Кіріспе
11 ғасырдағы ағылшын-саксондық дворян әйел және аңызға толы тұлға Леди Годива (/ɡ//ə/'/d//aɪ//v//ə/; 1066 және 1086 жылдар аралығында қайтыс болды), ескі ағылшын тілінде Годгифу, Мерсия графы Леофриктің әйелі және түрлі шіркеулер мен монастырлардың меценаты ретінде жақсы құжатталған. Бүгінде ол, көбінесе, кем дегенде 13 ғасырға дейін барып жететін аңызбен байланыстырылады. Аңыз бойынша, ол күйеуі Леофриктің шаруаларына салған ауыр салықты жеңілдету үшін Ковентри көшелерінде жалаңаш, тек ұзын шашымен жабылған күйі аттанды. "Тығылып қараушы Том" деген ат осы аңыздың кейінгі нұсқаларында Томас есімді адамның оны аттанғанын көріп, соқыр болып немесе қайтыс болғаннан кейін пайда болды.
Lady Godiva (/ɡ//ə/'/d//aɪ//v//ə/; died between 1066 and 1086), in Old English Godgifu, was a late Anglo Saxon noblewoman who is relatively well documented as the wife of Leofric, Earl of Mercia, and a patron of various churches and monasteries. Today, she is mainly remembered for a legend dating back to at least the 13th century, in which she rode naked – covered only by her long hair – through the streets of Coventry to gain a remission of the oppressive taxation that her husband, Leofric, imposed on his tenants. The name "Peeping Tom" for a voyeur originates from later versions of this legend, in which a man named Thomas watched her ride and was struck blind or dead.
Тарихи тұлға
Годива Мерсия графы Леофриктің әйелі болған. Олардың тоғыз баласы болды, соның бірі – Эльфгар. Годиваның есімі харталарда және «Соңғы сот» тізімінде кездеседі, бірақ жазылуы әртүрлі. Ежелгі ағылшын тіліндегі Godgifu немесе Godgyfu есімі «Құдайдың сыйы» дегенді білдірді, ал «Годива» – осы есімнің латыншаланған түрі. Бұл есім кең таралғандықтан, сол заманда осы есімді тағы біреулер де болған. Годива 12 ғасырдағы Эли аббаттығы тарихында, «Liber Eliensis» еңбегінде еске алынады. Егер ол аңызға келген Годива болса, Леофрик оған үйленген кезде ол жесір болған болар еді. Леофрик пен Годива екеуі де діни орындарға жомарт көмек көрсеткен. 1043 жылы Леофрик Ковентриде бенедиктиндік монастырь салды, ол 1016 жылы даниялықтар қиратқан монастырь орнында бой көтерді. 13 ғасырда жазған Роджер Вендовер Годиваны осы іске ықпал еткен тұлға деп бағалайды. 1050 жылдары оның есімі күйеуінің есімімен бірге Ворстердегі Әулие Мария монастырына жер сыйлау туралы және Линкольнширдегі Стоу-Сент-Мария шіркеуіне демеу беру туралы құжаттарда кездеседі. Олар күйеуімен бірге Леоминстер, Честер, Мач Венлок және Эвешемдегі басқа монастырларға да көмек көрсеткендері үшін еске алынады. Годива Ковентриге белгілі алтын шебер Манниг жасаған бағалы металдан жасалған бірнеше туындыларды сыйлады және 100 күміс маркаға бағаланған әшекей алқасын қалдырды. Тағы бір алқа Эвешемге жіберілді, ол олар күйеуімен бірге сыйлаған алтын және күміс родымен бірге Әулие Мария мүсінінің мойнына ілінді, ал Лондон қаласындағы Әулие Павел соборы алтынмен жиектелген казулак алды. Годива да, оның күйеуі де Норманд басқыншылығына дейінгі соңғы онжылдықтардағы ең жомарт ағылшын ақсүйектерінің бірі болды. Норманд епископтары олардың сыйлықтарын тез арада қолданды, оларды Нормандияға алып