Кіріспе

Аминқышқылдарының метаболизмі бұзылуы, бүйрек, несеп жолдары және көкбауырда цистин тастарының пайда болуымен сипатталады.

Цистинурия – тұқым қуалаушы, аутосомалық рецессивті ауру. Цистинуриямен ауыратындарда бүйрек зақымдануы немесе оның функциясы нашарлауы жиі кездесетін болғандықтан, стероид емес қабынуға қарсы препараттарды (НСАЖ) немесе рецептсіз (OTC) дәрілерді қолдануда сақтық таныту қажет. Цистин тастарын қарапайым рентген сәулесімен анықтау қиынға соғуы мүмкін. Оның орнына компьютерлік томография немесе ультрадыбыс зерттеуі жүргізілуі мүмкін. Цистинурия кезінде зәрдің иісі цистин деңгейінің артуына байланысты шіріген жұмыртқа иісіне ұқсас болады.

Генетика

Цистинурия – аутосомалық рецессивті ауру. Қалыпты жағдайда бұл ақуыз цистин сияқты белгілі бір аминқышқылдарының, бүйректе сүзілген сұйықтықтан қанға қайта сіңірілуін қамтамасыз етеді, ол сұйықтық зәрге айналады. Осы гендердің кез келгеніндегі мутациялар осы тасымалдаушы ақуыздың аминқышқылдарын қайта сіңіру қабілетін бұзады, нәтижесінде олар зәрде жинақталады. Зәрдегі цистин деңгейінің артуы цистин кристалдарының пайда болуына алып келеді, соның салдарынан бүйрек тастары қалыптасады. Цистин кристалдары гексагонды пішіндес кристалдар түрінде болады және зәрді микроскоп арқылы қарағанда оларды көруге болады. Қайта сіңірілмейтін басқа аминқышқылдары зәрде кристаллдар түзбейді. Цистинурияның жалпы кездесу жиілігі шамамен 7000 жаңа туған нәрестеге 1-дей (Ливиялық яхудилерде 2500-ге 1, ал шведтерде 100 000-ға 1).

Патофизиология

Цистинурия – аминқышқылы цистиннің бүйректің гломерулдары арқылы сүзілгеннен кейін, проксимальды жиырылған түтікшелерде тиісті мөлшерде қайта сіңірілмеуімен сипатталатын жағдай. Бұл аминқышқылының несепте артық концентрациялануына алып келеді. Егер несеп бейтарап немесе қышқыл болса, цистин несептен түніп, бүйректерде, зәр жолдарында немесе несеп қуығында кристалдар немесе тастар түзеді. Бұл Гарродтың төрттігіне кіретін метаболизмнің туа біткен қателіктерінің бірі. Ауру аминқышқылының тасымалдануы мен метаболизміндегі жетіспеушілікке байланысты.

Диагностика

Қан: Қанның жалпы анализі, сонымен қатар қандағы қант, мочевина және креатинин. Зәр: цистин кристалдары мен цилиндрлерді анықтау үшін. Ең нақты тест – цианид-нитропруссидтік тест. Аурумен байланысты қандай мутация бар екенін анықтау үшін генетикалық талдау жасалады. Қазіргі уақытта АҚШ-та генотипілеу мүмкін емес, бірақ Испанияда, Италияда, Ұлыбританияда, Германияда және Ресейде қолдануға болады (Германия мен Ресейдегі жеке компаниялар арқылы). Цистин тастарын рентген көбінесе көрсете алмайды, бірақ оларды ішек пиелограммасы (IVP) деп аталатын диагностикалық процедурада көруге болады. Тастар рентген суретінде тұманды сұр түспен көрінуі мүмкін. Олар күкірт құрамының арқасында радиоактивті, бірақ кальций оксалат тастарына қарағанда анықтау қиынырақ.

Емдеу

Алғашқы емдеу - жеткілікті мөлшерде су ішу, несепті цитрат қосылыстарымен немесе ацетазоламидпен сілтілендіру, сондай-ақ тұз және белок (әсіресе метионин) мөлшерін азайту үшін диеталық түзетулер жасау. Егер бұл жеткіліксіз болса, пациенттерге әдетте пеницилламин сияқты препаратпен хелациялық терапия тағайындалады. Тиопронин – тағы бір қолданылатын зат. Бірақ бүйректе тас пайда болғаннан кейін, бірінші кезекте эндоскопиялық лазерлік литотрипсия жасалады. ESWL (денеден тыс соққы толқыны литотрипсиясы) көбінесе тастардың тығыздығынан тиімсіз болады, себебі олар оңай бөлінбейді. Дәстүрлі ашық хирургиялық араласу сирек қолданылады, бірақ аурудың салдары ауыр болған жағдайларда тиімді емдеу әдісі болып табылады. Цистиндік тастардың алдын алу үшін емдеудің ең маңызды мақсаты – жеткілікті мөлшерде су ішу. Мақсаты – несеп көлемін арттыру, себебі бұл несептегі цистин концентрациясын төмендетіп, цистиннің тұнбалануына және тас пайда болуына кедерес жасайды. Цистиндік тастармен ауыратын адамдар күніне 5-7 литр су ішуі керек. Несепті сілтілендірудің себебі – цистин ерітіндіде тұрақтап, зиян келтірмейді. Несепті сілтілендіру үшін натрий бикарбонаты қолданылады. Бірақ несепті сілтілендіру кезінде сақтық таныту қажет, себебі цистиндік тастардың алдын алуға тырысқанда, басқа түрлі тастар пайда болуы мүмкін. Пеницилламин – цистинмен кешен құрап, оның ерігіштігін 50 есе арттыратын препарат. Перкутанды нефролитотрипсия (ПНЛ) тері арқылы бүйректі тесіп, 1 см диаметрге дейін кеңейтілген кіру порты арқылы жасалады. Көбінесе цистин тастары соққы толқындарымен (ESWL) бөлшектенуге тым тығыз болады, сондықтан ПНЛ қажет. Операцияның видеолары әртүрлі сайттарда қолжетімді, оларда тері арқылы нефролитомия жасап тас алу көрсетілген. 2017 жылдың ақпан айында Nature Medicine журналында «Альфа-липо қышқылымен емдеу цистиноурияға шалдыққан тышқандарда цистиндік уролитиаздың алдын алады» деген мақала жарияланды. Бұл мақалада антиоксидант ретінде қолданылатын жоғары дозадағы альфа-липо қышқылының (2700 мг/67 кг салмаққа тәулігіне) тас пайда болуын азайтатыны көрсетілді. Әсері дозаға байланысты. Бұл цистиноурия үшін жаңа нәтиже. Осы тышқан үлгісіне негізделген клиникалық сынақ жүргізілуде.