Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хапаранда тарихи себептерге байланысты, халқы аз болса да, жиі "қала" деп аталады, бірақ Швеция Статистикасы қалалар ретінде 10 000-нан астам тұрғыны бар елді мекендерді ғана есептейді. Алайда, муниципалитет өзі "Хапаранда стад" (Хапаранда қаласы) терминін қаланың өзі үшін ғана емес, бүкіл аумағы үшін де қолданады. 24° 8' E координатасында орналасқан Хапаранда – Швецияның ең шығысқа орналасқан елді мекені.
Haparanda, for historical reasons, is often still referred to as a "city" despite its small population, although Statistics Sweden only counts localities with more than 10,000 inhabitants as cities. The municipality itself, on the other hand, uses the term Haparanda stad (City of Haparanda) not only for the town itself, but for its whole territory At 24° 8' E, Haparanda is Sweden's easternmost settlement.
Тарих
1809 жылы Швеция Финляндияны Ресейге өткізгенде, Финляндия–Швеция шекарасы Торнио және Муонио өзендері бойымен жүргізілді. Өзен дельтасындағы Суенсаари аралында орналасқан Торнио қаласы, император Александр I-нің талабы бойынша Ресей империясы құрамына кіретін Финляндияның Ұлы Герцогтігінің бөлігіне айналды. (Финляндия 1917 жылы тәуелсіздігін жариялады.) Сол кезде Торнио қаласында швед тілінде сөйлейтін саудагерлер мен шеберлер басымдық құрды, олар фин тілінде сөйлейтін аймақта тілдік аралды құрады. Соғыстан кейін көптеген шведтер шекараның ар жағындағы шағын Хаапарранта ауылын дамытуға кірісті (Хапаранда мен Торнио жаяу арақашықтықта орналасқан), нәтижесінде Торниоде тек фин тілінде сөйлейтін қала қалды. Хапаранда 1821 жылы базар қаласы (köping) мәртебесін алды және 1842 жылы қалалық жарғысын иеленді. ХХ ғасырдың басында Хапаранда Торне өзенінің Ботния шығанағына құятын жердегі орналасқандықтан, өзінің мөлшеріне қарағанда артық коммерциялық және саяси маңызға ие болды. Скандинавия мен Ресейдің солтүстігінен келген ағаш және терілер Балтық теңізі арқылы әлемнің басқа бөліктеріне тасымалдау үшін су жолымен жеткізілді. XIX және XX ғасырлардағы Арктика және Антарктика экспедициялары, соның ішінде АҚШ адмиралы Пирри экспедициясы Германсонс ұсынған терілерді киді, оның дүкені бүгінгі күнге дейін Хапарандада сақталған, бірақ қазір жабық. Хапаранда Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей шекарасындағы жалғыз ашық теміржол шекаралық өткізу пункті болды және Ленин осы пункт арқылы жер аударылудан отанына оралды.
When Sweden ceded Finland to Russia in 1809, the Finnish–Swedish border was drawn along the Rivers Tornio and Muonio. The town of Tornio, located on the island Suensaari in the river delta, became part of the Grand Duchy of Finland within the Russian Empire as demanded by czar Alexander I. (Finland declared independence in 1917.) At that time the town of Tornio was dominated by Swedish speaking merchants and craftsmen, forming a linguistic island in a Finnish speaking countryside. After the war many of the Swedes started to develop the small village of Haaparanta across the border instead (Haparanda and Tornio are within walking distance), eventually leaving Tornio unilingually Finnish. Haparanda was made a market town (köping) in 1821 and received its city charter in 1842. Into the early twentieth century Haparanda enjoyed commercial and political significance out of proportion to its size because of its position at the mouth of the Torne river at the head of the Gulf of Bothnia. Timber and furs from across northern Scandinavia and Russia arrived by water for shipping on to the rest of the world via the Baltic. Arctic and Antarctic expeditions of the 19th and 20th centuries, including that of Admiral Peary of the US, wore furs supplied by Hermansons, whose shop still stands in Haparanda, albeit closed now. Haparanda was the only open railway border crossing at the border to Russia during World War I, and was used by Lenin on the journey by which he returned from exile.
