлердің орнында жатыр. Екеуі де патша жұбының қуыршағына айналғанына ашуланып, ренжіді. Клавдий қайтадан кіріп, Гамлеттің Полонийдің денесін қайда жасырғанын табуды бұйырады. Көптеген сәтсіз әрекеттерден кейін, олар ақырында Гамлетті табады, ол Клавдиймен бірге кетеді. Розенкранц өзінің миссиясы аяқталғанына қуанышпен толады, бірақ Гилденстерн оның аяқталмағанын сезеді. Гамлет норвегиялық сарбазбен сөйлесіп кіреді. Розенкранц Гамлетті Англияға ертіп баруға келіседі, себебі бұл Дания сотының бұйрықтарынан құтылудың жолы деп ойлайды. Гилденстерн қайда барса да, олар осы әлемнің тұзағында қалатынын түсінеді.

Үшінші акт

Розенкранц пен Гильденстерн өздерін теңізге шыққан кемеде табады. Екеуі қалай келгенін білмейді. Бастапқыда олар тірі екендерін анықтауға тырысады, кейін өлмегенін және қайықта екенін түсінеді. Клаудиус Англияға жеткізу үшін оларға хат бергенін есіне алады. Біраз шатасудан кейін, хат кімде екенін анықтап, оны тауып ашады. Клаудиус Гамлетті өлтіруді бұйырғанын біледі. Розенкранц бұйрықтарды орындауға тартынса, Гильденстерн оларды тағдыр мен патшалар жоспарына араласуға лайық емес деп көндіреді. Сахна қараңғыланады, кейіпкерлер ұйықтап қалады. Гамлет хатты өзі жазған хатқа ауыстырады, бұл оқиға "Гамлет" пьесасында сахнадан тыс болады. Екеуі палубадағы бірнеше бөшкеде жасырынып отырған трагедиялық актерлерді ("мүмкін емес", режиссерлық нұсқау бойынша) табады. Олар Клаудиусқа ренжігендіктен Даниядан қашып жатыр. Розенкранц іс-қимыл жеткіліксіз деп шағымданады, сол кезде қарақшылар шабуыл жасайды. Гамлет, Розенкранц, Гильденстерн және актер әрқайсысы бөлек бөшкелерге тығылады. Жарық сөнеді. Жарық қайта жанғанда, Гамлет жоғалып кетеді ("Гамлет" пьесасында оның қарақшылармен кемеден ұрланғаны хабарланады). Розенкранц пен Гильденстерн қорқып, хатты қайта оқып, енді ханзаданың орнына оларды өлтіруді бұйырғанын біледі. Гильденстерн Розенкранц пен оның неліктен өлтіруге лайық екенін түсінбейді. Актер Гильденстернге барлық жол өліммен аяқталады дейді. Гильденстерн ашуланып, актердің белдеуінен пышақ алып, өлімді бейнелеу шынайы өлімге жетпейді деп айқайлайды. Ол актерді пышақтап, актер өлгендей көрінеді. Гильденстерн актерді өлтіргеніне сенеді. Бірнеше секундтан кейін трагедиялық актерлер қол соғып, актер тұрып, иіліп, пышақтың театрлық екенін, қайыла жоны бар екенін көрсетеді. Содан кейін трагедиялық актерлер "Гамлет" пьесасының соңғы сахнасынан өлімдерді ойнайды. Жарық Розенкранц пен Гильденстерн жалғыз қалғандай болады. Розенкранц олардың неліктен өлуге тиіс екенін әлі де түсінбейді, бірақ тағдырына мойынсұнып, жоғалып кетеді. Гильденстерн осы жағдайға жеткізген оқиғалар тізбегін тоқтатуға болатын сәттен қашан өткенін ойлайды. Ол да жоғалып кетеді. Соңғы сахнада Шекспирдің "Гамлет" пьесасының соңғы бірнеше жолы айтылады, Англия елшісі Розенкранц пен Гильденстерннің өлгенін хабарлайды.

