Кіріспе

Дханпат Раи Шривастава (31 шілде 1880 – 8 қазан 1936), көбінесе Мунши Премчанд деп танылады, өзінің Премчанд атты қаламдымымен белгілі болған үнді жазушысы, хиндустани тіліндегі әдебиеттің көрнекті өкілі. Премчанд хинди және урду тілдеріндегі әлеуметтік романдардың алғашқы жазушыларының бірі. Ол 1880-ші жылдардың соңындағы қоғамда кең таралған касталық жүйе және әйелдер мен еңбекшілердің ауыр жағдайлары туралы жазған тұңғыш авторлардың бірі. Ол Үндістан субконтинентінің ең танымал жазушыларының қатарында, және 20-шы ғасырдың басындағы ең маңызды хинди жазушыларының бірі саналады. Оның ең белгілі шығармалары – «Годан», «Кармабхуми», «Габан», «Мансаровар» және «Идгах». Ол 1907 жылы «Соз е Ватан» («Ұлттың қайғысы») атты кітабында алғашқы бес әңгімесін жариялады. Оның мұрасы – оннан астам роман, 300-ге жуық әңгіме, көптеген эссе және хинди тіліне аударған көптеген шетелдік әдеби туындыларды қамтиды.

Ерте өмір

Мунши Премчанд 1880 жылдың 31 шілдесінде Банарас қаласының жанындағы Ламхи ауылында дүниеге келді. Оның ата-тегі Читрагуптаванши Каяст әулетінен тараған, олар 8-9 бигха жерге ие болған. Оның әкесі Гуру Сахай Рай патвари (ауылдық жер тізімі сақтаушысы), ал әкесі Ажаиб Лал пошта кеңсесінің кызметкері болған. Анасы – Карауни ауылының Ананди Деви, ол "Бәде гәр ки бети" романындағы Ананди кейіпкеріне шабыт берген болуы мүмкін. Дханпат Рай Ажаиб Лал мен Анандидің төртінші баласы еді. Бірінші екеуі нәресте шағында қайтыс болған қыздар, ал үшіншісі – Сугги есімді қыз. Оның бай жер иесі ағасы Махабир оны "Наваб" деп лақаптап атаған. "Наваб Рай" – Дханпат Райдың алғаш таңдаған псевдонимі. Жеті жасында Дханпат Рай Ламхи маңындағы Лалпур медресесінде білім алуын бастады. Мунши Премчанд өзін оқшау сезінді, себебі оның үлкен әпкесі Сугги үйленген еді, ал әкесі жұмыста болып, көбінесе үйде болмайтын. Әкесі Горакхпурға ауысқан соң қайтадан үйленді, бірақ Премчанд өгей анасынан көп қамқорлық көрмеді. Өгей ана кейіннен Премчандтың шығармаларында жиі кездесетін тақырыпқа айналды. Бала кезінде Дханпат Рай әдебиеттен күш алып, кітаптарға құмар болды. Ол парсы тіліндегі "Тилизм е Хошруба" атты фантастикалық дастанының әңгімелерін темекі дүкенінде естіген. Кітап сатушының жұмысына орналасып, көптеген кітаптарды оқуға мүмкіндік алды. Миссионерлік мектепте ағылшын тілін үйреніп, Джордж В. М. Рейнольдстың сегіз томдық "Лондон сотының құпиялары" сияқты бірнеше көркем шығармаларды зерттеді. 1895 жылы 15 жасында, тоғызыншы сыныпта оқып жүргенде үйленді. Бұл некеге оның анасының жағынан келген әкесі араластырған. Келіні бай жер иесі отбасынан шыққан, Премчандтан үлкен болған, ол оны ұрысқақ және келбетсіз деп тапты. Сондықтан оқуын жалғастыра алмады. Содан кейін ол Банараста адвокаттың ұлына жеке сабақ беріп, ай сайын бес рупий жалақы алды. Адвокаттың қорасының үстіндегі саз үйдің кішкене бөлмесінде тұрып, жалақысының 60 пайызын үйіне жіберді. Оның алғашқы повесі "Асрар е Маабид" ("Құдайдың мекенінің құпиялары", хинди тілінде "Девастхан Рахасия") болды, онда ғибадатхана діни қызметкерлерінің сыбайлас жемқорлығы және олардың кедей әйелдерді жыныстық құлдыққа салуы суреттелген. Бұл повесть 1903 жылдың 8 қазанынан 1905 жылдың ақпанына дейін Банарас қаласындағы "Аваз е Халк" апталық газетінде бөлім-бөліммен жарияланды. Әдеби сыншы Зигфрид Шульц "оның тәжірибесіздігі алғашқы романында анық байқалады" дейді, ол жақсы ұйымдастырылмаған, тартымды сюжеті жоқ және стереотиптік кейіпкерлерді бейнелейді. Пракаш Чандра Гупта оны "жетілмеген туынды" деп атап, "өмірді тек қара және ақ түстерде көруге бейімділігін" көрсетеді. 1906 жылы Премчанд Фатхпур маңындағы ауылдың жер иесінің қызы Шиварани Девиге үйленді. Бұл қадам сол кезде революциялық саналды және Премчанд көптеген әлеуметтік қарсылыққа тап болды. Оның қайтысынан кейін Шиварани Деви оның өмірі мен шығармалары туралы "Премчанд Гхар Мейн" ("Премчанд үйде") атты кітап жазды. 1905 жылы ұлтшылдық қозғалысқа шабыттанған Премчанд "Замана" журналында Үнді ұлттық конгресінің жетекшісі Гопал Кришна Гокхале туралы мақала жариялады. Ол Гокхаленің саяси бостандыққа жету әдістерін сынап, Бал Гангадар Тилактың радикалды шараларын қабылдауды ұсынды. Премчандтың алғашқы жарияланған әңгімесі "Дүния ка Сабсе Анмол Ратан" ("Әлемдегі ең қымбат асыл тас") болды, ол 1907 жылы "Замана" журналында жарық көрді. Аңыз бойынша, ең қымбат "асыл тас" – тәуелсіздікке қол жеткізу үшін қажетті соңғы тамшы қан. Премчандтың ертедегі көптеген әңгімелеріндегі патриоттық рух Үндістанның тәуелсіздік қозғалысының ықпалынан туындаған. 1907 жылдың сәуір-тамыз айларында Премчандтың "Рути Рани" романы "Замана" журналында бөлім-бөліммен жарияланды.

