Кіріспе

Қытайдың жекпе-жек өнерінің Ву (Хао) стилі тай-чи (s=武(郝)式太极拳) – тай-чидің бес негізгі стилінің бірі. Оны 19 ғасырдың ортасында Қытайдың Хэбэй провинциясының Юнньян қаласындағы бай және ықпалды отбасының мүшесі Ву Юсян құрды. Ву шамамен он жыл бойы Ян стилі тай-чиінің негізін қалаушысымен, содан кейін бір айдан астам уақыт Чэнь стилі шеберінің жанында жаттықты. Ву ішкі жекпе-жек өнері туралы нұсқаулықты да алды, ол қазір тай-чи классикасы деп аталатын және Вудың осы тақырыптағы жазбаларын қамтитын негізгі құралды құрады. Осы дереккөздерден Ву және оның отбасы өз стилін дамытты, сонымен қатар тай-чидің мәдени және интеллектуалдық негізін де қалыптастырған болуы мүмкін. Бұл Ву стилі (武, Wǔ) Чэнь, Ян, Ву (Хао), Ву (吳, Wú) және Сунь стильдерінің арасында үшінші ең көнесі, бірақ бестің ішіндегі ең кішісі және ең аз танымал, өйткені Ву Юсян мен оның отбасына кәсіби оқыту қажет болған жоқ. Ол кіші және орташа формаларымен, сондай-ақ "ашылу-жабылу" немесе "кай хе" (開合, 开合) тай-чидің негізгі тұжырымдамасына баса назар аударғанымен танымал, сондықтан ол "Кай хе" тай-чи (開合太極拳) деп те аталады.

У Юсян

У Юсян 1840-шы жылдардың басында Ян Лучанмен жаттығуды бастады, Ян Чэнь ауылындағы жылдарынан кейін Йонгнянға оралғаннан соң Ян стилі тай-чидің негізін қалаушымен. Ву отбасының көптеген меншіктерінің ішінде Чэн Дехудың дәріханасы мен емханасы да болды, онда Ян өзінің "жұмсақ бокс" (軟拳), "мақта бокс" (棉拳) немесе "бейтараптандыру бокс" (化拳) деп атаған өнерін үйретті. Бірақ 1850-ші жылдардың басында Ву және оның отбасы Янгты алыстағы Пекиндегі көрнекті отбасымен таныстырып, оны принц Дуанның сарайында жекпе-жек өнерінен оқытушылық қызметке шақырды. Содан кейін Ву Чэнь стилі мен Чжаобао тай-чи шебері Чэнь Цинпинге жол тауып, Чжаобао ауылында Чэньпен бір айдан астам уақыт жаттықты (Вудың шөбересі мен немересі қалдырған жазбалар бойынша). Янгпен шамамен он жыл жаттыққаннан кейін Ву Ченнен көптеген нәрселерді жылдам меңгеріп, одан әрі терең түсінік пен көрегендікке қол жеткізді.