Абсурд

Стоппард әлемнің кездейсоқтығын баса көрсетеді. Бірінші актінің басында Розенкранц пен Гилденстерн монета лақтырып, Розенкранц 92 рет қатарынан «сырға» түсіп жеңіске жетеді. Гилденстерн осы құбылысты түсіндіру үшін бірқатар силлогизмдер құрастырады, бірақ ешбір нәрсе ықтималдық теориясымен дәл келе қоймайды.

Өнер мен шындық

Ойыншылар өнер мен шындық арасындағы қақтығысты көрсетуге көмектеседі. Розенкранц пен Гильденстерн өмір сүретін әлемде рет жоқ, бірақ өнер адамдарға жасанды рет құруға мүмкіндік береді. Ойыншы айтқандай, "Кез келген өнерде бір жоспар бар". Өнер мен нақты әлем қақтығыста болады. Өзі сенімді бола алатын жалғыз шындыққа жету үшін Гильденстерн: "Өлгеннен кейін ешкім тұрғызылмайды, қошамет болмайды, тек үнсіздік пен қолданылған киімдер ғана болады, міне, осы – өлім" деп айқайлайды. Стоппард өзінің кейіпкерлерін театрдың сенімділігі туралы пікір білдіру үшін де пайдаланады. Гильденстерн Ойыншыны өлімді бейнелеуі үшін сынағанымен, Ойыншы оны пышақпен жаралағанда оның ойынына сенеді. Розенкранц пен Гильденстерн актерлердің айтқанына нақты сеніп қояды.

Метатеатр

Метатеатр – «Розенкранц пен Гилденстерн өлі» пьесасының маңызды құрылымдық элементі. Драмалық теория мен практикаға түсініктеме ретінде сахналанатын көріністер Стоппардтың пьесасында да, Шекспирдің «Гамлет» трагедиясында да ерекше көзге түседі. «Гамлеттегі» метатеатрлық элементтерге Ойыншының сөйлеуі (2.2), Гамлеттің Ойыншыларға берген кеңесі (3.2) және «Тышқан тұзағы» мета-спектаклі (3.3) жатады. Розенкранц пен Гилденстерн өзі «Гамлет» трагедиясының кейіпкерлері болғандықтан, Стоппардтың бүкіл пьесасын метатеатрдың бір бөлігі деп қарастыруға болады. Бернардина да Сильвейра Пиньейро Стоппардтың Шекспирдің «Гамлет» пьесасының негізгі элементтерінің «пародиясын» жасау үшін метатеатрлық тәсілдерді қолданғанын атап көрсетеді, бұл бастапқы трагедияда «маңызсыз» саналатын екі екінші дәрежелі кейіпкерді алға шығаруды қамтиды.

Біріккен Корольдік пен Ирландия

Пьесаның алғашқы нұсқасы 1964 жылы «Розенкранц және Гильденстерн Патша Лирмен кездеседі» деген атаумен бір актілік қойылым ретінде пайда болды. Қазіргі атаумен кеңейтілген нұсқа алғаш рет 1966 жылғы 24 тамызда Эдинбург фестивалінің шеңберінде Оксфорд театр тобының қойылымымен сахналанды. Пьеса Лондонда Дерек Голдбидің режиссерлігімен, Десмонд Хилидің декорациясымен және Марк Уилкинсонның музыкасымен «Олд Вик» театрында дебют жасады. Премьерасы 1967 жылғы 11 сәуірде өтті, онда Джон Стрид Розенкранц, Эдвард Петербридж Гильденстерн, Грэм Крауден Ойыншы, ал Джон МакЭнери Гамлет рөлінде ойнады. Пьеса 1995 жылғы 14 желтоқсанда Ұлттық театрға қайта оралды және Адриан Скарбороу Розенкранц, Саймон Расселл Билл Гильденстерн рөліндегі осы қойылым Белфаст, Корк, Бат, Ньюкасл, Шеффилд және Брэдфорд қалаларына гастрольдік сапар жасады. 2011 жылы пьеса сэр Тревор Наннның режиссерлігімен қайта қойылды, алғаш Чичестер фестиваль театрында көрсетілді, содан кейін Лондонның Вест-Эндіндегі Корольдік Хеймаркет театрына (маусым-тамыз 2011 ж.) көшірілді. Басты рөлдерде Сэмюэл Барнетт және Джейми Паркер ойнады. Бастапқыда Тим Карри Ойыншы рөліне жоспарланған еді, бірақ Чичестер фестиваль театрындағы алдын ала көрсетілімдер кезінде денсаулығының нашарлауына байланысты ол рөлден бас тартып, оның орнына Крис Эндрю Меллон келді. 2013 жылы Ұлттық театрдың 50 жылдығына арналған шарада Бенедикт Камбербэтч (Розенкранц) және Кобна Холдбрук Смит (Гильденстерн) пьесадан үзінді орындады. 2017 жылғы 25 ақпаннан 6 мамырға дейін пьеса 50 жылдығын тойлап «Олд Вик» театрына қайтып келді, режиссерлік жұмысын Дэвид Лево жасады, ал басты рөлдерде Дэниел Рэдклифф (Розенкранц), Джошуа МакГваер (Гильденстерн) және Дэвид Хайг (Ойыншы) ойнады.