кетті немесе оларды алтынға балқытты. Дегенмен, Годива мен Леофрик туралы естелік Норманд билігі кезінде де сақталды және 1122 жылы олардың есімдері Савиньидегі Әулие Виталистің қабірлік тізімінде жазылды. Херефордширдегі Вулхоуп имениесі және тағы төрт имение Норманд басқыншылығына дейін Вульвива мен Годива – аңыз бойынша Годива мен оның қарындасы – сыйлағандықтан Херефорд соборына берілді. Сол жердегі шіркеуде оларды бейнелейтін 20 ғасырдың шыны терезесі бар. Оның қолымен жазылған «Ego Godiva Comitissa diu istud desideravi» («Мен, графиня Годива, осыны ұзақ уақыттан бері қаладым») деген сөздер Торольд Букналлдың Спэлдинг бенедиктиндік монастырына сыйлаған хартасында кездеседі. Алайда, көптеген тарихшылар бұл хартаны жалған деп санайды. Дегенмен, «Соңғы сот» тізімінде Линкольншир шерифі ретінде көрсетілген Торольд оның бауыры болуы мүмкін. 1057 жылы Леофрик қайтыс болғаннан кейін, оның жесірі 1066 және 1086 жылдардағы Норманд басқыншылығы аралығында өмір сүрді. Годива қайда жерленгені туралы пікірлер әртүрлі. «Chronicon Abbatiae de Evesham» немесе Эвешем жылнамасына сәйкес, ол Эвешемдегі Блаженді Үштік шіркеуіне жерленген, ол қазір жоқ. Оксфорд ұлттық биографиялық сөздігінде айтылғандай, «Эвешем жылнамасында ол Эвешемдегі қасиетті Троицада жатқандығы айтылса да, оның күйеуімен бірге Ковентриде жерленгеніне күмән келтіруге негіз жоқ». Бұл – дұғаға арналған буынды сияқты розарийді қолдану туралы ең ерте мәтіндік дерек. Уильям Дагдейл (1656) Ричард II тұсында Ковентридегі Троица шіркеуіне Леофрик пен Годиваның бейнесі салынған терезе орнатылғанын мәлімдеді.
Аңыз
Жылаңаш саяхат туралы аңыз алғаш рет 13 ғасырда, Flores Historiarum және Роджер Вендовердің жасаған түсіндірмесінде жазылған. Оның айтарлықтай көнелігіне қарамастан, қазіргі заманғы тарихшылар оны ықтимал деп санамайды, сондай-ақ Годиваның өлімінен кейін екі ғасыр бойы осы туралы ештеңе айтылмаған, ал оның шіркеуге жасаған жомарт үлесі әртүрлі дереккөздерде кездеседі. Әңгіменің әдеттегі нұсқасына сәйкес, Леди Годива күйеуінің қатал салық саясатынан зардап шеккен Ковентри халқына аянып, олардың хал-жағдайын жақсартуға тырысты. Леди Годива күйеуіне қайта-қайта жалбарынып, салықты төмендетуді сұрады, бірақ ол келіспеді. Соңында, оның көптеген өтініштерінен шаршаған күйеуі, егер ол жалаңаш болып, қала көшелерімен атпен жүрсе, оның тілегін орындайтынын айтты. Леди Годива оның сөзін сендіріп, барлық адамдар үйлерінде болып, терезелерін жабуы керек деген жарлық шығарғаннан кейін, тек ұзын шашымен жамылып қала арқылы атпен өтті. Қаладағы бір ғана адам, кейіннен «Кірі қараған Том» деп аталған тігінші, оның жарлығына бағынбай, ең танымал вуайеризм мысалына айналды. Көптеген нұсқаларда Том осы әрекеті үшін соқыр немесе өлтіріледі. Кейбір тарихшылар Годива туралы әңгімеде ежелгі діни сенімдерге тән құнарлылық ритуалдарының элементтерін байқады, онда жас «Май королевасы» көктемнің жаңаруын тойлау үшін қасиетті Кофа ағашына жетеледі. Аңыздың ең көне нұсқасында Годива Ковентри базарынан бір шетінен екінші шетіне дейін өтіп бара жатқанда, адамдар жиналған, оған тек екі салт атты серік болған. Бұл нұсқаны 1236 жылы қайтыс болған Роджер Вендоверлік Flores Historiarum еңбегінде келтіреді, ол анекдоттарды жинауда кейде ойсыздық танытқан. 