Кіріспе

Неміс дінсіз канониссасы, драматург және ақын Хротсвита (шамамен 935–973) – Отон әулеті тұсында драма және христиан поэзиясын жазған дінсіз канонисса. Ол Бад-Гандерсхайм қаласында саксон ақсүйек отбасында дүниеге келді және Гандерсхайм аббаттығына канонисса ретінде қабылданды. Ол герман тілдік кеңістіктегі алғашқы әйел жазушы, алғашқы әйел тарихшы, Рим империясы құлағаннан кейін Латын Батысында драма жазған алғашқы адам және алғашқы неміс әйел ақыны саналады. Хротсвитаның алты қысқа драмасы оның ең маңызды туындылары деп есептеледі. Ол «өз заманының ең көрнекті әйелі» деп аталып, әйелдер тарихындағы маңызды тұлға болып саналады. Оның еңбектері 1501 жылы гуманист Конрад Цельтис тауып алды және 1600 жылдары ағылшын тіліне аударылды. Оның есімі «қуатты дауыс» дегенді білдіреді және ол христиан батырлары мен аңыздарын, сондай-ақ олардың ұстанатын құндылықтарын дәріптегісі келгенін көрсетеді. Кейбір зерттеушілер бұл оның шығармаларындағы бейнесімен сәйкес келе ме, әлде қайшылық тудыра ма деген пікір білдіреді. Хротсвитаның туындыларының түпнұсқалығына күмән келтіргендер көп болғанымен, оның еңбектерінің зерттелуі мен жинақталуы, сондай-ақ оның өмірі мен шығармашылығы туралы тарихи және заманауи мәліметтер Хротсвитаның туындыларының түпнұсқа екенін көрсетеді. Феминист ғалымдар Хротсвитаның туындыларының түпнұсқалығына күмән тудыру – оның туындыларындағы кемшіліктерді көрсетуден гөрі, сексистік көзқарастың нәтижесі екенін дәлелдеді, өйткені адамдар оның шығармаларымен жүздеген жылдар бойы айналысып келеді және неміс қайта өркендеу кезеңінде оның қайта жаңғыруынан бері осы қызығушылық артып келеді. Сондай-ақ, «Примордия коеноби Гандешеменсис» – Гандерсхайм аббаттығының тарихы да бар. Оны 1493/94 жылдары гуманист Конрад Цельтис Регенсбургтегі Сент-Эммерам монастырында тауып, алғашқы басылымын жарыққа шығарды (суреттері Альбрехт Дюрерге тиесілі).

Liber Primus (Бұрынғы бас тарту)

Аңыздар кітабы сегіз аңызды қамтиды: "Мария", "Асценсио", "Гонгольф", "Пелагий", "Теофил", "Басилий", "Дионисий" және "Агнес". Барлығы леониндік гексаметрмен жазылған, тек "Гонгольф" рифмаланған жұп өлеңдермен жазылған. "Теофил" және "Басилий" грек әулиелерінің өмірбаяндарының латын тіліне аудармалары негізінде жазылған және Фауст дәстүрінің нұсқалары болып табылады, онда күнәкар жанын шайтанға сатады. Хротсвита "Жеті өнер: De sophiae rivis septeno fonte manantis" еңбегінде Теофил туралы айтады. Кітаптың барлық аңыздарында жақсылық пен жамандық арасындағы үнемі күрес тақырыбы ортақ. Хросвитаның көптеген шығармаларында Шайтан жиі кездеседі, ол оны сол заманғы қағидаларға сәйкес сипаттайды. "Дионисий" және "Агнес" аңыздарында ол ерте христиандардың шейіттік қасіретін баяндайды.

Liber Secundus (жазбалық кітап)

Драма кітабы Теренцийге Рим католиктік балама ұсынады. Бұл алты пьеса: "Галикан", "Дулций", Германия жеріндегі ең ерте белгілі әйел жазушы ретінде Хротсвита өзінің жынысының оның еңбектерін ер замандастарының еңбектерінен гөрі кем маңызды деп қарастыратынын жақсы білген. Ол "Пассио Санкти Пелаги" Кордовалық Пелагийдің шейіттікке ұшырауына куә болған адамнан алынғанын айтты. Барлық алты пьеса Хротсвитаның шығармаларындағы тұрақты тақырыпқа, яғни, тәлкеуден гөрі бойжеткендіктің артықшылығына тоқталды. Оның пьесалары христиан әйелдерінің тазалығы мен төзімділігін римдік әйелдермен салыстырады, олар әлсіз және сезімтал деп бейнеленген. Хротсвита пьесаларын әйелдерді әдепсіз деп бейнелеген танымал римдік драматург Теренцийдің пьесаларына жауап ретінде жазды. Бұл драмалардың барлығы жасырын мақсатқа қызмет етеді. "Галикан" және "Калимах" дінге қайта оралу туралы, "Авраам" және "Пафнуций" – құтқарылу мен тәубе туралы, ал "Дулций" және "Сапиентия" – бойжеткендердің шейіттік оқиғалары туралы айтады. Олардың барлығы бірігіп Хротсвитаның мақсаты болған Мәсіхтің күші мен христиандық құндылықтарды көрсетеді. "Дулций" сияқты комедиялық элементтер де бар, онда зұлым, соқыр билеуші үш бойжеткенді зорлауға тырысқаннан кейін, қазан-құмыралар арасында құлап кетеді. Әйелдер оған қарап күледі.

