Яшпал Сингх: Үнді жазушысы және қоғам қайраткерінің өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Хинди тіліндегі жазушы (1903–1976)

Революционер және автор Яшпал Сингх

Яшпал Сингх (3 желтоқсан 1903 – 26 желтоқсан 1976) – хинди тілінде жазған жазушы, саяси сарапшы, социалист және эссеші. Ол эсселер, романдар мен әңгімелер, сондай-ақ пьеса, екі саяхат кітабы және өмірбаян сияқты түрлі жанрларда жазды. 1976 жылы «Мери Тери Уски Бат» романы үшін Хинди тіліндегі Сахитя Академия сыйлығына ие болды және сонымен қатар Падма Бхушан орденімен марапатталды.

Ерте өмір және белсенділік

Яшпал 1903 жылғы 3 желтоқсанда Британдық Үндістандағы Кангра төбелерінде орналасқан Бхумпал ауылында (қазіргі Хамирпур ауданы) дүниеге келді. Оның анасы кедей болғандықтан, екі ұлын жалғыз өзі тәрбиелеуге тиіс еді. Ол Үндістанның тәуелсіздік қозғалысының танымалдылығы үнемі артып келе жатқан дәуірде, және Ария Самадждың жақтаушысы болған анасымен бірге өсті. Отбасының жағдайының қиындығына байланысты ол Харидуардағы Ария Самадж гурукулына «тегін оқуға» қабылданды. Мұндай гурукулдарды колониялық әкімшілік «наразылықтың ошағы» деп санайтын, себебі олар индуистік мәдениет пен үнділік жетістіктерге деген мақтанышты күшейтіп, британдық билікті «арий дініндегі салғырттыққа жол бергені үшін уақытша сәтсіздік немесе жаза» деп қарастыруға ынталандырды. Кейіннен Яшпал мектепте оқыған кезінде үндістердің қазіргі жағдайды өзгертіп, Англияда британдықтарды билеуге жететін уақыт туралы армандағанын айтты. Гурукулда кедейлігі үшін оқушылар оны мазақтады, ал дизентерияға шалдыққаннан кейін мектепті тастап кетті. Лахорда анасымен қайта қосылған Яшпал онда орта мектепті бітірді, содан кейін отбасы көшіп келген Фирозепур кантонментіндегі жоғары мектепке оқуға түсті. Оған қалалық орта мен білім беру жүйесі ұнады, және ол мектептің түлектері арасында бірінші болып емтиханды тапсырды. Яшпал 17 жасынан бастап, жоғары мектепте оқып жүрген кезінен бастап Махатма Гандидің Конгресс ұйымын қолдады. Ол ауылдарды аралап, шаруалар арасында Гандидің ынтымақтастықтан бас тарту туралы идеясын таратуға тырысты, бірақ олар үлкен қызығушылық танытпады, және Конгресс бағдарламасында олардың мүдделерін қозғайтын ешқандай мәселе жоқ екенін түсінді. Осындай сапардың бірінен кейін ол мектеп бітіру емтиханының нәтижелерін алды, нәтижесінде ол мемлекеттік колледжде оқуға стипендия алды. Ол бұл стипендиядан бас тартып, Лахордағы Ұлттық колледжде оқу үшін өзінің қаржысын табуды жөн көрді. Бұл колледж Ария Самадж және Конгресс белсендісі Лала Ладжпат Раймен құрылған, мақсаты – әлеуметтік қызмет көрсету және британдық басқарудағы колледждерде оқығысы келмейтін үндістерге сапалы білім беру болған.