1560 жылдары жазылған хроникада Ричард Графтон Flores Historiarum нұсқасы 1216 және 1235 жылдар аралығында Ковентри монастырының преоры жазған «жоғалған хроникадан» алынғанын мәлімдеді. Оқиғаның өңделген нұсқасын баспагер Ричард Графтон, кейіннен Ковентриден парламент депутаты болып сайланған, ұсынды. Оның Англияның хроникасына (1569) сәйкес, «Леофрик» Ковентри халқын «аттардан басқа кез келген салықтан» босатқан, сондықтан Годива («Година» мәтінде) осы ат салығын жою үшін жалаңаш саяхат жасауға келіскен. Ол сондай-ақ, Ковентри шенеуніктерінен халыққа «үлкен жазалаумен» оны көруге тыйым салуды және саяхат күні үйлеріне кіріп, барлық терезелерді жабуды талап етті. Грэфтон мұқтаж протестант болғандықтан, бұрынғы оқиғаны өзгертіп, тазартқан. Грэфтонның нұсқасына сәйкес, Леди Годива атпен саяхаттау арқылы аттарға төленетін кеденді жоюды көздеді, ал қала шенеуніктері тұрғындарға «есіктерін жауып, терезелерін түсіруді» және оның саяхаты кезінде үйде қалуды бұйрық берді.
Көз қаратқыш
Қала тұрғындары арасында жалғыз өзі Леди Годиваның жалаңаш саяхатына куә болған Пипинг Том туралы әңгіме, әдебиетте туындамаған, бірақ Ковентри айманындағы халықтық әңгімелер арқылы пайда болған болуы мүмкін. 17 ғасырдың жылнама жазушыларының сілтемелері бар, сонымен қатар Леди Годиваға тыңшы болған белгілі бір тігінші туралы дәстүр қалыптасқан еді. Годива процессияларымен бірге өтетін жыл сайынғы Троица Ұлы жәрмеңкесінде (қазір Годива фестивалі деп аталады) "Кірі қараған Том" деп аталатын карикатуралық кейіпкер көрсетілетін, ол еменнен жасалған ағаш мүсін болатын. Автор бұл мүсіннің стилін, оның киген қару-жарағына сүйене отырып, II Карлдың (1685 жылы қайтыс болған) билік ету кезеңімен байланысты деп санайды. Сол автордың пікірінше, бұл аңыз Уильям Дагдейлден (1686 жылы қайтыс болған) кейін пайда болған болуы керек, өйткені ол Ковентриді толыққанды талқылаған еңбектерінде осы туралы ештеңе айтпаған. (Тігінші туралы әңгіме мен ағаш мүсіннің пайда болуы 17 ғасырға дейін сонау салып кеткен болуы мүмкін, бірақ мүсін әрқашан "Том" деп аталмаған болуы да мүмкін.) У. Ридер алғашқы Годива процессиясын 1677 жылға жатқызады, бірақ басқа деректер алғашқы шеруді 1678 жылға жатқызады. Сондай-ақ, сол жылы Джеймс Свиннертонның үйінен бір жігіт Леди Годива рөлін орындаған. Ұлттық биографиялық сөздік (DNB) әдеби дереккөздерді еңбектеп зерттейді. Тарихшы Пол де Рапин (1732) Ковентридегі халықтық әңгімеге сәйкес, Леди Годива саяхатын жасағанда "барлық адамдарға есіктер мен терезелерде қалуды, әйтпесе өлім жазасына кесіледі" деп бұйрық берген, бірақ бір адам қарауға шыдамаған және ол "өмірінен айырылған"; Рапин сондай-ақ қаланың осы оқиғаны "терезеден қарап тұрған адамның мүсінімен" еске алатынын хабарлайды. Содан кейін Томас Пеннант "Честерден Лондонға саяхат" (1782) еңбегінде былай деп жазды: "[Тігіншінің бірінің қызығушылығы қорқынышын жеңіп, ол бір көз тастады". (Пеннанттың заманында, шамамен 1782 жылы, жібек киім таралған, бірақ 1811 жылғы басылымның түсіндірмешісі жібек матаның орнына мақтадан жасалған киім пайда болғанын атап өтті.)
