Кіріспе

Андрей Иванович Ерёменко (Андре́й Ива́нович Ерёменко; украин тілінде: Андрій Іванович Єрьоменко; 14 қазан 1892 [ескі стиль бойынша 2 қазан 1892] – 19 қараша 1970) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес Одағының маршалы және генералы. Соғыс барысында 1942 жылғы жаздағы Сталинград шайқасында Оңтүстік-Шығыс майданына (кейін Сталинград майданы деп аталды) қолбасшылық етіп, қаланың табысты қорғалуын жоспарлады. Кейіннен 1945 жылы Батыс Венгрия мен Шығыс Чехословакияны босатуға жауапты әскерлерге басшылық етті.

Әскерге шақыру және ерте әскери қызмет

Украиналық Ерёменко Харьков облысының Маркивка ауылында (қазіргі Украинада) шаруа отбасында дүниеге келген. 1913 жылы Императорлық армияға әскерге шақырылып, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Оңтүстік-Батыс және Румын фронттарында қызмет етті. 1918 жылы Қызыл Армияға қосылып, легендарлық Будённый атты әскеріне (Бірінші атты армия) кірді. Ленинград атты әскер мектебінде оқыды, содан кейін Фрунзе әскери академиясын 1935 жылы бітірді. Білімімен қатар, 1929 жылдың желтоқсанында атты әскер полкіне, 1937 жылы дивизияға, ал 1938 жылы 6-атты корпустың қолбасшысы болып тағайындалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың 17 қыркүйегінде Еременко өзінің 6-атқыштар корпусын Молотов-Риббентроп келісімі бойынша Германия мен Кеңес Одағы арасында келісілген операциялар аясында Польшаның шығысына басқарып кіргізді. Жалпы алғанда, бұл Кеңес операциясы тиімді ұйымдастырылмаған. Корпусында жеңіл танк және басқа да моторландырылған техника болған Еременко, ілгерілеуін жалғастыру үшін жанармайдың шұғыл түрде әуемен жеткізілуін сұрауға мәжбүр болды. Осы қиындықтарға қарамастан, корпус қозғалысын жалғастырды және Еременко "орыс Гудериан" деген лақап атын алды. Еременкоға 1941 жылдың 22 маусымында Барбаросса операциясы басталғанда Шығыс Сібірде орналасқан 1-ші Қызыл Тулы Алыс Шығыс армиясының басшылығы тапсырылды. Шабуыл басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, Еременко Мәскеуге шақырылып, Кеңес Одағының Батыс майданының әрекеттік қолбасшысы болып тағайындалды. Бұл, армия генералы Дмитрий Павловтың қабілетсіздігі үшін қызметтен босатылып (кейін сотталып, жазаланды) екі күннен кейін болды. Еременко өте осал жағдайға түсті. Нацистердің "блицкриг" тактикасы Батыс майданына тез үстемдік етті, бірақ Еременко қалған әскерлерді жігерлендіріп, Смоленск маңында неміс шабуылын тоқтатты. Смоленск үшін болған қатал қорғаныс шайқасында Еременко жарақат алды. Жарақатының салдарынан ол жаңадан құрылған Брянск майданының басшылығына ауыстырылды. Тамыз айының соңында Еременкоға Брянск майданында қарсы шабуылға түсу бұйрығы берілді, негізінен Гудерианның 2-ші танк тобына қарсы, олар Киевтің оңтүстік-батысындағы Кирпонос майданын қоршауға оңтүстікке қарай жылжып жатқанда. Ставка, әсіресе Сталин мен Шапошников, Еременко Гудерианның жылжуын тоқтатып, Киевті қоршаудан сақтап қалуға қабілетті деп сенді. Кері шабуыл, батыл күш-жігерге қарамастан, мақсаттарына жете алмады, Брянск майданы қатты әлсіреп қалды. Қазан айында немістер Мәскеуді басып алуға бағытталған "Тайфун" операциясын бастады. Еременконың әлсіреген күштерінің көп бөлігі (3-ші, 13-ші және 50-ші армиялар) 8 қазанға дейін жартылай қоршауға түсті, бірақ шағын бөлімдер бірнеше күн немесе апталар бойы қашып құтыла алды. 13 қазанда Еременко тағы да, бұл жолы ауыр жарақат алды. Ол бірнеше апта бойы Мәскеудегі әскери госпитальде жатып емделді. 1942 жылдың қаңтарында Еременко 4-ші соққы армиясының командирі болып тағайындалды, ол Солтүстік-Батыс майданының құрамында болды. Кеңес Одағының қысқы қарсы шабуылы кезінде Еременконың армиясы Торопец-Холм шабуылында белсенді қатысты, ол Торопецті және айналасындағы аудандардың көп бөлігін азат етті, Ржев шығыңын құруға көмектесті, ол келесі 15 айда маңызды шайқас алаңына айналды. 1942 жылдың 20 қаңтарында Еременконың бас штабы неміс авиациясымен бомбаланды, нәтижесінде ол бір аяғынан жарақат алды. Еременко, шайқас аяқталғанша ауруханаға барудан бас тартты.