Yashpal was born on 3 December 1903 in the village of Bhumpal, (present day Hamirpur district) situated within the Kangra Hills in British India. His mother was poor and had sole responsibility for raising her two sons. He grew up in an era when the popularity of the Indian independence movement was steadily increasing and with a mother who was a keen supporter of Arya Samaj. He attended an Arya Samaj gurukul in Haridwar on a "freeship" basis, due to the family's poverty. Such gurukuls were considered by the colonial administration to be "hotbeds of sedition" because they fostered pride in Hindu culture and Indian achievements, encouraging the notion that British rule was a "temporary setback or punishment for having permitted laxity in the Aryan religion." Yashpal later said that during his schooldays he had daydreamed of a time when Indians would reverse the current situation to the point of ruling the British in England. He was bullied by his fellow pupils at the gurukul on account of his poverty, and he left the school when he suffered a prolonged attack of dysentery. Reunited with his mother in Lahore, Yashpal attended middle school there before progressing to high school in Ferozepur Cantonment, where the family had subsequently moved. He found the urban environment and schooling to be more to his taste and he finished first in class in his matriculation exam. Yashpal had been a follower of Mahatma Gandhi's Congress organisation from the age of 17, while still in high school. He toured villages to promote Gandhi's message of non cooperation among peasant people but they appeared disinterested and he realised that there was nothing in the Congress programme that addressed issues that affected them. It was after one such tour that he received his matriculation results, the success in which entitled him to a scholarship at a government college. He declined that award in favour of having to fund himself through studies at National College, Lahore, an institution that had been established by the Arya Samajist and Congress activist Lala Lajpat Rai with the aim of promoting social service and providing a quality education to Indians who did not want to be taught in British administered colleges.