Премчанд атауын қабылдау

1909 жылы Премчанд Махобаға ауыстырылып, кейін Хамирпурға мектеп инспекторының орынбасары болып тағайындалды. Осы шамада "Соз е Ватан" британдық үкімет шенеуніктерінің назарына ілігіп, бүлік тудыратын туынды деп тыйым салынды. Хамирпур ауданының британдық әкімшісі Джеймс Сэмюэл Стивенсон Премчандтың үйіне шабуыл жасауға бұйрық берді, онда "Соз е Ватан" журналының шамамен бес жүз данасы өртелді. Осыдан кейін Дханпат Раидің "Дуния ка сабсе анмол ратан" атты тұңғыш әңгімесін жариялаған "Замана" урду журналының редакторы Мунши Дая Нараин Нигам "Премчанд" деген псевдонимді ұсынды. Дханпат Раи "Наваб Раи" есімін пайдалануын тоқтатып, Премчанд болып белгілі болды. Премчанд көбінесе Мунши Премчанд деп аталды. Шындығында, ол Канхайялал Муншимен бірге "Ханс" журналын шығарды. Автор туралы мәліметте "Мунши, Премчанд" деп жазылған. Содан бері ол Мунши Премчанд деп танылды. 1914 жылы Премчанд хинди тілінде жазуға кірісті (хинди және урду бір тілдің – хиндустанидің екі бөлек диалектісі саналады, хинди сөздік қорының көп бөлігі санскриттен, ал урду тілі парсы тілінен көп әсер алған). Осы кезде ол урду тіліндегі көркем әдебиет авторы ретінде жақсы танымал болды. Оның алғашқы хинди әңгімесі "Саут" 1915 жылғы желтоқсанда "Сарасвати" журналында, ал алғашқы әңгімелер жинағы "Сапта Сародж" 1917 жылғы маусымда жарық көрді.

