Кіріспе

Уме өзенінің жағасында орналасқан Умео, Норрландтағы ең ірі елді мекен және Швециядағы он үшінші ірі қала. 2020 жылы муниципалитет халқы 130 224 адамды құрады. 2018 жылдан бастап Умео жыл сайын шамамен 1000 тұрғынымен өсіп келеді, ал муниципалитет 2050 жылға қарай 200 000 тұрғынына жетуді жоспарлап отыр. Дегенмен, тәуелсіз зерттеуде 2050 жылғы муниципалитет көлемінің болжамы шамадан тыс бағаланған деп саналады. Умео – Солтүстік Швециядағы университет қаласы және білім беру, техникалық және медициналық зерттеулердің орталығы. Қалада орналасқан екі университет – Умео университеті және SLU-дың 3 негізгі филиалының бірі – шамамен 40 000 студентті қабылдайды, бұл жалпы халықтың шамамен 30% құрайды. CRISPR гендік өңдеуін Умео университетінде Эммануэль Шарпентьер басқарыған зерттеушілер жасады, осы еңбегі үшін 2020 жылы химия саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. Умео 2014 жылы Латвиядағы Рига қаласымен бірге Еуропаның мәдени астанасы атағын алды. Умео EarthCheck тұрақты даму бағдарламасымен сертификатталған. Умеода он елдің консулдықтары орналасқан (2021): Дания (1848 жылдан бері), Финляндия (1921 жылдан бері), Франция (1989 жылдан бері), Исландия (2002 жылдан бері), Италия (2012 жылдан бері), Латвия (1939–1940; 2014 жылдан бері), Литва (2012 жылдан бері), Норвегия (1963 жылдан бері) және Сейшель Республикасы (2001 жылдан бері). Умео 2022 жылдан бері Швеция раллиінің үйі болып табылады.

Тарих

Үмеа өзенінің аңғарында адамдар кем дегенде үш мың жылдан бері өмір сүріп келеді. Үмеа қаласынан батысқа қарай он шақырым жердегі Норрфорсендегі ең көне тас мүсіндері шамамен б.з.б. 3000 жылға жатады. Жағалауға германдық халықтар кемемен Ботания шығанағы бойымен көтеріліп, тұрақты қоныс тепкен, сондықтан Батыс Ботания жағалауындағы қалалар мен ауылдардың германдық атаулары осыдан туындаған. Оңтүстік Вестроботния (Үмеа және Скельфтео) кем дегенде 14 ғасырдан бері тұрақты германдық қоныс болып табылады, бірақ бұл викинг дәуірінен немесе одан да ертерек кезеңдерге дейін соңғы болуы мүмкін. Үмеа алғашқыда қазіргі Баккен (немесе Киркбакен) деп аталатын ауданда орналасқан ағаш шіркеуі мен сауда орталығы бар қалыңдық болып құрылды. Оның жағалау мен өзенге жақын орналасуы адамдардың осы жерді қоныс етуіне ықпал еткен себептердің бірі болуы мүмкін. Келесі екі ғасыр бойы Үмеа шашыраңқы қалыңдықтардан тұратын жер болып қала берді, мұнда саамдықтардан алынған тауарлар саудаланып, солтүстік шөл даласы басталар алдындағы соңғы мекенделген аймақ болды. Дегенмен, патша таңдаған жерде нағыз қала салынбады және 1590 жылдары қала құқығынан айырылды. 1638 жылы онда шамамен 40 үй болды. 1874 жылы қала үкіметтің талабы бойынша құрылыс жоспарларын жаңартты. Үмеа осы өзгерістерді бастаған кезде, 1888 жылдың 25 маусымында өрт Үмеаның шығыс бөлігін шарпып, 3000 тұрғынының кемінде 2300-і үйсіз қалды. Өрттен кейін жаңадан құрылыс кезінде болашақта өрттің таралуын болдырмау үшін кең даңғылдар бойына 3000-ға жуық күміс қайың ағашы отырғызылды. Осы себепті Үмеа кейде "Бьёркарнас Штад", яғни "Бейіршелер қаласы" деп аталады. Үмеа хоккей командасының аты – Бьёрклёвен, "Бейір жапырақтары" деген мағынаны білдіреді.

География

Умео Ботния шығанағының құйылысында, Уме өзенінің сағасында, Вестерботтеннің оңтүстігінде орналасқан. Умео Стокгольмнен шамамен солтүстікке қарай және Арктикалық аймақ шеңберінен шамамен оңтүстікке қарай жатыр. Бұл Стокгольм-Уппсала аймағының солтүстігіндегі ең ірі қала және кейде Солтүстік Швецияның аймақтық орталығы деп аталады. Жақын орналасқан Холмсунд қаласы оның порты қызметін атқарады. Осы жерден паромдық желі көршілес Финляндияның Вааса (шведше: Vasa) қаласымен байланыс құрады. Финляндиямен тығыз байланыс қала тұрғындарына әсер етеді – Умеода көптеген швециялық финдер тұрады.