Хиндустан Социалистік Республикалық Қауымдастығы

Ұлттық колледжде ол Бхагат Сингх пен Сухдев Тапар сияқты адамдармен кездесті, олар кейін Панджаби қарулы революциялық қозғалысының ядросына айналды. Гаддарлықтардың досы және тарихшы Джайчандра Видияланкардың тәрбиесімен ынталандырылған бұл топ студенттер Еуропа мен Үндістанның саяси теориясы мен бұрынғы революционерлерін кеңінен оқыды. 1928 жылы Хиндустан Республикалық қауымдастығы Хиндустан Социалистік Республикалық қауымдастығы (HSRA) деп аталды, атаудың өзгеруі, көбінесе, оның көрнекті тұлғасы болған Бхагат Сингхтің ықпалынан болды. Сингхтің Гандидің ынтымақтаспау стратегиясының нәтижесіне көңілі толмағанын білген Яшпал оған қосылды. Оның HSRA-дағы жұмысы көбінесе көлеңкеде болды және оның Сингх, Раджгуру және Чандрашекар Азад сияқты революциялық әрекеттерге тікелей қатысқандарға қарағанда беделі төмен болды. Белсенділігін жалғастыра отырып, ол Лакшми сақтандыру компаниясында кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді, бұл жұмысты ол қатты жеңді және осылай сипаттады. 1929 жылдың сәуір айында Яшпал Лахорда жаңадан құрылған HSRA бомба зауытына полиция шабуыл жасағаннан кейін бірнеше апта бойы Кангра аймағында (Хамирпурдағы Раилге жақын Самхун ауылы) туысы (Пандит Шьяма)мен жасырынып, қашқынға айналды. HSRA мүшелерін ұйымдастырмаса, олардың мақсатына жете алмайтынын түсінген ол маусымға дейін Лахорға оралды. Бхагат Сингх пен Сухдев Тапар тұтқындалған еді және ол бостандықта жүрген мүшелердің байланыс ақпаратына ие болған жоқ. Сухдев Тапар оған адвокат ретінде түрмеде барғаннан кейін тағы бір мүше туралы мәлімет бере алды, бірақ ақпарат Сахаранпурдағы HSRA-ның басқа бомба зауытына полиция шабуыл жасағаннан кейін көп ұзамай күшін жойды. Екі зауытта ұсталғандардың кейбіреулері ақпарат берушілерге айналды. Содан кейін Яшпал Хинду Махасабхасының басшыларымен пікір алысты. Алайда, ол олардан идеологиялық тұрғыдан ерекшеленді. Олардың HSRA-ға Мұхаммед Әли Жиннаны өлтіру үшін 50 мың рупия төлеу ұсынысы шегіне жетті: ол мүше болған ұйым жалдамалы қылмыскерлер емес еді. HSRA-ның соңғы маңызды қарулы әрекеті 1929 жылдың 23 желтоқсанында сол кездегі вице-король лорд Ирвинді тасымалдайтын пойызды жарылуға тырысу болды. Яшпал сол бомбаны жарытты, ол тамақ вагонын жойды, бірақ Ирвинге ғана қиындық туғызды. Көптеген басшылары түрмеге қамалып, кейбіреулері кейіннен өлім жазасына кесілген соң, Чандрашекар Азад 1930 жылы HSRA-ны қайта ұйымдастырды. Яшпал орталық комитетке мүше болып тағайындалды және Пенджабта ұйымдастырушы болды. Осы уақытта ол өзінің болашақ әйелі Пракашвати Капурмен HSRA жұмысы арқылы танысты. Бұл қарым-қатынас басқа HSRA мүшелерінің арасында қызғаныш пен алаңдаушылық тудырды: 17 жасар Пракашвати топқа қатысу үшін тым жас деп саналды, бірақ қазірдің өзінде жазылым төлеп, осал деп есептелді. Сондай-ақ, оның бұл іске деген адалдығына қатысты алаңдаушылықтар болды, өйткені революционердің өмірі некеге үйлеспейді