Горахпур

1916 жылдың тамызында Премчанд жоғары қызметке көтеріліп Горакхпурға ауыстырылды. Ол Горакхпурдағы Нормальдық жоғары мектепте ассистент-мұғалім болды. Горакхпурда ол кітап сатушы Будди Лалмен достық қарым-қатынас орнатып, мектепте емтиханға дайындау кітаптарын сату шартымен роман қарыздап алуға мүмкіндік алды. Роман бақытсыз үй шаруасындағы әйелдің тағдырын баяндайды, ол алдымен куртизан болып, кейін куртизандардың жас қыздары үшін жетімдер үйін басқарады. Роман сыншылар тарапынан жылы қабылданып, Премчандтың атын кеңінен танытты. 1919 жылы Премчанд Аллахабад университетінен бакалавр дәрежесін алды. 1921 жылға қарай ол мектептерді тексеру инспекторының орынбасары болып тағайындалды. 1921 жылдың 8 ақпанында ол Горакхпурда өткен жиынға қатысты, онда Махатма Ганди адамдардан үкіметтік қызметтен бас тартуды сұрады, бұл бейбітшілік қозғалысының бір бөлігі болды. Премчанд, денсаулығы нашар болғанымен және екі баласы мен жүкті әйелін асырауы керек болғанына қарамастан, бес күн ойланып, әйелінің келісімімен үкіметтік қызметінен кетуге шешім қабылдады.

Банараға қайта оралу

Жұмысынан кеткен соң, Премчанд 1921 жылғы 18 наурызда Горакхпурдан Банарасқа кетіп, әдеби мансабына назар аударуға шешім қабылдады. 1936 жылы қайтыс болғанға дейін ол ауыр қаржылық қиындықтар мен созылмалы аурулармен күресті. Шульцтің сөзінше, "Нирмала" (1925) және "Пратигья" (1927) романдары арқылы Премчанд бұрынғы туындыларынан басым түсетін "тепе-тең, реалистік деңгейге" қол жеткізіп, оқырмандарын өз ықпалында ұстауға мүмкіндік алды. "Нирмала" романы Үндістандағы қалың мал дәстүріне арналған. Ол алғаш рет 1925 жылдың қарашасынан 1926 жылдың қарашасына дейін "Чанд" журналында бөлім-бөліммен жарияланды, содан кейін роман түрінде басылды. "Пратигья" ("Серт") жесірлердің қайта үйлену мәселесін қамтыды. 1928 жылы Премчандтың орта таптың ашкөздігін көрсететін "Габан" ("Жұлып алу") романы жарық көрді. 1930 жылғы наурыз айында Премчанд үнді халқын британ үкіметіне қарсы күреске шақыру мақсатында "Ханс" атты әдеби-саяси апталық журналды іске қосты. Саяси тұрғыдан өткір пікірлерімен ерекшеленген журнал пайда әкелмеді. Содан кейін Премчанд тағы бір журналдың, "Жағаран" журналының редакторы болды, бірақ ол да табыс таппады. 1931 жылы Премчанд Канпурға көшіп, Марвари колледжінде оқытушы болып жұмыс істеді, алайда колледж басшылығымен келіспеушіліктер туындағандықтан жұмыстан кетіп қалуға мәжбүр болды. "Бомбей Толкис" киностудиясын құрған Химаншу Рой Премчандты қалуға көндіруге тырысты, бірақ нәтижесіз аяқталды.