Әлемдегі басқа да туындылар

2013 жылы Сидней театр компаниясы Саймон Филлипс режиссерлік еткен, Розенкранц рөлінде Тим Минчин мен Гилденстерн рөлінде Тоби Шмицтің ойнаған қойылымын 6 тамыздан 7 қыркүйекке дейін көрсетті.

Фильмге бейімделу

Фильмге құқықтарды 1968 жылы MGM компаниясы 350 000 долларға және пайданың 10% -ына сатып алған. Джон Бурман режиссер деп жарияланды, ал Боб Чартофф пен Ирвин Винклер продюсерлікке тартылды. Бірақ фильм түсірілмеді. Пьеса ақыры 1990 жылдың ақпанында шыққан фильмге бейімделді, сценарийін және режиссурасын Стоппард жасады. Бұл фильм Стоппардтың режиссерлік жұмысының жалғыз мысалы: "[Мен] оны өзім жасасам жақсы болар сияқты болды – кем дегенде режиссер автордың негізгі ойын түсінуге тырыспауы керек еді. Мен ғана пьесаға қажетті деңгейде еркін қарай аламын деп ойладым". Рольдерді Гари Олдман (Розенкранц), Тим Рот (Гилденстерн), Ричард Дрейфус (Ойыншы), Джоанна Рот (Офелия), Ян Ричардсон (Полоний), Джоанна Майлс (Гертруда), Дональд Самптер (Клаудий) және Иэн Глен (Гамлет) сомдады.

Розенкранц пен Гилденстерннің өлілері

2022 жылғы "Розенкранц пен Гилденстерн" (Rosencrantz & Guildenstern Are Dead) – Том Стоппардтың мета-спектаклінің кейіпкерлері екенін Розенкранц пен Гилденстерннің түсінетін, бір актілі, еркін және абсурдты пьеса. Кейін ол Этай Шучатовиц жазған мета-мета-спектакльдегі кейіпкер екенін сезінеді. 2004 жылғы Disney компаниясының тікелей бейнефильмі "Арыстан патша 1½" "Розенкранц пен Гилденстерн өлі" сияқты көптеген ерекшеліктерге ие, ол 1994 жылғы "Арыстан патша" фильмінің (негізінен Гамлет сюжетіне негізделген) Тимон мен Пумба кейіпкерлерінің көзқарасынан қайта айтылуы болып табылады және кейде түпнұсқа фильмнің маңызды кейіпкерлері мен сюжеттік бұрылыстарын көрсетеді. 1999 жылғы "Half-Life: Opposing Force" видео ойынының бірі, бас дамытушыларының бірі мәлімдегендей, осы пьесадан шабыттанды. Бұл түпнұсқа "Half-Life" ойынына қосымша, оқиғаларды Адриан Шепард есімді басқа кейіпкердің көзқарасынан қайта баяндайды және бастапқы ойыннан оқиғалар мен сюжеттік бұрылыстарды қамтиды.