Кіріспе

Арарат тауы (Արարատ, Ararat) — Армениядағы төрт шыңды, оқшауланған жанартау массиві. Оның теңіз деңгейінен 4090 метр биіктікте орналасқан солтүстік шыңы Кіші Кавказ және Арменияның ең биік нүктесі болып табылады. Бұл сонымен қатар Армян жоталарының да ең биік нүктелерінің бірі. Массивтің көп бөлігі 3000 метрден жоғары орналасқан.

Этимологиясы мен атаулары

Армян дәстүріне сәйкес, Арагат сөзі Ара және гах сөздерінен туындаған, бұл «Араның тағы» деп аударылады, және ол аңыз бойынша батыр Ара Сұлуға сілтеме жасайды. Арагацты ерте ортағасырлық тарихшы Мовсес Хоренаци еңбектерінде айтқан, ол «Армения тарихы» кітабында таудың армян халқының атақты патриархы Хайк ұлы Хайк есімімен аталғанын жазған. Араманеак өзінің иеліктерін «Арагаттың етегі» (немесе) деп атаған. Қазіргі Арагацотн облысы 1995 жылы құрылды. Таудың салыстырмалы түрде жаңа аты – Алагёз (Алагёз), кейде Алагхейз деп те жазылады, бұл түрік және әзербайжан тілдерінде «көзге ұқсайтын алақайы» деген мағынаны білдіреді. Ресей империясының және ерте советтік дереккөздерінде де кездеседі. Армян тілінде Алагяз (Ալագյազ) деген де нұсқасы бар. Арагаттың етегіндегі бір ауыл Алагяз деп аталған.

География және геология

Арагац Арменияның басқа тау жоталарынан оқшауланған. Дегенмен, ол Кіші Кавказ тау тізбегінің бір бөлігі және ең биік нүктесі саналады. Оның төрт шыңы бар, олар өзінің салыстырмалы географиялық орналасуына қарай аталған:

Мұздық

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп ұзамай, бақылаулар кратер циркінің беткейлерінде қарлы және мұзды далалардың, сондай-ақ кратер ішінде мореналар мен мұздықтардың бар екенін көрсетті. 1896 жылғы талдау көрсеткендей, оның беті 5,5-5,8 км² болған, бірақ одан кейін ол тез қысқарды. Мұздықтардың қартаюы жеткіліксіз қар жаууы мен температураның көтерілуіне байланысты. Арагацтан төмен ағатын өзендердің жоғарғы бөлігінде мұздық сулары басым, бірақ аңғарларға қарай оның маңызы азаяды. 2600–3000 м биіктіктегі жота аймағында қалың мореналар сияқты тарихқа дейінгі мұздықтардың іздері де сақталған.

Геологиялық

Бұл жанартау төрт кезеңде қалыптасты. Бірінші кезең (шамамен 2,5 млн жыл бұрын) негізгі кратерде және қосалқы тесіктерде болды, ал құрамы базальттық андезиттен тұрды. Ол терең шатқалдарда көрінеді. Екінші кезең (0,97–0,89 млн жыл бұрын, К–Ar деректері бойынша) негізгі тесік пен қосалқы құрылымдарды қамтыды, базальттық және андезиттік құрамда болды, сондай-ақ пирокластикалық және жалынды тау жыныстары, туфтар мен спутниктік орталықтардан шыққан лава ағындарына ие болды. Бұл ең көлемді кезең болды және Шамирам мен Егхвард қосалқы орталықтарын қамтыды. Үшінші кезең (0,74–0,68 млн жыл бұрын) екінші кезеңге ұқсас болғанымен, аймақтық жағынан Манташ өзені алабымен шектелді. Төртінші кезең (0,56–0,45 млн жыл бұрын) вулканның оңтүстік бөлігіндегі қосалқы тесіктерден шыққан майда лава ағындарынан тұрды.

Мәдениет

Жанартаудың айналасында көптеген қазбалар жасалған, оның ішінде Касаг өзенінің аңғарында жануарлар мен адамға ұқсас бейнелер салынған тас суреттері, мүмкін, олоценнің басында жасалған, және жанартаудың оңтүстік жағындағы Ағавнатунда б.з.д. 4-1 мыңжылдықтарда жасалған жануарларды бейнелейтін петроглифтер бар. Ежелгі армян аңызына сәйкес, Арағат пен Арарат тауы – бір-бірін жақсы көрген, дауласып, мәңгілікке бөлінісіп кеткен сүйікті қарындастар болған. 2005 жылдың 28 мамырында – Арменияның Бірінші Республикасының құрылған күнінің мерейтойында – Арағат тауының төңірегінде 250 мыңға жуық адам ұлттық бірлікті көрсету мақсатында бірлік биін биледі. Бұл шараға қатысқан 250 000 адамның ішінде сол кездегі президент Роберт Кочарян және қорғаныс министрі Серж Саргсян да болды, олар Католикос Карекин II-нің батасын алғаннан кейін таудың айналасында шеңбер құрды. Ұйымдастырушылар бұл оқиғаның Гиннестің рекордтар кітабына енетініне үміттенді. Биге дейін Арағаттың беткейлеріне 110 мыңға жуық ағаш отырғызылды.