Финляндия мен Швецияның халықаралық шекарасының әсері
Көршілес қалалар арасындағы қарым-қатынас әрдайым достыққа негізделген. Хапаранда тұрғындарының көпшілігі швед және фин тілдерінде сөйлейді. Бүгінде екі қала экономикалық және әлеуметтік жағынан тығыз байланысты; олар "ЕвроСити" деп аталатын трансшекаралық қалалық агломерацияны құрайды. Швеция мен Финляндияның уақыт белдеулері әр түрлі болғандықтан, Хапаранда Торниодан бір сағатқа қалып қояды. Бұл Жаңа жыл қарсаңында бірегей көрініске мүмкіндік береді, адамдар жаңа жылды екі рет қарсы ала алады. 2005 жылдан бері қалалар Швецияда "Haparanda Tornio" және Финляндияда "Tornio Haparanda" деп қайта брендтелді. 2020 және 2021 жылдары COVID-19 пандемиясы және Швеция мен Финляндияның әртүрлі ұлттық шаралары осы байланыстың экономикалық үзілістерін тудырды. Жалпы айтқанда, Швеция аздаған дәрежеде жеңілдетілген шектеулерді енгізді, ал Финляндия шекараларды жапты және күшейтілген шектеулерді қолданды. Швециядағы нашарлаған пандемиялық жағдайға байланысты кейбір шведтер Финляндия тарапынан, финдерден кемсітуге ұшырады. Хапарандада теміржол станциясы бар, апта ішінде күніне үш пойыз тоқтайды. Бұл жол 1992 жылдан 2021 жылға дейін жолаушылар пойыздары үшін жабық болды, содан кейін жолаушылар тасымалы қайта жаңартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей мен Германия арасындағы жалғыз ашық бағыт осы болды.
Relations between the neighbouring towns have always been friendly. A large portion of Haparanda's population speak both Swedish and Finnish. Today the two towns are closely interconnected economically and socially; they constitute a transborder conurbation marketed as "EuroCity". Since Sweden and Finland are in different time zones, Haparanda is one hour behind Tornio. This allows a unique spectacle on New Year's Eve, when people can welcome the arriving year twice. Since 2005 the cities have rebranded themselves as "Haparanda Tornio" in Sweden, and "Tornio Haparanda" in Finland. In 2020 and 2021, this interconnectedness has experienced economic interruptions due to the COVID 19 pandemic and the differing national responses in Sweden and Finland. Sweden has generally speaking implemented slightly laxer restrictions while Finland has closed borders and slightly stronger restrictions. Some Swedes have also experienced prejudice on the Finnish side of the border, by Finns, due to the worsening pandemic situation in Sweden. Haparanda has a railway station, which is served by three trains per day on weekdays. The line was closed to passenger trains between 1992 and 2021, when passenger services restarted. This was the only route open between Russia and Germany in World War I,
Рельс кеңістігі
Хапаранда Швецияның ұлттық желісіне Хапарандабанан (Хапаранда темір жолы) арқылы жалғанады. Хапаранда мен Торнио арасындағы көпір – Швеция және Финляндия теміржол жүйелері арасындағы жалғыз тікелей байланыс. Екі желінің де рельс ені әртүрлі болғандықтан, шекарадан өтетін барлық жүк вагондарының жүгін қайта тиеу немесе шассилерін ауыстыру қажет. Хапаранда мен Торнио арасында шведтік sg және фин 1524 мм рельс енімен екі рельстік жол, төрт рельстік құбылыс түрінде салынған.
Haparanda is connected to the Swedish national network by the Haparandabanan (Haparanda railway). The bridge between Haparanda and Tornio is the only direct connection between the Swedish and Finnish rail systems. The two networks use different track gauges, requiring all freight wagons crossing the border to have their cargo reloaded or their bogies exchanged. Between Haparanda and Tornio there is a dual gauge track, with Swedish sg and Finnish 1524mm, in a four rail gauntlet track formation.