деп ойлады және HSRA мүшелері бойжеткендікке ант берген. Нәтижесі трагикалық болды: Яшпал өзінің кейбір әріптестерінің Азадтың бұйрығымен британдықтардың қос агенті болғандықтан оны өлтіруді жоспарлап отырғанын білді, және HSRA бұл мәселе бойынша және Яшпал ақпарат беруші болып қояды деген күдіктер бойынша ішкі дауларға ұшырады. Ақпаратты бұл әрекетті жасауға ниеттенген, британ билігі үшін ақпарат беруші болып жұмыс істеген HSRA мүшесі берді. 1930 жылдың қыркүйегінде Азад Яшпалдың адалдығына жеке сенім білдіргеніне қарамастан, бөлшектенген қозғалысты таратып, оның қаруларын мүшелері арасында бөлісті және оларға комитет басшылығымен емес, орталықтандырылмаған, провинциялық негізде революциялық іске күресуге баруды бұйырды. Ресейдегі революцияның нәтижелерін зерттеу үшін бірнеше рет сәтсіз әрекеттер жасаған Яшпал Азад 1931 жылдың ақпанында Аллахабадта полициямен атыс кезінде қайтыс болғанға дейін онымен жұмыс істеді. Ол кейін HSRA-ны қайта біріктіруге тырысты және ақыры сәтті болды, 1932 жылдың қаңтарында бас қолбасшы болып сайланды және бүлікшіл жарияламаға қол қойды. 1932 жылдың 22 қаңтарында ол Аллахабадта британдықтар тарапынан тұтқындалды. Нехру отбасының мүшесі Шям Кумари Нехру қорғаған Яшпал саяси тұтқын мәртебесін алуға тырысты, бұл оның қамауда болу жағдайын жақсартуға мүмкіндік берер еді. Ол 14 жылға қамауға алынды, оның жетісі Каунпурдағы кісі өлтіруге әрекеттенгені үшін, ал тағы жетісі Аллахабадқа келгеннен кейін бір күн өткенде полиция қызметкерін өлтіруге әрекеттенгені үшін болды. Нехру оған судьяның бастапқыда бұл үкімдерді бірдей орындауды көздегенін, бірақ қағаздарды аяқтау кешіктірілген кезде шешімін бірізділікке өзгерткенін айтты. Бұл өзгеріс маңызды болуы мүмкін еді, өйткені он төрт жылдық үкім де-факто өмір бойына сотталғанмен теңестірілді: үкім аяқталғаннан кейін босатуға рұқсат алу үшін үкіметтің қарауы және рұқсаты қажет болды. Оқиғалардың дамуына қарай, және 1932 жылдың мамырында Делилік қастандық комиссиясының қарауынан туындаған және кейіннен тоқтатылған қосымша айыптамаларға тап болғаннан кейін, Яшпал бес жыл қызмет етті. Бірақ Біріккен провинцияларда жаңадан құрылған Конгресс үкіметімен келісілген саяси тұтқындарға арналған амнистия келісімі бойынша босатылды. Конгресс тарапынан қарағанда, ынтымақтаспау үшін (сатьяграхилер) түрмеге қамалғандар мен революциялық қызметтері үшін сотталғандардың мәртебесінде ешқандай айырмашылық болған жоқ. Ол 1938 жылдың 2 наурызында босатылды, бұрынғы әрекеттерінен бас тарту талабы болмады. Өзінің болашақ перспективаларына қатысты, қылмыстық тарихы мен түрмеде денсаулығының нашарлауына қарамастан, Пракашвати оны күйерге бел буды және оның талабы бойынша осылай істеді. Салтанат 1936 жылдың 7 тамызында Барейли орталық түрмесінде өтті және бұл үнді түрмесінде өткен алғашқы неке болды. Бұл түрме жазасының қатаңдығын қажетсіз гуманизациялағандықтан, шу тудырды. Түрме нұсқаулықтары қайталанудың алдын алу үшін өзгертілді.