Жақын елді мекендер

Арагацтың етегінде немесе беткейлерінде келесі елді мекендер орналасқан: Аштарак, Артик, Апаран, Талин, Ошакан, Бюракан.

Тарихи және мәдени нысандар

Арарат армян тарихы мен мәдениетінде маңызды рөл атқарды. Оның етегінде көптеген тарихи және қазіргі заманғы ескерткіштер орналасқан, олардың кейбіреулері төменде тізілген. Бір дереккөз Амбердті қазіргі Армениядағы "ең ірі және ең жақсы сақталған бекініс" деп атайды. Әліппе саябағы (Тарери пурак) Арташаван ауылының жанында орналасқан. Ол 2005 жылы армян әліпбиінің ойдағұрылуының 1600 жылдығына арналып салынған. Саябақта армян әліпбиінің 39 әрпінің мүсіндері және Месроп Маштоц (әліпбидің авторы), Арменияның ұлттық ақыны Ованес Туманян, Хачатур Абовян (қазіргі Шығыс армян әдебиетінің негізін қалаушысы) және тағы басқалар сияқты көрнекті армяндардың ескерткіштері орналасқан. 2012 жылы саябаққа жақын жерде Арменияның 301 жылы христианды қабылдағанынан бері өткен жылдардың санын көрсететін, 1711 үлкен және кішкентай темір кресттен құралған биік крест орнатылды. Жыл сайын крестке бір крест қосылады.

Ғылыми мекемелер

Арагат ғарыш сәулелерін зерттеу станциясы – Кари көліне жақын орналасқан ғарыш сәулелерін зерттеу обсерваториясы. Оны 1943 жылы Артем Алиханян мен Абрам Алиханов ағайындар құрды. 1960 жылы салынған Нор Амберд станциясы, теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан. 1946 жылы Виктор Амбарцумиан құрған Бюракан обсерваториясы Арагаттың оңтүстік беткейінде, Бюракан ауылының жанында, теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан. Бұл Арменияны 20 ғасырда астрофизиканы зерттеудің әлемдік орталықтарының біріне айналдырды. 1985 жылы радифизик Париж Героуни Арагаттың беткейіндегі Оргов ауылында ROT 54/2.6 радиотелескопын жасады.

Сезімталдық төбе

Амберд бекінісіне қарай созылатын тас жолда гравитациялық еңіс бар, ол оптикалық иллюзияның арқасында туристер арасында танымал болды – төмен беткей көтерілгендей көрінеді.

Арагат тауының өрлеуі

Арагац тауы жергілікті тұрғындар мен туристер арасында танымал саяхат орны. Оңтүстік, ең төменгі шыңы ең көп барылатын жер. Саяхат жолының ұзындығы шамамен 5 шақырым, оны толық жүріп өтуге әдетте 2,5-3 сағат уақыт кетеді.

Мәдениетте

Арарат тауымен бірге Арағат тауы армян тарихы мен мәдениетінде ерекше орын иеленеді. Армениялықтар үшін бұл тау қасиетті саналады. Бұл атау әсіресе таудың маңындағы аймақтарда жиі қолданылады. Арағат тауы көбінесе Арменияның екінші ірі қаласы – Гюмримен байланыстырылады. Тау Гюмри қаласының елтаңбасында бейнеленген. Сондай-ақ, ол 2003 жылдан бері қолданылып келе жатқан 10 000 армян драмасы банкнотасының алдыңғы бетінде, Гюмриде туған ақын Аветик Исахакянның суретінің фонында көрсетілген. Көптеген армян ақындары (мысалы, Аветик Исахакян) Арағат туралы өлеңдер жазған. Мариетта Шагинян Арағатты "жарым ашылған алып құрма гүлінің гүлқұршауына" теңеген. Сильва Капутикян бір өлеңінде Арменияны "ежелгі тастан қашалған бекініс" деп сипаттайды, оның мұнаралары – Арағат және Арарат таулары. Арағатты көптеген суретшілер салған, олардың кейбір туындылары Арменияның Ұлттық галереясында сақтаулы.