Тай-чи классикасы

1850-ші жылдардың басында Вудың үлкен ағасы Ченцин (武澄清, сондай-ақ Ву Цюйин, 武秋瀛; 1800–1884) Хэнаньда үкімет қызметкері болып жұмыс істеп тұрғанда, ішкі жекпе-жек өнерінің қағидаларына арналған нұсқаулық алды. Келесі буынның жазбаларында бұл "тұз дүкенінен" алынғаны туралы қысқаша айтылған, оқырманның бұл мәлімдемеге контексті түсінеді деген болжаммен. Тұз саудагерлері бай және Ву Ченцин сияқты лауазымды шенеуніктермен бірдей әлеуметтік статусы бар еді. Кем дегенде бір ғалым, дүкеннің иесі Ву отбасының осы тақырыпқа деген қызығушылығын білген, және басқа нәрселермен қатар салық жинаумен айналысатын Ченцинге жақындасуға тырысқан кітап жинаушы болуы мүмкін деп болжайды. Қолжазбаның авторлығы Шаньсиден шыққан Ван Зонгюеге жатқызылды, оның туралы нақты тарихи деректерде ешқандай ақпарат жоқ. (Кейбіреулер Ван Зонгюе Ву Юсянның немесе Ву отбасының басқа бір мүшесінің псевдонимі болуы мүмкін деп ұсынған, бірақ жазу стилі өзгеше, ал қарапайым тұз дүкенінің оқиғасы – мысалы, өлмейтін дана оны сиқырлы үңгірде тапты деген мәлімдемеден гөрі – сенімдірек көрінеді.) Ву Ченцин нұсқаулықты Ву Юсянға берді, ол оны досы және ұстазы Ян Лучанмен талқылады. Ян мұның маңызды екеніне келісті. Келесі жылдары Ву және оның отбасы осы мәтіннің сабақтарын өнерлерін дамытуға қолданды және оның айналасында жазбаша жұмыстар жиынтығын жасады, ол тай-чи классикасының бірінші нұсқасы ретінде танылды. Вудың шөбересі және ең жақсы шәкірті Ли Ию (李亦畬; 1832–1892) соңғы жинаққа бірнеше мәтін қосты. Вудың үлкен ағалары Ченцин және Руцин (武汝清; 1803–1887) да мемлекеттік қызметтен зейнеткерлікке шыққаннан кейін осы тақырыпта жазды, бірақ Ли Июдің осы және басқа жұмыстары 1980 және 1990 жылдарға дейін жарияланбады, сондықтан олар "жоғалған классикалар" деп аталды. Ву, әрине, өзінің жазбаларын Ян Лучанмен және Янның ұлы Ян Банхоумен де бөліскен болуы мүмкін, оны Ву оқытумен айналысты (вероятно, сауаттылықтан да, тай-чиден де). Ву және Ян әулеттері келесі буынға қарай біртіндеп алыстағанмен, 20-шы ғасырдың басында Ян Ченфудың шәкірттері осы мәтіндердің өздерінің қосымшаларымен жаңа нұсқаларын жариялай бастады және оларды "тай-чи классикасы" деп атады.

Тай-чидің аты

"Тайцзицюань" термині (тай чидің қытайша атауы) алғаш рет У/Ли әулетінің XIX ғасырдың ортасындағы жазбаларында кездескен болуы мүмкін, бәлкім, "Тайцзи Удзиден туған; ол Инь мен Янның анасы" деген сөздермен басталатын Ван Цзонгюэ мәтінінен алынған. У әулеті өнерлерін жариялауға мұқтаж болмағандықтан, оны бұқаралыққа жеткізу Ян әулетіне жүктелді. Бірақ, екі әулеттің мақсаттары әртүрлі болды, әсіресе екінші буында қарым-қатынастары суынып (немесе нашарлап) кеткен соң, бір-бірін еске алу қажеттігін сезінбеді, сондықтан бұл туралы білетін адамдар аз болды. Ян әулетінің дәстүріне сәйкес, императорлық сарай ғалымы Вэн Тунхе Янг Лучанның өнерін сипаттаған өлеңінде "тайджи" (тай чи) терминін қолданған. Бұл атауға қосымша ықпал еткені ме, әлде бұл жаңа атау "Он үш поза" (十三式), "Ұзын жұдырық" (長拳), "Жұмсақ/Мақта/Нейтралдайтын жұдырық" (軟/棉/化拳) сияқты бұрынғы атаулармен бірге қолданыста болған ба, әлі белгісіз. Ян әулетінің жекпе-жек өнері үшін "тайджи" атауын қолдана бастағаны туралы жазбаша дәлелдер алғаш рет 1875 жылы Янг Лучанның ұлы Янг Банхоу (У Юсяньнан тәлім алған) немесе ХХ ғасырдың басындағы он жылдықтан кешіктірмей, Янг Банхоутың бір немесе бірнеше шәкірттері жазған кейінгі мәтінде кездеседі.

