Кіріспе

1547 - 1560 жылдардағы Ресей патшайымы Анастасия Романовна Захарьина Юрьева (Анастасия Романовна Захарьина Юрьева; 1530 – 7 тамыз 1560) – бүкіл Ресей патшасы Иван IV-нің бірінші әйелі және патшайымы. Ол Ресейдің соңғы рурикід патшасы Федор I-нің анасы, ал Романов әулетінің алғашқы патшасы Михаилдың әжесі болды.

Ерте өмір және ата-бабалары

Анастасия – Ұлы князь Василий III билігінде околничий қызметін атқарған бояр Роман Юрьевич Захарьин Кошкиннің қызы еді. Захарьин Юрьев әулеті – сол кезде сарайда болған дворян әулетінің кіші тармағы. Иван Анастасиямен келіншекті көрсетуге дейін танысқан, себебі оның қарындасы Иванның қамқорларының бірі болған. Анастасияның әкесі Андрей Кобыланың төртінші ұлы Федор "Кошка" ("Мысық") Кобыладан тараған. Оның анасы Ульяна Ивановнаның тегі белгісіз. Анастасияның кем дегенде үш үлкен бауырлары мен қарындастары болды – Даниил, Никита және Анна. Екі қыз да балалық шағы мен жастық шағының көп бөлігін анасымен өткізіп, олардың дәрежесіне сай асыл әйелдерге тән дәстүрлі тәрбие алды. Роман Юрьевич Захарьин Кошкин 1543 жылдың 16 ақпанында қайтыс болды.

Неке

Анастасия Иванға ең жақсы келін ретінде таңдалу үшін Кремльге әкелінген көптеген лайықты үміткерлердің ішіндегі бірі болды. Осы мақсатта Ресейдегі барлық ақсүйек отбасыларға өз қыздарын ұсынуға шақыру жіберілді (500-ден 1500-ға дейін қыз болған деген аңыз бар). Анастасия мен Иванның некесі 1547 жылдың 3 ақпанында Благовещение соборында өтті. Олардың алты баласы болды: Анна, Мария, Дмитрий, Иван, Евдокия және Федор. Анастасия Иванның шаршы мінезін жұмсартатын күш болды деп есептеледі. Иван Анастасияны өте жақсы көріп, одан басқа ешкіммен бірге болғанды ойламады. Анастасия аса сұлу болмаса да, тыныштандыратын, жұмсақ сырт келбеті болды. Ол көбінесе үнсіз сөйлеп, өте әдепті болды. Патшаның өзі, Анастасия өлтірілгеннен кейін жеті рет үйленген соңғы жылдары, егер боярлар Анастасияны улап, Иванды одан айырмаса, Иванның жасаған барлық қатыгездіктері болмас еді деді, және бұл рас сөз болды. Анастасияның өлімінен кейін патшаның мінезі түбірінен өзгеріп, қаталдыққа ұшырады. Ресей компаниясының өкілі және Англия патшалығының елшісі сэр Джером Хорси Анастасия мен Иван IV туралы естеліктерінде былай деп жазды: "Жас және көңілді болған ол, Анастасия оны керемет икемділік пен даналықпен басқарды". 1560 жылдың жазында Анастасия ұзаққа созылған ауруға шалдығып, 7 тамызда қайтыс болды. Осының салдарынан Иван ауыр эмоционалдық құлдырауға ұшырады, әйелінің боярлардың қастандығымен уланғанын күдіктенді. Ол мұндай қылмыстарға ешқандай дәлел таппаса да, бірнеше боярларды азаптап өлтірді. Иван бала кезінде боярлардың өзіне жасаған зұлпыларынан оларды ұнатпайтын. Оның өліміне жауап ретінде ол қара киім киген, оның атынан қорқыныш тудырған опричниктер деген топты құрды. Нейтронмен белсендіру талдауы Анастасияның сынаппен уланғанын растады. Сонау сынап ем ретінде де қолданылған, бұл мәселеде пікірталас тудырды, бірақ сарапшылардың пікірінше, сынаптың деңгейі тым жоғары болған. Дегенмен, көптеген патшалық мәйіттерде улы заттардың жоғары деңгейі табылды, бұл Анастасияның қасақана уланбағанын, бірақ уландыратын заттар қолданылып емделгеннен қайтыс болғанын көрсетеді.

Мұра

Иван IV-ге үйленген Анастасия Ресей тарихындағы екі маңызды билеуші әулет – Руриктер және Романовтар әулеттерінің арасындағы байланысқа айналды. Анастасияның інісі Никита Романович, Романов фамилиясын әкесінің құрметіне алған Федор Романовтың әкесі болды, ол патшайымның әкесі еді. Яғни, Федор Романов соңғы Рурик әулетінен шыққан патша Федор I-нің туысы болды. Осы әулетпен байланыс Федордың ұлы Михаил Романовтың Ұлы қасіретке (Қиын кезеңге) соңғы нүкте қойғаннан кейін таққа отыруына мүмкіндік берді. 2010 жылдың 20 тамызында Ресей Императорлық үйінің басшысы, Ресейдің Ұлы князьдігі Мария Владимировна әйелдер үшін қасиетті Ұлы шейіт Анастасия орденін тағайындады. Орден қасиетті Ұлы шейіт Анастасияның құрметіне және патшайым Анастасия Романовнаның естелігіне арналған. Қасиетті Ұлы шейіт Анастасия ордені қайырымдылық, мәдениет, медицина, білім беру, ғылым және халық пен қоғамға пайдалы басқа да салаларда ерекше көзге түскен, сондай-ақ Ресей Императорлық үйінің басшысының қамқорлығымен ізгі істерін жалғастырып жүрген әйелдерге табыс етіледі.

Танымал мәдениетте

Анастасия – хореограф Юрий Григоровичтің, Сергей Прокофьевтің музыкасына жазылған, 1975 жылғы 20 ақпанда Болшой театрында Юрий Владимиров Иван IV рөлінде, ал Наталья Бесмертнова Анастасия рөлінде ойнап, тұңғыш рет көрсетілген "Жаман Иван" балетінің басты кейіпкерлерінің бірі. Балет сюжетіне Анастасия мен Иванның танысуы мен үйленуі, оның боярлардың қолынан улануы, сондай-ақ Анастасияны жоғалтқаннан кейін Иванның қараңғылыққа және есінен адасуға түсуі кіреді. Балет бірнеше рет қайта қойылды. Сергей Эйзенштейннің 1944 жылғы "Жаман Иван" атты тарихи фильмінде оның рөлін Людмила Целиковская сомдады. 2020 жылы "Қорқынышты" атты ресейлік телесериалда Анастасия Романовна рөлін Татьяна Лялина ойнады.