Кіріспе

Хапаранда тарихи себептерге байланысты, халқы аз болса да, жиі "қала" деп аталады, бірақ Швеция Статистикасы қалалар ретінде 10 000-нан астам тұрғыны бар елді мекендерді ғана есептейді. Алайда, муниципалитет өзі "Хапаранда стад" (Хапаранда қаласы) терминін қаланың өзі үшін ғана емес, бүкіл аумағы үшін де қолданады. 24° 8' E координатасында орналасқан Хапаранда – Швецияның ең шығысқа орналасқан елді мекені.

Тарих

1809 жылы Швеция Финляндияны Ресейге өткізгенде, Финляндия–Швеция шекарасы Торнио және Муонио өзендері бойымен жүргізілді. Өзен дельтасындағы Суенсаари аралында орналасқан Торнио қаласы, император Александр I-нің талабы бойынша Ресей империясы құрамына кіретін Финляндияның Ұлы Герцогтігінің бөлігіне айналды. (Финляндия 1917 жылы тәуелсіздігін жариялады.) Сол кезде Торнио қаласында швед тілінде сөйлейтін саудагерлер мен шеберлер басымдық құрды, олар фин тілінде сөйлейтін аймақта тілдік аралды құрады. Соғыстан кейін көптеген шведтер шекараның ар жағындағы шағын Хаапарранта ауылын дамытуға кірісті (Хапаранда мен Торнио жаяу арақашықтықта орналасқан), нәтижесінде Торниоде тек фин тілінде сөйлейтін қала қалды. Хапаранда 1821 жылы базар қаласы (köping) мәртебесін алды және 1842 жылы қалалық жарғысын иеленді. ХХ ғасырдың басында Хапаранда Торне өзенінің Ботния шығанағына құятын жердегі орналасқандықтан, өзінің мөлшеріне қарағанда артық коммерциялық және саяси маңызға ие болды. Скандинавия мен Ресейдің солтүстігінен келген ағаш және терілер Балтық теңізі арқылы әлемнің басқа бөліктеріне тасымалдау үшін су жолымен жеткізілді. XIX және XX ғасырлардағы Арктика және Антарктика экспедициялары, соның ішінде АҚШ адмиралы Пирри экспедициясы Германсонс ұсынған терілерді киді, оның дүкені бүгінгі күнге дейін Хапарандада сақталған, бірақ қазір жабық. Хапаранда Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей шекарасындағы жалғыз ашық теміржол шекаралық өткізу пункті болды және Ленин осы пункт арқылы жер аударылудан отанына оралды.

Финляндия мен Швецияның халықаралық шекарасының әсері

Көршілес қалалар арасындағы қарым-қатынас әрдайым достыққа негізделген. Хапаранда тұрғындарының көпшілігі швед және фин тілдерінде сөйлейді. Бүгінде екі қала экономикалық және әлеуметтік жағынан тығыз байланысты; олар "ЕвроСити" деп аталатын трансшекаралық қалалық агломерацияны құрайды. Швеция мен Финляндияның уақыт белдеулері әр түрлі болғандықтан, Хапаранда Торниодан бір сағатқа қалып қояды. Бұл Жаңа жыл қарсаңында бірегей көрініске мүмкіндік береді, адамдар жаңа жылды екі рет қарсы ала алады. 2005 жылдан бері қалалар Швецияда "Haparanda Tornio" және Финляндияда "Tornio Haparanda" деп қайта брендтелді. 2020 және 2021 жылдары COVID-19 пандемиясы және Швеция мен Финляндияның әртүрлі ұлттық шаралары осы байланыстың экономикалық үзілістерін тудырды. Жалпы айтқанда, Швеция аздаған дәрежеде жеңілдетілген шектеулерді енгізді, ал Финляндия шекараларды жапты және күшейтілген шектеулерді қолданды. Швециядағы нашарлаған пандемиялық жағдайға байланысты кейбір шведтер Финляндия тарапынан, финдерден кемсітуге ұшырады. Хапарандада теміржол станциясы бар, апта ішінде күніне үш пойыз тоқтайды. Бұл жол 1992 жылдан 2021 жылға дейін жолаушылар пойыздары үшін жабық болды, содан кейін жолаушылар тасымалы қайта жаңартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей мен Германия арасындағы жалғыз ашық бағыт осы болды.