Ли Шенгдуан филиалы

Бұл сала қазіргі уақытта "У (Хао) тай-чи" немесе "У Хао тай-чи" (武郝太極拳) атауын пайдаланады. Оның негізін қалаушы Ли Шенгдуан (s=李圣端; 1888–1948), Хэбэй провинциясының Синтай қаласының тумасы, Хао Вэйчжэннің шәкірті және білімді ғалым болған. Қытайдың Хуэй этностық тобынан шыққан ол Ли Июмен туысқан емес. Оның ең белгілі шәкірттері Ма Ронг (马荣; 1912–1965), Чен Гуань (陈固安; 1913–1993) және У Вэньхан (吴文翰; 1928–2019) болды. Лидің шәкірттері бастапқыда-ақ тай-чи және оған байланысты тақырыптар бойынша көптеген кітаптар мен мақалалар жазды, сонымен қатар көптеген шәкірттерді және студенттерді тәрбиеледі. Чен Гуань осы ұрпақ үшін стандарттаған 108 қозғалыстан тұратын форма туралы кітап жазды, сондай-ақ У (Хао) стиліндегі таяқпен жаттығулар туралы еңбек жариялады. У Вэньхан У (Хао) стиліндегі қолданулар туралы кітап жазды және тай-чи классикалық еңбектерінің толық жинағын редакциялады – Ли Июдің Ван Цзунъюэ классикасының көшірмесінен бастап, ХХ ғасырдың басындағы тай-чи стильдерінің барлық маңызды жазушыларының еңбектеріне дейін, сондай-ақ өнердің тарихы мен теориясы бойынша 200-ден астам мақала жариялады. У Вэньхан 1993 жылы У Юсяңның үлкен ағасы У Чэнциннің бұрын белгісіз еңбектерін зерттеп, жариялады. Бұл мәтіндер, сондай-ақ 1985 және 1993 жылдар аралығында жұртшылыққа алғаш рет таныстырылған Ли Ию, У Жуцин және Ян Банхоудың басқа да "жоғалған классикалары", өнердің негізін қалаушы буынның түпнұсқа тарихы мен ой-пікірлерін түсінуді кеңейтті. Бұл ұрпақ Қытайда дамып келеді және бүкіл әлемде Техас штатында тұратын Грандмастер Джимми К. Вонг (王國强, 王国强, Ван Гуоцян, Вонг Кокханг) – Чен Гуань мен У Вэньханның шәкірті арқылы өкілдік етіледі. Олардың мектептері Чен Гуань стандарттаған 108 қозғалыстан тұратын ұзын форманы, сондай-ақ бірнеше шағын формаларды, түзу қылыш, сабыр, таяқ және өнердің басқа да аспектілерін үйретеді. Кішкентай денелі және жұқа Ли Баою көптеген қарсыластарды таң қалдырып, ринг ішінде де, сыртында да барлық қарсыластарын, тіпті бірнеше бандиттерді жеңді. Жас кезінде қиын өмірге душар болған ол жекпе-жек өнері арқылы күш пен тұрақтылықты тапты және оның шеберлігі оған "Құдайдың қолы (神手)" Ли деген лақап атын әкелді. Ол ұн тарту бизнесін құрып, отбасын асырады, бірақ оның көптеген оқиғалары өмір бойы жалғасты. Оның ең танымал шәкірті – Дун Инцзе. Ол Дунды Нанкин қаласында британдық боксшыға қарсы ұлттық жеңіске жеткізді. Әңгімеге сүйенсек, Ли бастапқыда осы жекпе-жекке өзі қатысуы жоспарланған, бірақ британ консулы үшін жұмыс істейтін қытай бандиті оның көзіне әк ұнтағын лақтырып, уақытша соқыр қылған. Содан кейін ол Сучжоу, Ханчжоу, Нанкин, Хэбэй, Шаньси және басқа жерлерде сабақ берді, оның атағы орталық үкіметтен де оқуға сұраныс тудырды. Вайра ладоңы (金刚掌), Тай Чи Ин жел ладоңы (太极阴风掌) және Лью айналдыруын кеңейту (伸掤收捋旋转圈) әдістерімен танымал, ол Ши Фэнчунь (石逢春), Ли Ванькуан (李万全) және оның жақын досы, Даостық шебер Ли Цзяньсин (李见性) сияқты бірнеше шәкірттерді тәрбиеледі, ол сонымен қатар дәстүрлі қытай медицинасының шебері болған. Ли Баоюдың досы және шәкірті Дун Инцзе осы форманы, сондай-ақ Дун Лиден үйренген ұстанымдар мен принциптерді енгізу арқылы дамытқан жылдам формаларды, бүкіл әлемнің жиырмадан астам елінде оқытылатын Дун отбасы тай-чиінің озық бағдарламасына енгізді. Бұл формалар туралы толық ақпарат төмендегі "Сипаттамалар" бөлімінде келтірілген.