Жылаңаштықтың дәрежесі
Аңыздың көп бөлігінде Годива толығымен жалаңаш мінгендігі айтылса да, осы мәлімдеменің тарихи дұрыстығына қатысты көптеген пікір таластар бар. Аңызға көбірек сәйкес келетін түсіндірме – сол кездегі күнәлілердің өтеу ретінде қоғамдық процессияға жеңсіз, ақ киімде (қазіргі кездегі көйлекке ұқсас) шығуының әдеті. Годиваның заманында бұл киім «іш киім» саналған. Егер осылай болса, Годива қаладан өтеуші ретінде, аяқ киімсіз және оның жоғары әлеуметтік статусының белгісі болған әшекейлерінен айырылып, осы киімде саяхаттаған болуы мүмкін. Әйелдің осындай қарапайым күйде көпшілік алдына шығуы өте сирек кездесетін жағдай еді, бұл кейін халық тарихында романтизацияланған аңыздың пайда болуына себеп болған болуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер жалаңаш туралы миф пуритандық үгіттен туындады деп санайды, оның мақсаты – өте ізгі Годива ханымның беделін түсіру болған. 11 және 12 ғасырлардағы жылнамашылар Годиваны әдемі және құрметті дінші әйел ретінде сипаттайды, бірақ оның жалаңаш түрде көпшілікке шығуы туралы ешқандай мәлімет бермейді. Джон Коллиердің «Годива ханым» (1897) картинасын әлеуметтік реформатор Томас Хэнкок Нанн мұра етіп қалдырған. Ол 1937 жылы қайтыс болғаннан кейін, Прерафаэлит стиліндегі картина Хэмпстед муниципалитетіне ұсынылды. Ол өсиетімен, егер Хэмпстед оның сыйына бас тартса (әдет-ғұрыптарға байланысты болса керек), картина Ковентриге ұсынылуы керектігін көрсеткен. Қазіргі таңда картина Герберт өнер галереясы мен мұражайында сақталуда.