Рельс кеңістігі

Хапаранда Швецияның ұлттық желісіне Хапарандабанан (Хапаранда темір жолы) арқылы жалғанады. Хапаранда мен Торнио арасындағы көпір – Швеция және Финляндия теміржол жүйелері арасындағы жалғыз тікелей байланыс. Екі желінің де рельс ені әртүрлі болғандықтан, шекарадан өтетін барлық жүк вагондарының жүгін қайта тиеу немесе шассилерін ауыстыру қажет. Хапаранда мен Торнио арасында шведтік sg және фин 1524 мм рельс енімен екі рельстік жол, төрт рельстік құбылыс түрінде салынған.

Ғимараттар

IKEA дүкені 2006 жылдың 15 қарашасында Хапаранда-Торнио шекарасындағы жаңа коммерциялық аймақта ашылды және әлемдегі ең солтүстік IKEA дүкені болып табылады. Тауарларға баға тек швед кроналарымен белгіленгенімен, дүкен ішіндегі табельдер швед және фин тілдерінде жазылған. Бұл дүкенге жыл сайын шамамен екі миллион адам келеді, сондай-ақ осы аумақта ірі сауда орталықтары мен американдық үлгідегі сауда орталығының дамуына түрткіс болды. Хапаранда қаласындағы дүкендер еуро мен швед кроналарын қабылдағанымен, қала сыртындағы жаңа құрылыстардың бәсекесіне шыдамай, көптегені жабылды. Теміржол стансасынан (1918) басқа, 1900 жылы салынған Stadshotell (мейманхана және бұрынғы қалалық әкімшілік ғимараты) да көзге түседі, оның бірінші қабатында Orrefors шынысынан жасалған әсем люстралар бар. Бұл ғимарат енді қаланың барлық сумен жабдықтамайды, тек коммуналдық ыстық сумен қамтамасыз етеді. Хапаранданың ең заманауи шіркеуі Bengt Larsson-ның ELLT студиясымен 1967 жылы салынды, ал оның бұрынғы ғимараты 1964 жылы өртенді. 2013 жылы 2500-ден астам орындық көп мақсатты аренаны және қосымша коммерциялық құрылыстарды қамтитын жаңа ғимарат салу жоспары жарияланды. Ол шекараға орналасады. Құрылыс 2016 жылы басталды және 2018 жылы аяқталуы жоспарланған.

Климат

Хапаранданың солтүстікке орналасуы салдарынан субарктикалық климаты бар, бірақ осы жіктелуге қарамастан климат көбінесе ылғалды болады. Жылы Солтүстік Атлантикадан келетін теңіз ауасы күннің төмендеуіне қарамастан қыстың суықтығын жұмсартады, ал Хапаранда жаздың салыстырмалы түрде жылы болуы үшін жеткілікті континенттік әсерді сақтайды, әсіресе осылай алыс солтүстіктегі теңіз жағалау қаласы үшін. Бұл қаланы көп жағынан қоршаған үлкен құрлық массасының және әдетте 10 күнге созылатын қысқы түннің ортасындағы күннің әсерінен туындайды. Жаз айларында күндізгі жарық жеткілікті болуына байланысты, тәулік бойы шаруашылық жұмыстарын жасауға мүмкіндік туады. Дегенмен, қысқы күн тоқырауында Хапарандада күндізгі жарық 2 сағат 56 минутқа дейін ғана созылады. Күндізгі орташа температура жазда 20 °C (68 °F) ал қыста 6 °C (21 °F) аралығында өзгереді, сондықтан қыстары көптеген континенттік климаттарға қарағанда жұмсақ болады. Жазғы температура күндізгі жарық азайғаннан кейін тез төмендегендіктен, Хапаранда осы жіктелуге жете алмайды.