Кіріспе

Адамдағы ауру Гиперкалимиялық мерзімді паралич (ГКМП, ГКМРП) – мұрагерлік аутосомалық доминантты бұзылыс, ол бұлшық ет жасушаларындағы натрий арналарына және қандағы калий деңгейін реттеу қабілетіне әсер етеді. Ол бұлшық еттің жоғары сезімталдығымен немесе әлсіздігімен сипатталады, калий, ыстық немесе суық әсерінен күшейеді, бұл бақыланбайтын дірілге, содан кейін параличке алып келуі мүмкін. Ауру көбінесе балалық шақта басталады, бірақ ересектерде де кездеседі. Бұл бұзылыстың себебі – SCN4A геніндегі аутосомалық доминантты мутация, ол бұлшықеттегі натрий арнасымен байланысты. Мутация арнаның инактивациясы үшін маңызды бөліктерінде жекелеген аминқышқылдық өзгерістерге әкеледі. Бұл мутациялар SCN4A-ның "доп пен тізбек" тез инактивациясын бұзады.

Белгілері мен симптомдары

Гиперкалемиялық мерзімді паралич бұлшық еттердің өте әлсіреуіне себеп болады, көбінесе балалық шақта басталады. Бұлшық ет күші көбінесе шабуылдар арасында жақсарады, бірақ көптеген зардап шегушілер ауру прогрессиялаған сайын бұлшық әлсіздігінің жиілеуіне ұшырауы мүмкін (абортивтік шабуылдар). Кейде HyperKPP кезінде зардап шегушілерде бұлшық еттердің қаттылығы мен спазмдары (миотония) байқалуы мүмкін. Бұл миотонияның түріне және оны тудыратын факторларға байланысты болуы мүмкін. Гиперкалемиялық мерзімді параличпен ауыратын кейбір адамдарда шабуыл кезінде қандағы калий деңгейі артады (гиперкалиемия). Басқа жағдайларда шабуылдар қандағы калий деңгейінің қалыпты болуымен байланысты (нормакалемия). Калийді қабылдау, тіпті қандағы калий деңгейі көтерілмесе де, зардап шегушілерде шабуылды тудыруы мүмкін. HyperKPP-мен салыстырғанда, гипокалемиялық мерзімді паралич (адамдарда кездеседі) бұлшық еттердің деполяризациясына кедеріс келтіретін және демек, төмен калий иондары концентрациясымен күшейтілетін каналдардағы функционалдық мутациялардың жоғалуымен байланысты.

Генетика

Адамдарда ең көп кездесетін генетикалық себеп – SCN4A геніндегі бірнеше мүмкін нүктелік мутациялардың бірі. Бұл ген нерв-бұлшықет қосылысында орналасқан, вольтажға сезімтал натрий каналы Nav1.4-ті кодтайды. Бұл жағдай аутосомалық-доминантты типте мұраға беріледі, яғни әрбір жасушадағы өзгерген геннің бір ғана көшірмесі оны тудыруға жеткілікті. Орталық нерв жүйесінен келетін әрекет потенциалдары NMJ-де эндопластикалық потенциалды тудырады, бұл Nav1.4 арқылы натрий иондарының енуіне және бұлшықет жасушаларының деполяризациялануына себеп болады. Бұл деполяризация саркоплазмалық ретикулумнан кальцийдің кіруін қоздырып, бұлшықеттің жирылуын (құрылуын) тудырады. Бұлшықеттің үнемі жирылып тұруын болдырмау үшін каналда тез инактивациялық қақпа болады, ол ашылғаннан кейін натрий тесігін өте жылдам бітеді. Бұл натрийдің одан әрі енуіне кедергі келтіреді. Уақыт өте келе калий иондары бұлшықет жасушаларынан шығып, жасушаларды қайта поляризациялайды және бұлшықеттің босаңсуы үшін кальцийді жирылғыш аппараттан сыртқа қарай соқтырады. Осы натрий каналының қалыпты құрылымын және жұмысын өзгертетін мутациялар бұлшықет жирылуын реттеуді бұзады, нәтижесінде ауыр бұлшықет әлсіздігі немесе паралич эпизодтары пайда болады. Мутациялар Nav1.4-тің жылдам инактивациялық қақпасын құрайтын III және IV трансмембраналық домендер арасындағы қалдықтарда анықталды. II, III және IV домендердің S4 және S5 спиральдері арасындағы цитоплазмалық тізбектерде де мутациялар табылды, бұл инактивациялық қақпаның байланысу орындары болып табылады. Гиперкалиемиялық периодтық параличте SCN4A мутацияларының патологиялық механизмі күрделі, бірақ бұл аурудың аутосомалық-доминантты және гиперкалиемиямен байланысты ерекшеліктерін түсіндіреді. SCN4A мутациясы бар пациенттерде әрекет потенциалын ұстанғаннан кейін каналдың барлық көшірмелері инактивацияланбайды. Бұл натрийдің ағып кетуіне және мембрананың бастапқы тынығу потенциалына оралуына әкеледі. Гиперкалиемия кезінде, мембраналық потенциалды қосымша созылмалы деполяризациялайтын натрий ағып кетуі, мембраналық потенциалды осылай көтеріп, барлық натрий каналдарының, оның ішінде жабайы типті аллельден және инактивацияланған мутацияланған каналдардан шыққан каналдардың да инактивациядан босамайтындай (деполяризациялық блокацияға түсуі) етеді. Моторлық соңғы тақта деполяризацияланғандықтан, жирылу сигналының әсері болмайды (паралич).

Емдеу

Глюкоза немесе басқа көмірсулар ұстама кезінде берілуі мүмкін және оның ауырлығын азайтуға көмектеседі. Көз тамырға еңгізілген кальций натрий каналдарының активтілігін төмендетеді. Ол кенеттен туындайтын ұстамаларды тоқтатуға мүмкін.