Соңғы күндер

Бомбейден кеткен соң Премчанд Аллахабадқа қоныстануды жоспарлады, онда оның ұлдары Шрипат Рай мен Амрит Кумар Рай оқыды. Ол «Ханс» журналын да сол жерден шығаруды ниеттенді. Бірақ қаржылық жағдайының қиындығы мен денсаулығының нашарлауына байланысты «Ханс» журналын Үнді әдеби кеңесіне тапсырып, Банарасқа көшті. 1936 жылы Лакхнаудағы Прогрессивті жазушылар қауымдастығының алғашқы президенті болып сайланды. Ол 8 қазан күні 1936 жылы, бірнеше күн ауырып, лауазымында жүрген кезінде қайтыс болды. Премчандтың соңғы аяқталған туындысы – «Годан» (Сиыр сыйы, 1936) оның ең жақсы романы деп есептеледі және хинди тіліндегі ең көрнекті романдардың бірі саналады. Романның басты кейіпкері, кедей шаруа Хори, ауылдық Үндістанда байлық пен мәртебенің символы болған сиырды өте қалайды. Зигфрид Шульцтің сөзінше, «Годан – батыс әдеби стандарттарының талаптарын толыққанды орындайтын, жақсы құрылымдалған және теңдестірілген роман». Рабиндранат Тагор сияқты басқа да танымал авторлардан айырмашылығы, Премчанд Үндістаннан тыс жерлерде көпке танылмады. Шульц мұның себебін оның шығармаларының сапалы аудармаларының жетіспеуімен түсіндіреді. Сонымен қатар, Тагор мен Иқбалдан өзгеше, Премчанд Үндістаннан тысқары елдерге сапар шекпеді, шетелде оқымады және белгілі шетелдік әдеби тұлғалармен қарым-қатынас жасаған жоқ. 1936 жылы Премчанд «Кафан» («Көмейке») деген әңгімені жариялады, онда кедей адам қайтыс болған әйелінің жаназасына ақша жинайды, бірақ оны тамақ пен ішімдікке жұмсайды. Премчандтың соңғы жарияланған әңгімесі «Крикет матчы» болды, ол 1938 жылы, оның қайтысынан кейін «Замана» журналында жарық көрді.

Стиль және әсерлері

Премчанд – шығармаларында реализмді ерекше орын алған алғашқы хинди тілінде жазған автор болып саналады. Премчанд 1900 жылдардың соңында Канпурда болғанда саяси мәселелерге қызығушылық таныта бастады, және бұл оның ерте туындыларында, олардың патриоттық рухта болуында көрініс тапты. Оның саяси ойларына бастапқыда Үндістан Ұлттық Конгресінің орташа көзқарасты лидері Гопал Кришна Гокхале әсер еткен, бірақ кейін ол экстремистік көзқарасты Бал Гангадар Тилакқа қарай бет бұрды. Мұны "Рангбхуми" (1924) сияқты шығармаларынан көруге болады. Премчандтың үнді әдебиетіне тигізген әсерін бағалау мүмкін емес. Қайтыс болған ғалым Дэвид Рубин "Премчанд әлемі" (1969) еңбегінде былай жазды: "Премчандке хинди және урду тілдеріндегі "шындық әңгіме" және "шындық роман" жанрларын жасаған құрмет тиесілі. Ол дерлік жеке күшімен осы тілдердегі көркем әдебиетті мақсатсыз романтикалық хикаялардың батпағынан сол заманғы еуропалық көркем әдебиетпен салыстыра алатын реалистік повестеудің жоғары деңгейіне көтерді; және екі тілде де ол теңдесі жоқ шебер ретінде танылды". Өмірінің соңғы жылдарында ол күрделі драманың аренасы ретінде ауыл өміріне ден қойды, бұл "Годан" (1936) романы мен "Кафан" (1936) әңгімелер жинағында жақсы көрініс тапқан. Премчандтың Ламхидегі әулеттік үйі мемлекеттік басқарумен қайта жаңартылуда. Оның шығармаларын зерттеу үшін Ламхиде институт құрылды. Силигуридегі Мунши Премчанд Махавидиялаяға оның есімі берілген. Орталық Джамия Миллия Исламия университетінде Мунши Премчанд атындағы Мұрағат орталығы ашылды. Онда Премчандтың шығармаларының мұрасы сақталады, өйткені оның танымал "Кафан" әңгімесі Джамияда жазылып, алғаш рет "Джамия" журналында жарияланған. 2016 жылдың 31 шілдесінде Google Мунши Премчандтың 136 жылдық туған күніне арналған Google Doodle-ды көрсетті.

