Кіріспе
Қатқыл қабық пен бас сүйегі арасында қан жиналуы.
Белгілері мен симптомдары
Эпидуральді гематомасы бар көптеген адамдар жарақат алғаннан кейін бірден салауатты кезеңді басынан өткізеді, бірақ белгілер байқала бастағанға дейін уақыт өтеді. Қан жинала келе, ол бас сүйегінің ішкі құрылымдарын қыса бастайды, бұл үшінші бас жүйкесіне әсер етіп, жарақат алған жақтағы оқушының қатаюына және кеңеюіне алып келуі мүмкін. Көз, төртінші және алтыншы бас жүйкелерінің қарсы әрекетінен төмен және сыртқа қарай бұрылады. Басқа белгілерге қатысты бас ауруы, қиылысқан пирамидалық жолдардың қысылуынан зақымданудың қарама-қарсы жағындағы дене мүшелерінің әлсіздігі және артқы ми артериясының қысылуынан соқтығып, қарама-қарсы жақтағы көру қабілетінің жоғалтылуы жатады. Сирек жағдайларда, кішкентай гематомалар ешқандай белгілерсіз болуы мүмкін. Егер эпидуральді гематома артқы бас сүйек ойысында болса, мишық грыжасы Кушинг үштігін тудырады: гипертензия, брадикардия және нашар реттелген тыныс алу.
Себептер
Интракраниалды эпидуралды гематоманың ең көп кездесетін себебі бас жарақаттары, бірақ спонтанды қан кетулер де болады. Эпидуральді гематома мидың жарақаттану жағдайларының шамамен 10% -ында кездеседі, көбінесе көлік апаттары, шабуылдар немесе құлаулар салдарынан. Эпидуральді гематома көбінесе бастың бүйір бөлігіне (ұзақша сүйекке) соққы тигенде пайда болады. Орталық менингеалды артерияның үстінде орналасқан птерион аймағы салыстырмалы түрде нашар және зақымдануға бейім. Эпидуральді гематоманың бар болғаны 20-30% ғана ұзақша сүйек аймағынан тыс жерлерде пайда болады. Ми бас сүйегінің ішкі бетіндегі өркештерге соғылып, зақымдануы мүмкін. Эпидуральді гематома әдетте соққы тиген ми жағында табылады, бірақ өте сирек жағдайларда қарсы соққы салдарынан да пайда болуы мүмкін. "Жылу гематомасы" – ауыр термиялық күйік салдарынан пайда болатын эпидуральді гематома, ол қатты қабықтың жирылуына және қабынуына, сондай-ақ бас сүйегінен қабынуына алып келеді, бұл өз кезегінде веналық синустардан қанның шығуына себеп болады. Гематома трупқа қарағанда кірпіштей қызыл түсті болуы мүмкін, ал КТ-де радиолұсцентті болып көрінеді, себебі жылу гематоманың коагуляциясын тудырады.
Диагностика
Диагноз көбінесе КТ немесе МРТ арқылы қойылады. Эпидуральді гематоманың ерекше белгісі – адамдар санаға оралып, «сананың ашық аралығы» деп аталатын кезеңде толыққандай қалыпты сезінуі мүмкін, бірақ кейіннен күрт және жылдам есінен тануы мүмкін. Бұл жарақаттың ауырлығына байланысты, эпидуральді гематоманы анықтауда маңызды рөл атқарады. Ірі гематомалар мен қан тіромдағыштары ашық краниотомия талап етуі мүмкін. Операциядан кейін дәрі-дәрмектер тағайындалуы мүмкін. Оларға мидың ісінуін және ішкі бас сүйек қысымын азайту үшін құрысуға қарсы препараттар мен гиперосмотикалық заттар жатуы мүмкін. Хирургиялық араласусыз жағдай өте сирек кездеседі. Егер эпидуральді гематоманың көлемі 30 мл-ден кем, қан тіромдағыштарының диаметрі 15 мм-ден кем, Глазго кома шкаласы бойынша 8-ден жоғары көрсеткіш және ешқандай көрінетін неврологиялық симптомдар болмаса, онда консервативті емдеу мүмкін болады. КТ сканері жасалып, жағдай мұқият бақыланатын болуы керек, себебі гематома кенеттен ұлғаюы мүмкін.
Болжам
Жарақат алған сәттен бастап санасы толық жоғалмаған жағдайда, болжам жақсырақ болады, егер адам жарақат алғаннан бастап комада болса. Артериялық эпидуральді гематомалар көбінесе жылдам прогрессирлейді. Дегенмен, дуралық синус жарылуынан туындаған веналық эпидуральді гематомалар баяу дамиды. Операция жасалғанға дейін гематомада 50 мл-ден астам қан болса, нәтиже нашарлайды. Жасы, қасаңның патологиялық өзгерістері және жедел жәрдем бөліміне түскен кездегі Глазго кома шкаласының көрсеткіштері де болжамға әсер етеді. Бас жарақатының көптеген түрлерінен өзгеше, эпидуральді гематомасы бар және Глазго кома шкаласы бойынша 15 балл (ең жоғары балл, ең жақсы болжамды көрсетеді) алған адамдар, егер оларға жедел түрде операция жасалса, көбінесе жақсы жазылып кетеді.
Эпидемиология
Бас жарақаттарының шамамен 2 пайызы және өлімге әкелген бас жарақаттарының 15 пайызы эпидуральды гематомамен байланысты. Бұл жағдай жасөспірімдер мен жас ересектерде қарт адамдарға қарағанда көбірек кездеседі, себебі адам жасы ұлғайған сайын қатты қабық бас сүйегіне жақын орналасады, гематома пайда болу мүмкіндігін төмендетеді. Еркектер әйелдерге қарағанда жиірек зардап шегеді.