13 маңызды тұстар

У (Хао) стилі тай-чи классикасы әрбір оқушының есінде сақтауы тиіс он үш маңызды ұстанымды қамтиды. У Юсян алғашқы сегізін, "дене әдістерін" (身法, shēnfǎ) жинақтаса, Ли Ию соңғы бес "қағиданы" (要領, жеңілдетілген 要领, yāolǐng) қосты. Барлық У (Хао) ұрпақтары осы тізімнің әрбір қимыл үшін маңызды екеніне келіседі, бірақ кейбіреулері оларды сәл өзгеше ретпен тізімдейді. Төменде Хао әулетінің ұлы шебері Лю Цзишун үйреткен тізімнің аудармасы келтірілген.

Салыстыру: Чэнь мен Ян (Кай Хедің шығу тегі)

У (хао) стилі тай-чи басқа стильдермен, әсіресе Ян стилімен ортақ қағидаларға негізделген. Мысалы, Ян Ченфудың "Он маңызды нүктесі" жоғарыда аталған У (хао) стилінің "Он үш маңызды нүктесімен" бірдей, тіпті кейбір жазушылар Ян стилінде У Юсянның осы тізімнің авторы екенін айтады. Чэнь стилінің шеберлері де осы негізгі нәрселерді бірнеше қосымша нүктелермен, ең бастысы ішкі спиральды энергия жолдары туралы түсінікпен үйретеді. Ян стилі сияқты, У (хао) стилі де Чэнь стиліне қарағанда "жібек тартуға" (抽絲勁, chōusījìn) көбірек назар бөледі, ал У (хао) Ян стилімен бірге "циді дантианға батыруға" (氣沉丹田) баса назар береді, Чэнь стиліндегі дантианды айналдыруға (丹田運轉) емес. Бірақ барлық тай-чи стильдерінің құрамында осы қағидалардың барлығы бар, тек баса назар етуде ғана ерекшеленеді. Сондай-ақ жоғарыда айтылған Ян стиліндегі қару қолданудың ұқсастықтары, сондай-ақ У (хао) стилінің ауысу мен батуға, ал Ян стилінің ауысу мен бұрылуға бағытталған сияқты негізгі қағидалардағы ұқсастықтар мен айырмашылықтар бар, бірақ екі стиль де осы ішкі қағидалардың барлығын қамтиды, өйткені барлық стильдер осы қозғалыстар кезінде жаттығушыдан "бос және толық" (虛實, xūshí) салмақты нақты ажыратуды талап етеді. Бұл У (хао) стилінің шеберлері бастапқыда "péng lǚ jǐ àn" төрт бағытын және "cǎi liè zhǒu kào" төрт бұрышын үйретпеген деген сөз емес, кем дегенде қолды итеру кезінде, мысалы, Ли Ию арқылы берілген "Қолды соғу әні" (打手歌) сияқты, немесе Яо Джизудың қолды итеру туралы жазбаларында "péng, lōu, zhǒu, àn" үлгісіндегі негізгі қолды итеруден бастау арқылы төрт бағыт пен төрт бұрыштың маңыздылығын көрсеткендей. Дегенмен, У (хао) стиліндегілер үшін ең маңызды түсінік – "кай-хе". Тай-чидің басқа стильдері мен басқа да ішкі жекпе-жек өнерлері де барлық қозғалыстарда ашу мен жабудың маңыздылығына назар аударады, бірақ Ли Ию оны алғаш рет "Материалды/материалды емес және ашу/жабу диаграммасы туралы трактатында" (Treatise on the Diagram of Substantial/Insubstantial and Opening/Closing) кай-хе деп атады, ал У (хао) шеберлері осы түсінікті ерекше баса назарға алды. Бірақ Ли Июдің шәкірті Хао Вэйчжэнь өнерді кең жұртшылыққа таратуды бастағанда, ол практикалық қолдану үшін "жуань" сөзін "кай" сөзімен ауыстырып, оқытуын жетілдірді.