Кіріспе
АҚШ қаржыландыратын халықаралық ұйым infobox ұйым.
| name = Халықаралық Республика институты
| image = Халықаралық Республика институты логотипі.svg
| size =
| abbreviation = IRI
| formation =
| headquarters = 1225 I Street NW, Suite 800, Washington, D. C., U. S.
| key people = Daniel Twining (Президент), Dan Sullivan (Директорлар кеңесінің төрағасы)
| revenue = $55,185,831
| revenue year = 2016
| expenses = $55,053,587
| board of directors =
| budget = $78 млн (2008) Оның директорлар кеңесінің көп бөлігі Республикалық партиядан құралған. Оның қоғамдық миссиясы – саяси партияларға мәселелерге негізделген және жауапты болуға көмектесу, азаматтардың үкіметтік жоспарлауға қатысуына қолдау көрсету және саяси процестегі әйелдер мен жастар сияқты маргиналды топтардың рөлін арттыру арқылы бүкіл әлемде бостандық пен демократияны дамыту. Ол бірнеше рет шетелдік ішкі істерге араласуда айыпталып, 2004 жылғы Гаитидегі төңкеріске қатысқан деген күдік тудырды. Алғашқыда ол Халықаралық істер жөніндегі Ұлттық Республика институты деп аталды. IRI бағдарламаларына саяси партиялар мен кандидаттарға олардың құндылықтары мен институционалдық құрылымдарын дамытуға көмектесу, жақсы басқару тәжірибесін енгізу, азаматтық қоғамды дамыту, азаматтық білім беру, әйелдер мен жастардың лидерлік қабілетін арттыру, сайлау реформасы мен сайлау мониторингі, сондай-ақ жабық қоғамдардағы саяси өркендеуді қолдау кіреді. IRI құрылғаннан бері Африка, Азия, Кариб аймағы, Шығыс Еуропа, Латын Америкасы және Таяу Шығыста белсенді қызмет етеді. 2018 жылы 25 жыл бойы IRI-дің директорлар кеңесінің төрағасы болған АҚШ сенаторы Джон Маккейн, директорлар кеңесіне өкілдігінен бас тартатынын хабарлады. Маккейн оның орнына АҚШ сенаторы Дэн Салливанды ұсынды.
infobox organization
| name = International Republican Institute
| image = International Republican Institute logo. svg
| size =
| abbreviation = IRI
| formation =
| headquarters = 1225 I Street NW, Suite 800, Washington, D. C., U. S.
| key people = Daniel Twining (President)Dan Sullivan (Chairman of the Board of Directors)
| revenue = $55,185,831
| revenue year = 2016
| expenses = $55,053,587
| board of directors =
| budget = $78m (2008) Most of its board is drawn from the Republican Party. Its public mission is to advance freedom and democracy worldwide by helping political parties to become more issue based and responsive, assisting citizens to participate in government planning, and working to increase the role of marginalized groups in the political process, including women and youth. It has been repeatedly accused of foreign interference and has been implicated in the 2004 Haitian coup d'état. It was initially known as the National Republican Institute for International Affairs. IRI's programs include assisting political parties and candidates develop their values and institutional structures, good governance practices, civil society development, civic education, women's and youth leadership development, electoral reform and election monitoring, and political expression in closed societies. Since its founding, IRI has been active globally in Africa, Asia, the Caribbean, Eastern Europe, Latin America, and the Middle East. In 2018, U. S. Senator John McCain, who served as IRI's chairman of the board for 25 years, informed IRI's board of directors that he was stepping down. McCain recommended U. S. Senator Dan Sullivan to succeed him.
Тарих
IRI 1983 жылы АҚШ президенті Рональд Рейганның 1982 жылы Вестминстердегі Ұлыбритания Парламенті алдында сөйлеген сөзінен кейін құрылды, онда ол елдерге демократияның инфрақұрылымын құруға көмектесудің кең мақсатын ұсынды. Рейган Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын келтіре отырып, "біз бостандық тек қана бірнеше бақытты адамдардың ғана емес, барлық адамдардың бұрынғы және жалпылама құқығы екендігіне берік сенімде болуымыз керек" деді. IRI саяси партияларға оқыту және көмек көрсету арқылы бүкіл әлемде жұмыс істейді. 501(c)(3) статусына ие, салықтан босатылған ұйым ретінде IRI АҚШ-тың ішкі саясатына араласпайды. Дегенмен, оның кеңесінің көп бөлігі республикалық партиядан тағайындалған мүшелерден құралған.
2004 жылғы Гаити төңкерісі
IRI 2002 жылдан 2004 жылға дейін Гаитидегі бағдарламалары үшін USAID-тен қаржыландыру алды. IRI 2007 жылдың жазында Гаитидегі бағдарламасын тоқтатты. 2006 жылдың 29 қаңтарында Канадалық телерадиокорпорация "Гаити: Бұзылған демократия" атты ХИИ-нің төңкерістегі рөлі туралы деректі фильмді көрсетті. Брайан Дин Курран, сол кездегі АҚШ елшісі және Клинтонның бұрынғы тағайындамасы, 2000 жылғы парламенттік сайлаудан кейін Жан Бертран Аристид пен оның оппозициясы арасындағы бейбіт келіссөздерді өткізуге жасаған күш-жігерін ХИИ-нің бұрынғысын келтіргені үшін айыптады. Курранның сөзіне сүйенсек, сол кездегі ХИИ-нің Гаитидегі өкілі Стэнли Лукас оппозиция көшбасшыларына кейін биліктен қуылған Аристидпен келісімге келмеуге кеңес берген. Курран сондай-ақ Лукастың өзін оппозицияға Вашингтон қаласының өкілі ретінде таныстырғанын және оның кеңесі АҚШ Мемлекеттік департаментінің кеңесіне қайшы болғанын, тіпті АҚШ үкіметінің кеңесі сияқты әсер қалдырғанын мәлімдеді. ХИИ "New York Times" газетіне жолдаған хатында елші Курранның айыптауларына жауап берді.