Жұмыстардың тізімі

Премчанд үш жүзден астам әңгіме, он төрт роман, көптеген эсселер мен хаттар, пьесалар және аудармалар жазды. Премчандтың көптеген шығармалары оның өлімінен кейін ағылшын және орыс тілдеріне аударылды.

Романдар

Хинди атауы Урду атауы Баспасөз күні Ұзындығы (беттер) Сипаттама Девастан Рахасия Асрар е Маабид Аваз е Халк (сериалдық форма) 8 қазан 1903 – ақпан 1905 116 Атаманың ағылшынша аудармасы: Құдайдың мекенінің құпиясы. Према Хамхурма о Хамсаваб Үндістан баспасы/Хиндустан баспасы 1907 Амрит Рай жас жесір Пурнаға үйлену үшін әлеуметтік қарсылықты жеңіп, бай және әдемі қалыңдығы Премадан бас тартады. ("Бабу Наваб Раи Банарси" деген атпен жазылған). Кишна медициналық зал баспасы, Банарас 1907 142 Қазір жоғалған; әйелдердің зергерлік бұйымдарға деген құмарлығын сатиралық түрде бейнелейді. Рутхи Рани Замана (сериялық форма) 1907 жылғы сәуір-тамыз Соз е Ватан Замананың баспашылары 1907, 1909 Британ үкіметі 1909 жылы тыйым салды. Вардан Жалуа е Иссар Грант Бхандар және Дханжу 1912 128 Вардан ("Нәсібе") - Пратап Чандра мен Бридж Рани туралы, бір-бірін ұнататын екі балалық шақтағы көршілер. Бридж басқа еркекке тұрмысқа шығып, жесір қалғаннан кейін атақты ақынға айналады. Оның досы Мадхви Бриджтен естігеннен кейін Пратапты ұната бастайды. Пратап садхуға айналады, ал Мадхви оның ізбасары болады. Сева Садан Базар е Хусн Калькутта Пустак Агенттігі (хинди) 1919 (хинди), 1924 (урду) 280 Бақытсыз үй шаруасындағы әйел алдымен куртизан болады, содан кейін куртизандардың жас қыздары үшін жетімхананы басқарады. Премашрам Гоша е Афиат 1922 Рангбхуми Чоган е Хасти Дарул Ишаат (урду, 1935) 1924 Ағылшынша атауы: Ойын алаңы. Нармала Нармала Идаара е Фуруғ Урду 1925 156 Ағылшынша атауы: Екінші әйел. Үндістандағы жалдамалы сыйлық жүйесі туралы (1921 жылғы қарашадан 1926 жылғы қарашаға дейін Chand журналында романдай жарияланбастан бұрын). Қаяқалп Парда и Мажаз Ладжпат Рай & Sons, Лахор (урду) 1926 (хинди), 1934 (урду) 440 Пратигья Бева 1927 Жесір әйелдің қайтадан неке құруы. Габан Габан Сарасвати баспасы, Банарас; Лажпатрай және ұлдары, Урду базары 1931 248 Габан - Раманатхтың моральдық құлдырауы, талан-таражға түсуге азғырылған батыр туралы роман. Романда ашкөздік, адамгершілік және қоғамның үміттері туралы тақырыптар көтеріледі. Кармабхуми Майдан е Амал Мактаба Джамия, Дели 1932 340 1930 жылы жазылған бұл шедеврде Премчанд индустар мен мұсылмандардың бірлігі және оларды ағылшындардың пайдалануы, содан кейін көп уақыттан кейін бөлінуге әкелгені туралы айтылады. Годан Сарасвати баспасы 1936 344 Ағылшынша атауы: Сиырдың сыйы. Бұл роман әлеуметтік-экономикалық жағынан кедейленіп, ауылдағы кедейлерді қанау мәселесіне арналған. Мангалсутра (толық емес) Хиндустан баспасы 1936 Премчанд осы романның алғашқы төрт тарауын ғана (шамамен 70 бет) аяқтады.

