Кіріспе
1892 жылы Артур Конан Дойлдың "Көк меруерттің оқиғасы" атты әңгімесі – сэр Артур Конан Дойл жазған 56 Шерлок Холмс әңгімесінің бірі, "Шерлок Холмс оқиғалары" жинағындағы он екінші оқиғаның жетіншісі. Алғаш рет бұл әңгіме 1892 жылғы қаңтарда "The Strand Magazine" журналында жарияланды.
"The Adventure of the Blue Carbuncle" is one of 56 short Sherlock Holmes stories written by Sir Arthur Conan Doyle, the seventh story of twelve in the collection The Adventures of Sherlock Holmes. It was first published in The Strand Magazine in January 1892.
Сюжет
Лондон Рождествоға дайындалып жатқанда, газеттерде Моркар графинясының қонақ үйі люксінен құнды "Көк карбункул" асыл тасы ұрланғаны туралы хабар таралады. Полиция қылмыстық өтілі бар, графиняның бөлмесінде камин торығын жөндеуге келген сантехник Джон Хорнерді қамауға алады. Осы уақытта 221B Бейкер көшесінде доктор Уотсон Шерлок Холмстың Питерсон әкелген тозығы жеткен шапанға ойшаң қарап отырғанын көреді. Питерсон Холмстан оны және Рождестволық қазды заңды иелеріне қайтаруға көмектесуін сұрайды, себебі ол оларды дау кезінде көшеде тастап кеткенін тапқан. Қаздың мойнындағы "Генри Бейкер" деген жазуы бар белгі көптеген адамдардың арасында кездесетін есім болғандықтан, көп көмек бермейді. Ақырында, Питерсон қазды кешкі асқа алып кетеді, ал Холмс шапанды зерттеп, ақыл-ой жаттығуы ретінде сақтап қояды. Күтпеген жерден қуанған Питерсон қаздың ағазанынан ұрланған асыл тасты табады. Холмс шапанды зерттейді, соның арқасында Бейкердің жасын, әлеуметтік жағдайын, интеллекуалдық деңгейін және отбасылық жағдайын анықтайды. Бейкер Холмстың Лондон газеттерінде жариялаған хабарламасына жауап ретінде келген кезде, Холмс оған жаңа қаз ұсынады. Бейкер қуана жаңа құсты қабылдап, ескі құстың ішегін алудан бас тартады, бұл Холмстың оның асыл тас туралы ештеңе білмейтініне және ол қазды, өзі айтқандай, Британ мұражайының жанындағы "Альфа" пабинен сатып алғанына көндіреді. Холмс пен Уотсон пабқа барады, онда иесі құстың Ковент-Гардендегі сатушыдан алынғанын айтады. Бірақ сатушы көмектесуден бас тартады, себебі ол "Альфа" пабінен сатып алынған қаздар туралы бір адамның мазалауынан шаршаған екенін айтады. Холмс қаздың маңыздылығын білетін жалғыз адам емес екенін түсінеді де, сатушыны құсты оған оның өсірушісі, Брикстон қаласындағы миссис Окшотт бергенін айтуға мәжбүрлейді. Сатушының тағы бір "мазалаушысы" келеді – ол асыл тастың ұрланған қонақ үйінің басқарушысы Джеймс Райдер болып шығады. Бейкер көшесінде өкінішпен сөйлейтін Райдер өзінің және графиняның қызметшісімен бірге Хорнерді кінәлі ету үшін, оның бұрынғы қылмыстық істерінің оны оңай айыпталуға болатын адам ететініне сеніп, құлық жасағанын мойындайды. Райдер әпкесі миссис Окшотты көріп келгенде, ол оған сыйлық ретінде уәде еткен қазға асыл тасты тамақтандыруға шешім қабылдады, бірақ құсты басқасымен шатастырып алған. Ол қателігін түсінген кезде, оның қазы сатылып кеткен еді. Рождество уақыты болғандықтан, Холмс Райдерге аянып, оған Англиядан кетуге рұқсат береді, себебі соңғысы осы оқиғадан қорқып, енді ешқандай құлық жасамайды. Холмс Хорнерге қарсы іс тоқтатылғаннан кейін оның босатылатынына сенімді.
Жариялану тарихы
"Көк карбунклдің оқиғасы" алғаш рет Сидни Пейджеттің сегіз суретімен 1892 жылдың қаңтар айында "The Strand Magazine" журналында және 1892 жылдың ақпан айында "The Strand" журналының АҚШ нұсқасында жарияланды. Ол сондай-ақ "Шерлок Холмс оқиғалары" жинағына да қосылды.