2009 жылғы Гондурас конституциялық дағдарысы
2009 жылы IRI Демократияны қолдайтын ұлттық қордан 550 000 доллар алды. Бұл қаражат Мексика мен Гондурастағы сарапшылық орталықтардың қатысуын арттыру және күшейту, саяси партияларды маңызды мәселелер бойынша нақты ұстанымдар қабылдауға ықпал ету, сондай-ақ 2009 жылғы Гондурас конституциялық дағдарысынан кейін 2009 жылғы сайлау кампанияларында саяси ұстанымдарды іске асыруға бағытталған бастамаларды қолдау мақсатында берілді.
Куба
2008 жылы Куба үкіметі АҚШ конгресінің бұрынғы қызметкері Калеб МакКарриді 2004 жылғы Гаитидегі төңкерісті ұйымдастырғаны және Кубада мемлекеттік төңкеріс жасауға әрекеттенгені үшін айыптады.
Таяу Шығыс
2011 жылдың 15 сәуірінде The New York Times газетінде жарияланған мақалада IRI, Халықаралық істер жөніндегі ұлттық демократиялық институты және басқа да ұйымдар Таяу Шығыста, оның ішінде Мысыр мен Тунисте авторитарлық режимдерде реформа талап еткен белсенділерді даярлағаны айтылған. 2011 жылы Мысыр Әділет министрлігі Египетте жұмыс істейтін ҮЕҰ-лардың шетелдік қаржыландырылуы туралы есеп жариялады, онда IRI 2011-12 жылғы Египет сайлауы үшін USAID-тен шамамен 7 миллион доллар алғаны туралы мәлімдеме жасалған. 2011 жылғы қаңтар революциясынан кейін Мысырды бақылауға алған әскери билеушілер бұл шетелдік қаржыландыруды Мысырдың ішкі істеріне араласу деп есептеді.
Польша
IRI 1991 жылдан бері Польшада бағдарламалар іске асырып келеді, онда ол түрлі-түрлі "орталық және оңшыл" саяси партияларды біріктіріп, ұйымдастыруға жұмыстанды, нәтижесінде 1997-2001 жылдар аралығында Польшаны коалициялық үкімет ретінде басқарған Ұжымдық сайлау әрекеті (AWS) құрылды. Сондай-ақ, ол саяси науқандарды жүргізу, коммуникация және зерттеу салаларында оқытулар ұйымдастырып, AWS-тің құрылуына және дамуына көмектесті.
Африка
IRI Африкада белсенді түрде жұмыс істейді, қазіргі уақытта Бенин, Буркина-Фасо, Камерун, Орталық Африка Республикасы, Чад, Конго Демократиялық Республикасы, Эфиопия, Гана, Кения, Мозамбик, Нигерия, Сьерра-Леоне, Сомали, Сомалиленд, Судан, Танзания, Гамбия, Уганда және Зимбабве елдерінде жұмыс жүргізуде.
Азия-Тынық мұхит аймағы
Азия-Тынық мұхиты аймағында IRI Бангладеш, Бирма, Камбоджа, Қытай, Фиджи, Индонезия, Корея, Лаос, Малайзия, Мальдив, Моңғолия, Непал, Пәкістан, Папуа-Жаңа Гвинея, Филиппин, Самоа, Соломон аралдары, Шри-Ланка, Тайвань, Таиланд, Шығыс Тимор және Вануату елдерінде жұмыс істейді. IRI 2020 жылдың қазан айында Тайваньда өкілдік кеңсе ашатынын хабарлады.
Еуразия
Еуразияда IRI қазіргі уақытта Армения, Беларусь, Грузия, Қазақстан, Қырғызстан, Молдова, Украина және Өзбекстанда жұмыс істейді.
Еуропа
Еуропада IRI Албания, Босния және Герцеговина, Болгария, Косово, Черногория, Солтүстік Македония, Сербия және Түркияда қызмет етеді.
Латын Америкасы мен Кариб бассейндері
Латын Америкасы мен Кариб бассейнінде IRI Аргентина, Боливия, Колумбия, Куба, Эквадор, Сальвадор, Гватемала, Гайана, Гаити, Гондурас, Мексика, Никарагуа, Панама, Перу және Венесуэла елдерінде қызмет етеді.
Таяу Шығыс және Солтүстік Африка
Таяу Шығыс және Солтүстік Африкада IRI Алжир, Ирак, Иордания, Ливан, Ливия, Марокко, Сирия және Тунис елдерінде қызмет етеді.
IRI бостандық қоры
IRI Freedom Fund IRI-дің халықаралық қызметін қолдайды.