Премчанд шығармаларының бейімделуі

Севасадан (1938) М. С. Суббулакшми басты рөлде ойнаған фильмге айналдырылды. Романның оқиғасы индуистер үшін қасиетті қала – Варанасиде өтеді. Севасадан ("Қызмет үйі") – жандарға арналған институт. Романның басты кейіпкері – Суман есімді әдемі, ақылды және талантты қыз. Ол жоғары кастадан шыққан. Ол өзінен әлдеқайда үлкен, зұлым адамға үйленеді. Ол махаббатсыз неке – бұл жай ғана проституция сияқты екенін түсінеді, айырмасы – тек бір клиент бар. Суманның қарсы тұрған үйінде Боли атты әйел тұрады. Суман Болидің "пәрдеден тыс" екенін, ал өзінің "ішінде" екенін сезінеді. Суман күйеуінен ажырасып, джентльмендерге қызмет ететін сәтті әртіс болады. Бірақ қысқа ғана уақыт сәттілікке жеткеннен кейін, ол өзін-өзі дұрыс деп санайтын индуист әлеуметтік реформаторлар мен моралистердің саяси ойынының құрбанына айналады. 1966 жылы Премчандтың "Габан" романының фильмдік нұсқасы шықты. Фильмде Сунил Датт, Садхана Шивдасани, Канхайялал және Лила Мишра ойнады, ал музыкасын Шанкар-Джайкишан дуэті жазды. "Хира Моти" (1959) – Үндістанның хинди тіліндегі фильмі, режиссері Кришан Чопра. 1977 жылы Сатьяжит Рэй Премчандтың "Шахматшылар" ("Shatranj ke Khiladi") әңгімесі бойынша фильм түсірді, ол хинди тіліндегі үздік фильм үшін Ұлттық киножүлдесін жеңіп алды. Фильм Лакхнаудың навабтарының құлдырауына арналған, ойынға деген құмарлық ойыншыларды жалмап, оларды дағдарыс кезінде өздерінің міндеттерін ұмыттырады. "Ока Ори Катха" (Ауылдың тарихы) – 1977 жылы түсірілген телугу тіліндегі фильм, режиссері Мринал Сен. Ол Мунши Премчандтың "Кафан" әңгімесіне негізделген. Бұл телугу тіліндегі санаулы көркем фильмдердің бірі. Үнді кинорежиссері Сатьен Бос Премчандтың "Панч Пармешвар" әңгімесін 1979 жылы "Санч Ко Аанч Нахин" фильміне бейімдеді. "Базар е Хусн" (2014) – Үндістанның хинди тіліндегі фильмі, Премчандтың осы аттас романына негізделген. 2019 жылы шыққан "Ек бетуке адми ки афрах раатеин" үнді фильмі Федор Достоевскийдің "Ақ түндер" және "Күлкілі адамның арманы", сондай-ақ Премчандтың "Бхут" шығармаларына негізделген. Үнді ұлттық телеарнасы Дордаршан DD National арнасында Премчандтың шығармалары бойынша кем дегенде үш телесериал көрсетілді: Мунши Премчандтың "Гулдаста", "Мунши Премчанд ки Кахани" және "Техрир Мунши Премчанд Ки". "Садгати" (Премчандтың әңгімесі бойынша) және "Сева Садан" ("Базар е Хусн" бойынша) телефильмдері де Дордаршан арнасында көрсетілді.