Кино және теледидар
1923 жылы Эйл Норвудтың қатысуымен «Столл» фильмдер сериясының бір бөлігі ретінде әңгімеге негізделген үнсіз қысқа фильм шықты. Питер Кушинг 1968 жылы BBC телеарнасының «Шерлок Холмс» сериалында Шерлок Холмстың рөлін сомдады. «Көк карбунклдің оқиғасы» – бүгінгі күнге дейін сақталған алты эпизодтың бірі. Алгимантас Масиулис 1979 жылы «Беларусьфильм» студиясының телефильмінде Шерлок Холмс рөлін ойнады. 1984 жылы бұл оқиға Дэвид Карсон режиссерлік еткен және Джереми Бретттің қатысуымен «Гранада» телеарнасының эпизодының тақырыбы болды. «22 ғасырдағы Шерлок Холмс» анимациялық телесериалында оқиға бейімделді, онда қаздың орнына көк түсті «Карбункл» деп аталатын ойыншық және тас орнына микропроцессор қолданылды. 2014 жылы бұл оқиға BBC телесериалы «Шерлок» сериясының «Бос табын» эпизодында айтылады, онда Шерлок және Майкрофт Холмс адам туралы шапқысынан шешім шығарады. Майкрофт Холмстың рөлін Марк Гетисс сомдады.
Радио және аудиодрамалар
Эдит Мейзер "Көк карбунклдің оқиғасын" "Шерлок Холмс оқиғалары" радио сериясының эпизоды ретінде бейімдеді. Эпизод 1932 жылдың 28 желтоқсанында көрсетілді (Шерлок Холмс рөлінде Ричард Гордон, ал доктор Уотсон рөлінде Ли Ловелл). Мейзер сондай-ақ "Шерлок Холмстың жаңа оқиғалары" радио сериясы үшін оқиғаны 1940 жылдың 4 қаңтарында эфирге шыққан эпизод ретінде бейімдеді (Холмс рөлінде Базил Ратбоун және Уотсон рөлінде Найджел Брюс). Оқиғаға негізделген тағы бір эпизод 1944 жылдың 25 желтоқсанында көрсетілді (қайтадан Ратбоун мен Брюс, ал Питерсон рөлін Эрик Сноуден ойнады). Говард Мерриллдің бейімдемесі 1948 жылдың 26 желтоқсанында эфирге шықты (Холмс рөлінде Джон Стэнли және Уотсон рөлінде Венделл Холмс). Феликс Фелтонның радио драмалық нұсқасы 1952 жылдың 10 желтоқсанында BBC Home Service арнасында, 1952–1969 жылдар аралығында Карлтон Хоббс Холмс және Норман Шелли Уотсон рөлінде ойнаған радио сериясының бір бөлігі ретінде көрсетілді. Оқиғаның басқа бейімдемелері 1957 жылдың 25 қазанында BBC Home Service арнасында және 1961 жылдың 29 желтоқсанында BBC Light Programme арнасында көрсетілді (Майкл Хардвик бейімдеген). 1954 жылғы BBC бейімдемесінде Джон Гилгуд Холмс және Ральф Ричардсон Уотсон рөлінде болды. Бұл қойылым алғаш рет 1954 жылдың 14 желтоқсанында BBC Light Programme арнасында көрсетілді, сондай-ақ 1955 жылдың 13 наурызында NBC радиосында да көрсетілді. Оқиғаға негізделген аудиодрама 1970 жылы LP тақтасында жарық көрді, ол Роберт Харди Холмс және Найджел Сток Уотсон рөлінде ойнаған бірнеше драмалардың бірі болды. Оны Майкл Хардвик (1961 жылғы радио бейімдемесін жасаған) және Молли Хардвик драмаландырып, өндірді. "Көк карбунклдің оқиғасы" Кевлин Маккарти Шерлок Холмс және Корт Бенсон доктор Уотсон рөлінде CBS Radio Mystery Theater радио театрының эпизоды ретінде бейімделді. Эпизод алғаш рет 1977 жылдың 25 шілдесінде эфирге шықты. Билл Моррисонның бейімдемесі 1978 жылдың 23 шілдесінде эфирге шықты, онда Барри Фостер Холмс, ал Дэвид Бак Уотсон рөлінде болды, бұл BBC Radio 4 үшін бейімделген 13 Холмс оқиғасының бірі еді. BBC радиосы 1991 жылдың 2 қаңтарында 1989–1998 жылдар аралығында Клайв Меррисон Холмс және Майкл Уильямс Уотсон рөлінде ойнаған радио сериясының бір бөлігі ретінде эфирге шықты. Эпизодты Берт Кульс бейімдеді, онда Питер Блайт Джеймс Райдер, Бен Онвукве Джон Хорнер және Кристофер Гуд Питерсон рөлінде болды. "Шерлок Холмс классикалық оқиғалары" радио сериясының эпизоды осы оқиғадан алынған. Джон Патрик Лоури Холмс және Лоуренс Альберт Уотсон рөлінде, эпизод 2008 жылдың 28 желтоқсанында эфирге шықты.