Liber Tertius (Тертістік кітап)

Үшінші кітап императорлар Отто I және Отто II-ге арналған, және латын гексаметрімен жазылған екі тарихи шығармадан тұрады. Gesta Oddonis Оттон әулетінің өркендеуі мен билікке келу жолын баяндайды, ал Primordia Coenobii Gandeshemensis Гандерсхайм аббаттығының тарихын айтады.

Феминизм

Хротсвитаның еңбегі 1500 жылдары Конрад Келтис оның еңбегін қайта тауып, өңдегенге дейін көбінесе назардан тыс қалды. Феминистер оның шығармаларын гендерлік тұрғыдан қайта қарастырып, оны жаңа контекстке қою арқылы өткендегі әйелдердің қоғамда маңызды рөл атқарғанын, бірақ олардың еңбектері жоғалып кеткенін немесе маңызды деп есептелмегенін көрсетуге тырысты. 10 ғасырдағы христиан ретінде ол Хауаның күнәсі салдарынан әйелдердің физикалық және интеллектуалдық тұрғыдан еркектерден төмен екенін қабылдады. А. Дэниел Франкфортердің сөзіне қарағанда, Хротсвита өзінің еңбегіндегі кез келген жетістік – бұл Құдайдың құдіреті, өзінің емес деп айту арқылы әйел еңбегінің кемсінілгенін көрсетеді. Ол әйелдерді ізгі, батыл, зиялы және Құдайға жақын деп сипаттағанмен, тек бір ер адамды ешқандай жеккөрусіз сөздейді, олардың азғырылуға бейім екенін мойындайды. Хротсвита әйелдерді әлсіз жаратылыс деп санайды, бұл Құдайға олар арқылы өздерінің және олармен байланыс жасайтындардың құтқарылуы үшін рақым табуға оңай мүмкіндік береді. Осылайша, бұл Құдайдың әйелдерді еркектерден кем санамайтынын көрсетеді. Хротсвита Исаға адал өмір сүруді ең жақсы деп есептейді, бірақ аналарға, тіпті тоғызыншыларға да көңіл жасай біледі. "Калимах" шығармасында зорлауға ұшыраған әйел өлім тілейді. Құдай оның дұғасын қабыл етіп, ол шабуылшы қайтадан әрекет жасамай тұрып қайтыс болады. Хротсвитаның пьесалары билікке шындықты жеткізу және ерлердің басымдығына қарсы тұру мақсатында жазылған.

Аудармалар

Хротсвитаның еңбегі 16 ғасырдың басында Конрад Сельтис қайта жариялағанға дейін көбінесе назарсыз қалды. Көбінесе осы еңбектер аудармашының көзқарасы мен бейсаналық көңілінен өтеді. Сельтис өзінің жеке көзқарастарына байланысты оның еңбегін бұрмалаған болуы мүмкін деген пікір бар. Алайда, Хротсвитаның еңбегінде шағын қателіктер болғанымен, оның мазмұны және оның өмірі туралы белгілі фактілер тұрақты болып қала береді. Клуб 1965 жылы «Гандерсхаймдық Хротсвита: өмірі, заманы және шығармалары» деген кітапты жариялады. 1973 жылдан бері Бад-Гандерсхайм әйел жазушыларға Хротсвитаның құрметіне Росвита сыйлығын жыл сайын табыстап келеді; ал 1974 жылдан бастап Росвита жүзігі Гандерсхаймер Domfestspiele фестивалінің жазғы маусымының соңында үздік актрисаға беріледі. Хротсвита Джон Кеннеди Тулдың 1980 жылғы «Ақымақтар конфедерациясы» атты комедиялық романында жиі еске алынады, онда ол Хросвита деп аталады. 2006 жылы американдық феминистік драмалық тобы «Guerrilla Girls On Tour» өз веб-сайтында «Бірінші жылдық Хротсвита шақыруын» жариялады, осылайша грек трагедиясын қоюдан бас тартып, оның орнына бірінші әйел драматург Хротсвитаның пьесасын қойған кез келген кәсіби театрға «Бірінші жылдық Хротсвита сыйлығын» беруге уәде берді.