Ковентри
Годива процессиясы, легендалық саяхатты еске алу рәсімі, 1678 жылдың 31 мамырында Ковентри жәрмеңкесінің бір бөлігі ретінде құрылып, 1960 жылға дейін тойланды. Леди Годива рөлін көбінесе шала киінген актриса немесе биші орындады, және бұл оқиға көбінесе дау тудырды. Мысалы, 1854 жылы Вустер епископы «Бирмингемдегі әйелдің Леди Годива ретінде көшеде көрсетілуіне» қарсылық білдірді. Бұл жыл сайынғы процессиялар Леди Годива рөлін ойнаған қыздың түпнұсқасындай жалаңаш болатыны туралы алдын ала тараған әңгімелермен көтеріңкі болды. Бұл үміттер 1974 жылы Белград театрында, Ковентриде қойылған «Леди Годиваның жалғыз нағыз тарихы» атты пьесада іске асты, онда Леди Годива жалаңаш түрде мотоциклмен жүрді. 1812 жылдан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ковентридегі Гертфорд көшесінің солтүстік-батыс бұрышындағы қонақүйден әлемді қарап тұрған Пипинг Томның ағаш мүсіні қазір Кафедральдік сауда орталығында сақталуда. Бұл бейнеде қару-жарақ киген адам бейнеленген, ол, мүмкін, Әйіс Қызыл Георгийдің суреті болған. Жақын жерде, 1950 жылдары қайта салынған Бродгейтте анимациялық Пипинг Том Леди Годива Годива сағатының айналасында сағат сайын жүргенде бақылайды. 1980 жылдардың ортасынан бастап Ковентри тұрғыны Пру Порретта қаладағы қоғамдық шараларды және қайырымдылықты насихаттау үшін Леди Годива рөлін қабылдады. 1999 жылы Ковентри кеңесі Годиваны қаланың публицистикалық бейнесінен алып тастауды қарастырды. 2005 жылдан бастап Порретта Ковентридің ресми емес елшісі мәртебесін сақтап келеді. Әр жылдың қыркүйегінде Порретта Леди Годиваның туған күнін атап өтіп, әлемдегі бейбітшілік пен бірлікке бағытталған жергілікті шеруді өткізеді, ол «Годива әпкелері» деп аталады. 2007 жылдың тамызында «Годива әпкелері» Уорвик университетінде өткен Дарынды және өте дарынды балалардың Дүниежүзілік кеңесінің екі жылдық конференциясында 69 елден келген 900 делегаттың алдында орындалды. 2010 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсету рәсімінде Порретта Ковентри қаласының қоғамдық және туристік қызметтеріне қосқан үлесі үшін Британ империясы орденінің мүшесі болып тағайындалды. 2010 жылы тәуелсіз «Imagineer productions» компаниясы (Ковентри құпия пьесаларын жаңғырту және Ковентри карнавалын Годива фестивалі ретінде қайта құрумен танымал) «Годива оянады» атты өнер жобасын ұсынды, онда 32 фут (10 метр) биіктігіндегі Леди Годиваның қуыршағы 50 велосипедпен қуаттандырылып, Ковентриден Лондонға процессия ұйымдастырды.
Классикалық музыка және опера
Витежслав Новак Леди Годива атты концерттік увертюрасын жазды, ол осы оқиғаға негізделген (Прага, 1907; Op. 41).
Қазіргі заманғы музыка
1966 жылы Питер мен Гордонның "Леди Годива" әні Леди Годива туралы аңызды қазіргі күнге көшіріп жаңғыртады. 1968 жылы Velvet Underground тобының "Lady Godiva's Operation" әнінде өтпелі отаның сәтсіз лоботомияға айналған оқиғасы айтылады. 1978 жылғы Queen тобының "Don't Stop Me Now" әнінде Леди Годива туралы "Мен Леди Годива сияқты жылдам көлікпін" деген сөздер бар. Эксперименталды трио Death Grips тобының "Inanimate Sensation" әнінде Леди Годива туралы "Біз іздеп табатын, аты жоқ, аты жоқ Леди Годивалар / Бруклин зообағындағы сексен үш русалка сияқты" деп айтылады.
Теледидар
Робин Гудтың жаңа оқиғаларының 4-ші маусымында (1997–1999), Леди Годива Робин Гудтың көп жыл бұрын ағашқа қамаған сиқыршы әйел ретінде көрсетіледі, және ол енді оған кек қайтаруға тырысады. Кейін әйелдер Робин Гудты оның қолынан құтқарады. 2004 жылы «Жылаңаш сиқыршы жобасы» атты «Charmed» сериалының эпизодында Леди Годива тарих кітабынан шақырылып, оны өлтіргісі келетін және оның ат шабуынан туатын жақсылықты жойғысы келетін зұлым сиқыршы жер иесінен қорғалуы керек.