Климат

Умеода субарктикалық климат (Dfc) басым, ылғалды континенталды климатқа (Dfb) жақын, қысқа және салыстырмалы түрде жылы жаздармен сипатталады. Қыстары ұзақ және суық, бірақ дәл сол ендіктегі континенттік климатқа ие аймақтарға қарағанда көбінесе жұмсақ болады. Қаңтар айының орташа температурасы шамамен , шілде айының орташа температурасы шамамен . Үлкен су қоймасына жақын орналасқандығы мен ендігін ескере отырып, жаздар күтілгеннен жылырақ болады. Швециядағы өте жылы жаз болған 2014 жылдың 23 шілдесінде рекордтық ең жоғары температура тіркелді. 1978 жылдың 15 ақпанында ең төменгі температура тіркелді.

Демография

Үмео қаласының халқы 1960 жылдан бері, университет салынғаннан бастап үнемі өсіп келеді. Университет есебінен қала Швециядан тыс жерлерден көптеген тұрғындарды, сондай-ақ Швецияның басқа өңірлерінен студенттерді қызықтырды. 2015 жылғы мәлімет бойынша, Умео муниципалитетінің халқының 10,4% шетелде туған. Ең көп саны Финляндиядан келген адамдарды құрайды, одан кейін Ирак, Иран және Сомалидан келгендер болады. 2017 жылдың сәуір айында Умеодағы еврей қауымдастығы, «Солтүстік қарсылық қозғалысына» қатысы бар деген күдікпен неонацистерден бірнеше қауіп-қорқыту алғаннан кейін жабылды.

Көлік

Жол инфрақұрылымы қаладан өтетін екі еуропалық тас жолын (E4 және E12) қамтиды. Жергілікті автобус жүйесі қала орталығындағы Васапланнан басқарылады және қаланың ішінде көптеген бағыттар бар. Қала орталығынан шамамен Умео әуежайы орналасқан. Бұл жолаушылар саны бойынша Швециядағы жетінші ірі әуежай, 2010 жылы 844 932 жолаушыға қызмет көрсеткен. Умео Финляндия арқылы Норвегияның Мо-и-Рана қаласынан Ресейдің Пудож қаласына дейінгі халықаралық туристік «Көк жол» бағытында орналасқан.

Мәдениет

Солтүстік Швеция операсы, Норрланд операсы, қалада орналасқан, сондай-ақ ағылшын тіліндегі коммерциялық емес Умео театр компаниясы мен Қазіргі заманғы өнер және бейнелеу мәдениеті мұражайы да осы қалада. Жыл сайынғы Умео джаз фестивалі – қазіргі заманғы джаз музыкасы үшін Скандинавиядағы ең ірі фестивальдердің бірі. Умео қаласынан шыққан танымал металл топтарына Cult of Luna, Gotham City, Hollow, Meshuggah, Mexicoma, Nocturnal Rites және Persuader жатады. 1990 жылдары Final Exit, Step Forward, Refused, Abhinanda, Shield және Doughnuts сияқты Умео хардкор панк-топтарының және Desperate Fight Records және Busted Heads Records жергілікті лейблдарының ықпалы Умео хардкор музыкасының дамуына ықпал етті. Тәуелсіз Ny Våg лейблі Умеода орналасқан және AC4, Masshysteri және Invasionen сияқты Умео артистерінің жазбаларын шығарады. 2009 жылы Ригамен бірге 2014 жылға Еуропаның мәдени астанасы мәртебесі берілді. Умеа FIA World Rally Championship жүйесіндегі Швеция раллиіне де үй иесі болып табылады. 2021 жылы Швеция раллиінің құрылғаннан бері Вярмланд провинциясында өткізілгеннен кейін, Швецияның солтүстігіндегі Умео қаласына көшірілетіні жарияланды. Көшірудің басты себебі – Умео қар жағдайлары тұрақты аймақ деп есептеледі.

Білім беру және ғылыми-зерттеу

Умео университетінде 37 000 студент және 4 200 қызметкер жұмыс істейді. Университет 1960 жылдардың ортасында құрылғаннан бастап халық саны шамамен 50 000-нан бүгінгі 121 032 адамға дейін өсті. Қала жыл сайын шамамен 1100 жаңа тұрғынмен дамуда, бұл Умеоны Солтүстік Швеция (Норрланд) жағалауындағы қалалардың дәстүрлі ауыр өнеркәсіп негізімен қатар, қазіргі заманғы, интеллектуалды қалаға айналдырды. 1951 жылы университет кітапханасы Солтүстік Швеция үшін маңызды деп танылды. Кітапханаға Швецияда жарық көрген әрбір жаңа кітаптың бір данасы жіберіледі. Швед ауыл шаруашылығы ғылымдары университеті (Sveriges Lantbruksuniversitet) – Швециядағы университет. Бас кеңсесі Упсала қаласының (Ультуна) ауданында орналасқан, бірақ университет Швецияның әртүрлі аймақтарында, соның ішінде Умеода да кампустарға ие. Швециядағы басқа мемлекеттік университеттерден өзгешелігі, ол Кәсіпкерлік және инновация министрлігінің бюджетінен қаржыландырылады. Университеттік аурухана Солтүстік Швецияның барлық аймағына қызмет көрсетеді.