It was at National College that Yashpal met people such as Bhagat Singh and Sukhdev Thapar who were later to become the nucleus of the Punjabi armed revolution movement. Encouraged by the tutelage of Jaichandra Vidyalankar, a historian and associate of Ghadarites, this group of students read widely of political theory and past revolutionaries from Europe and India. The Hindustan Republican Association became known as the Hindustan Socialist Republican Association (HSRA) in 1928, with the change of name probably being largely due to the influence of Bhagat Singh, who was a prominent figure in it. Sharing Singh's disillusionment with the impact of Gandhi's non cooperation strategy, Yashpal joined with it. His work for the HSRA was generally behind the scenes and he had a lower public profile than people who physically engaged in acts of revolution, such as Singh, Rajguru and Chandrashekar Azad. While continuing his activism, he was employed as a clerk by the Lakshmi Insurance Company, a role that he deeply disliked and described

Yashpal became a fugitive in April 1929, hiding for a few weeks with a relative (Pandit Shyama) in the Kangra area (village Samhoon near Rail in Hamirpur) after a recently established HSRA bomb factory in Lahore was raided by police. Realizing that the HSRA cause could not be furthered unless its members were organised, he was back in Lahore before June. Bhagat Singh and Sukhdev Thapar had both been arrested and he did not have contact details for any members who were free. Sukhdev Thapar was able to give him details of another member after Yashpal visited him in prison, posing as a lawyer, but the information was voided soon after due to a police raid on the HSRA's other bomb factory, in Saharanpur. Some of those arrested at both factories became informants. Yashpal then held discussions with leaders of the Hindu Mahasabha. However, he differed from them ideologically. Their offer to pay the HSRA 50,000 rupees to assassinate Muhammad Ali Jinnah was the final straw: the organisation of which he was a member were not to be guns for hire. The last significant armed act of the HSRA was the attempt on 23 December 1929 to blow up a train carrying the then viceroy, Lord Irwin. Yashpal detonated that bomb, which destroyed the dining car but only inconvenienced Irwin. With several of its leaders imprisoned, some of whom were subsequently executed, Chandrashekar Azad reorganised the HSRA in 1930. Yashpal was appointed to the central committee and became organiser in Punjab. It was around this time that he met his future wife, Prakashvati Kapur, through his HSRA work. That relationship caused much jealousy and also concern among other HSRA members: the 17 year old Prakashvati was considered too young to be involved with the group, although already paying a subscription, and was perceived as being vulnerable. There were also concerns about his commitment to the cause, since people thought that the life of a revolutionary was not compatible with marriage and HSRA members had taken a vow of celibacy. The outcome was dramatic: Yashpal found out that some of his colleagues were plotting to kill him for being a double agent of the British under orders from Azad, and the HSRA was beset with internal divisions regarding those concerns and also accusations that Yashpal might turn informant, His information came from the would be assassin, a member of the HSRA who was acting as an informer for the British authorities. In September 1930, despite his personal acceptance of Yashpal's false integrity and honour, Azad felt it necessary to disband the fractured movement, distributing its weapons among the membership and telling them to go fight for the revolutionary cause on a decentralised, provincial basis rather than under direction from the committee. While making various abortive attempts to visit Russia in order to investigate the outcomes of the revolution there, Yashpal continued to work with Azad until the latter died in February 1931 during a shoot out with police in Allahabad. He tried then to reunite the HSRA and was eventually successful, being elected commander in chief in January 1932 and putting his name to a seditious handbill that was distributed. He was arrested by the British in Allahabad on 22 January 1932. Defended by a member of the Nehru family, Shyam Kumari Nehru, Yashpal tried to claim the status of a political prisoner, which might improve the conditions of his confinement. He received a 14 year sentence of rigorous imprisonment, seven of those being on the charge of attempted murder in Cawnpore and a further seven for attempting to kill a police officer in a shoot out that had occurred a day after his arrival in Allahabad. Nehru told him that the judge had originally intended these sentences to run concurrently but had changed his decision to consecutive during a delay in finalising the paperwork. The change could have been significant because a fourteen year sentence was de facto equivalent to one of life imprisonment: government review and permission for release was required once the sentence was complete. As events turned out, and after facing further charges in May 1932, resulting from the deliberations of the Delhi Conspiracy Commission and later abandoned, Yashpal served six years before being among those released under an amnesty agreement for political prisoners that was brokered by the newly formed Congress government in the United Provinces. As far as Congress were concerned, there was no difference in status between people who had been imprisoned for non cooperation (the satyagrahis) and those serving sentences for revolutionary activities. His release came on 2 March 1938, without any requirement for him to renounce his past activities. Despite his own misgivings concerning his future prospects, given his criminal history and increasingly poor health while in jail, Prakashvati had determined to marry him and did so at her insistence. The ceremony took place at Bareilly Central Jail on 7 August 1936 and was the first marriage to be conducted in an Indian jail. It caused a furore, being considered an unwarranted humanisation of the strictures of imprisonment. Prison manuals were amended to prevent a recurrence.

Жазу

Яшпал түрмеден шыққаннан кейін-ақ әдебиетті Үндістан қоғамындағы кемшіліктерді түзету құралы деп санап, жазуға кірісті. Марксизм оның басты идеологиясына айналды; ол Үндістан Коммунистік партиясын HSRA-ның жалғасы ретінде қарады, бірақ өзі оған да, ешқандай саяси партияға да қосылмады. Яшпал түрмеден босатылғаннан кейін Пәнджәпке кіруіне тыйым салынғандықтан, әйелімен бірге Лакхнауда қоныстанды. Оның тұңғыш туындысы – «Пинjre ки Уран» («Қоңырдан қашу») (1939) – үлкен жетістікке ие болды. 1941 жылы ол «Виплав» («Катаклизм») атты жеке журналын құрды, ол хинди және урду тілдерінде 1941 жылға дейін жарық көрді. Журналдың жабылуына себеп – үкімет «Виплавты» бүлікшіл деп санай отырып, 13 000 рупия көлемінде кепілдік талап еткені. Журнал 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін қайта жаңғыртылды. 1941 жылы ол «Виплава Карьялая» баспасын, ал 1944 жылы «Сати Пресс» баспасын ашты. Яшпалдың келесі кітаптары – «Дада Камред» («Комрадес, Аға») (1941) және «Дешдрохи» («Жауыз») (1943) – екеуі де Коммунистік партияны орталық тақырып еткен көркем туындылар болды. Осы аралықта және Үндістанның тәуелсіздігіне дейін жарық көрген басқа да очерктер, романдар мен әңгімелер оның агитатор екенін күшейтті. Осы бейне 1949 жылы оның тұтқындалуына және сол кезде коммунистік партияның қолдауымен өткен заңсыз теміржол ереуіліне байланысты коммунистік көзқарастарды ұстанатын адамдарды тұтқындаған Уттар-Прадеш үкіметінің бұйрығымен түрмеге қамалуына әкелді. Оның тұтқындалуына байланысты халық арасында наразылық туды, үкімет ұятқа қалып, мәселені кері қайтаруға мәжбүр болды, бірақ ол Лакхнауға кіруіне алты айға тыйым салып, «Виплавтың» соңғы жабылуына себепкер болды. Оның автобиографиясы – «Синхавалокан» («Арыстанның көзқарасы немесе кері қарау») – 1951–1955 жылдары үш томдық түрде жарық көрді және Үндістандағы тәуелсіздік үшін қарулы күрес туралы толық мәліметтерімен, сондай-ақ оның өзінің ерте өмірінен алынған ақпарларымен танымал. Ол 1976 жылдың 26 желтоқсанында қайтыс болған кезде осы автобиографияның төртінші томын жазып жатқан еді. Яшпал 1970 жылы «Падма Бхушан» орденімен марапатталды.