Ғимараттар
IKEA дүкені 2006 жылдың 15 қарашасында Хапаранда-Торнио шекарасындағы жаңа коммерциялық аймақта ашылды және әлемдегі ең солтүстік IKEA дүкені болып табылады. Тауарларға баға тек швед кроналарымен белгіленгенімен, дүкен ішіндегі табельдер швед және фин тілдерінде жазылған. Бұл дүкенге жыл сайын шамамен екі миллион адам келеді, сондай-ақ осы аумақта ірі сауда орталықтары мен американдық үлгідегі сауда орталығының дамуына түрткіс болды. Хапаранда қаласындағы дүкендер еуро мен швед кроналарын қабылдағанымен, қала сыртындағы жаңа құрылыстардың бәсекесіне шыдамай, көптегені жабылды. Теміржол стансасынан (1918) басқа, 1900 жылы салынған Stadshotell (мейманхана және бұрынғы қалалық әкімшілік ғимараты) да көзге түседі, оның бірінші қабатында Orrefors шынысынан жасалған әсем люстралар бар. Бұл ғимарат енді қаланың барлық сумен жабдықтамайды, тек коммуналдық ыстық сумен қамтамасыз етеді. Хапаранданың ең заманауи шіркеуі Bengt Larsson-ның ELLT студиясымен 1967 жылы салынды, ал оның бұрынғы ғимараты 1964 жылы өртенді. 2013 жылы 2500-ден астам орындық көп мақсатты аренаны және қосымша коммерциялық құрылыстарды қамтитын жаңа ғимарат салу жоспары жарияланды. Ол шекараға орналасады. Құрылыс 2016 жылы басталды және 2018 жылы аяқталуы жоспарланған.
An IKEA retail store opened 15 November 2006 in a new commercial enterprise zone at the Haparanda Tornio border, and is the northernmost IKEA store in the world. Though goods are priced in Swedish kronor only, instore signage is in both Swedish and Finnish. This single store attracts a claimed two million visitors every year, and has triggered "piggy back" development of other large scale retail outlets and a prototypical US style shopping mall on the site. Although shops in Haparanda itself accept euros and Swedish kronor, many have closed in the face of competition from the out of town development. Notable buildings besides the rail station (1918) include the Stadshotell (hotel and former town hall) of 1900, which has a first floor stateroom with magnificent chandeliers of Orrefors glass, and the landmark pepperpot shaped watertower, erected in 1920. It no longer provides all the town's water, only the communal hot water supply. Haparanda's uncompromisingly modern church is by Bengt Larsson of the ELLT studio, and dates from 1967, its predecessor being destroyed by fire in 1964. Plans for a new building containing a multipurpose arena seating 2,500 and more commercial development were announced in 2013. It will be sited on the border. Construction started in 2016 with a planned completion date in 2018.
Климат
Хапаранданың солтүстікке орналасуы салдарынан субарктикалық климаты бар, бірақ осы жіктелуге қарамастан климат көбінесе ылғалды болады. Жылы Солтүстік Атлантикадан келетін теңіз ауасы күннің төмендеуіне қарамастан қыстың суықтығын жұмсартады, ал Хапаранда жаздың салыстырмалы түрде жылы болуы үшін жеткілікті континенттік әсерді сақтайды, әсіресе осылай алыс солтүстіктегі теңіз жағалау қаласы үшін. Бұл қаланы көп жағынан қоршаған үлкен құрлық массасының және әдетте 10 күнге созылатын қысқы түннің ортасындағы күннің әсерінен туындайды. Жаз айларында күндізгі жарық жеткілікті болуына байланысты, тәулік бойы шаруашылық жұмыстарын жасауға мүмкіндік туады. Дегенмен, қысқы күн тоқырауында Хапарандада күндізгі жарық 2 сағат 56 минутқа дейін ғана созылады. Күндізгі орташа температура жазда 20 °C (68 °F) ал қыста 6 °C (21 °F) аралығында өзгереді, сондықтан қыстары көптеген континенттік климаттарға қарағанда жұмсақ болады. Жазғы температура күндізгі жарық азайғаннан кейін тез төмендегендіктен, Хапаранда осы жіктелуге жете алмайды.
Haparanda has a subarctic climate courtesy of its northerly position, but in spite of this classification the climate is often quite mild. The marine airflow from the mild North Atlantic tempers winters in spite of the low sun, whilst Haparanda retains enough continental influence for summers to be relatively warm, especially for a coastal city so far north. This is due to the large landmass surrounding the city in most directions as well as the brief midnight sun that normally lasts around 10 days. During summer, daylight is prevalent enough to allow daytime activities around the clock for a longer period than that. During the winter solstice however, Haparanda only experiences 2 hours and 56 minutes of daylight. Daytime temperature average ranges normally goes between 20 °C (68 °F) in summer to 6 °C (21 °F) in winter, with winters being milder than many continental climates. Due to summer temperatures rapidly dropping once daylight diminishes, Haparanda does not reach such a classification.