It was after Yashpal's release from prison that he began to write, seeing literature as a vehicle for righting the wrongs that he perceived to exist in Indian society. Marxism became his preferred ideology; he saw the Communist Party of India as the successor to the HSRA, although he joined neither that nor any other political party. Yashpal had been banned from entering Punjab following his release from prison and so settled with his wife in Lucknow. His first work, Pinjre ki Uran (Flight from the Cage) (1939), was a notable success. He worked briefly for Karmayogi, a Hindi language magazine, before establishing his own magazine, Viplav (Cataclysm), which was published in Hindi and Urdu until its closure in 1941. The closure became necessary because the government, which considered Viplav to be seditious, demanded a 13,000 rupee security; the magazine was restarted after India gained independence in 1947. In 1941, he established a publishing house called Viplava Karyalaya and, in 1944, a printing press called Sathi Press. Yashpal's next books – Dada Kamred (Comrade, The Big Brother) (1941) and Deshdrohi (Traitor) (1943) – were both fictional works that had the Communist Party as a central theme. Other essays, novels, and short stories were published between that time and Indian independence, and these added to the impression that he was an agitator. That impression caused his arrest in 1949 and jailing by order of the Government of Uttar Pradesh, which was at that time arresting people with communist sympathies due to an illegal railway strike that had Communist Party support. A public outcry at his arrest ensued and the government had to back down in a humiliating manner, although they did succeed in banning him from Lucknow for a period of six months and thus caused the final closure of Viplav. His autobiography, Sinhavalokan (A Lion's Eye View or A Backward Glance), was published in three volumes between 1951–55 and is recognized for its detailed account of the armed struggle for independence in India as well as for information on his own early life. He was writing a fourth volume of this autobiography at the time of his death on 26 December 1976. Yashpal was awarded the Padma Bhushan in 1970.

Жүз жылдық мерейтойы

2003–2004 жылдары оның туғанына 100 жыл толуы тойланды және 2003 жылғы 3 желтоқсанда Үндістан поштасы оның құрметіне ескерткіш пошта маркасын шығарды.

Шығармалары

Яшпал хинди тілінде 50-ден астам туынды жазды, олардың көптегені басқа тілдерге аударылған. Оның жарияланған еңбектерінің ішінде:

Саяхат

Сонымен қатар ол Шығыс Еуропадағы саяхаттары негізінде екі шығарма жазды, "Рах Бети" ("Саяхаттың баяны") және "Деха Соча Самджа" ("Көрдім, ойладым, түсіндім").

Теледидарлық бейімделулер

Сунил Батта Яшпалдың туындыларын бейімдеген екі телесериалды түсірді: 1995 жылғы «Гүлдаста» және 2005 жылғы «Жаңа өмірдің түстері».