Сталинград шайқасы

Қысқы шабуылдардағы Еременконың жетістіктері Сталиннің сенімін қайта қалпына келтірді, және 1942 жылдың 1 тамызында оған Оңтүстік-Шығыс майданының басшылығы тапсырылды. Онда ол Кавказға жасалған неміс шабуылына, «Көктем» операциясына қарсы күшті қарсы шабуылдар ұйымдастырды. Еременко және комиссар Никита Хрущев Сталинградты қорғау жоспарын жасады, Дон өзенінен және батыстағы далалардан қалаға қайтып келе жатқан әскерлер мен техниканы жинап, қайта ұйымдастырды. Оның бағыныштыларының бірі, генерал Антон Лопатин, 62-армияның Сталинградты қорғауға қабілетті емес екеніне күмәндағанда, Еременко оны 1942 жылдың 11 қыркүйегінде армия командирі болып тағайындалған лейтенант-генерал Василий Чуйковпен ауыстырды. Чуйков және 62-армия қаланың қорғаушылары ретінде өзін көрсетті, бұл Еременконың шешімін растады. 28 қыркүйекте Оңтүстік-Шығыс майданы Сталинград майданы деп қайта аталды. 1942 жылдың қарашасында «Уран» операциясы кезінде Еременконың әскерлері Германияның 6-армиясын оңтүстіктен қоршауға көмектесті, Калач-на-Донудағы солтүстік бағыттағы әскерлермен байланыс жасады. Неміс генералы Эрих фон Манштейн жақын арада кеңес әскерлеріне қарсы шабуыл жасап, қоршаудағы немістерді босату үшін желіні бұзуға тырысты. Еременко бұл шабуылды сәтті тойтарды, көбінесе Мишкова өзеніндегі 2-ші гвардиялық армия күштерінің көмегімен.

Сталинградтан кейін

1943 жылғы 1 қаңтарда Сталинград майданы Оңтүстік майдан деп қайта аталды. Қысқы шабуыл аяқталғаннан кейін, 1943 жылғы наурыз айында Ерёменко солтүске, Калинин майданына ауыстырылды, ол қыркүйекке дейін салыстырмалы түрде тыныш болды, содан кейін Ерёменко шағын, бірақ сәтті шабуылға шықты. Желтоқсан айында Ерёменко тағы да оңтүстікке жіберілді, бұл жолы Қырымды қайта басып алу үшін құрылған Жеке Жағалау армиясына басшылық ету үшін. Бұл, Фёдор Толбухиннің 4-Украина майданының көмегімен орындалды. Сәуір айында Ерёменко тағы да солтүске, 2-Балтық майданына басшылық ету үшін жіберілді. Жазғы науқан кезінде 2-Балтық майданы неміс қарсылығын жеңуде өте табысты болды және Риганы басып алып, Латвияда 30-ға жуық неміс дивизиясын қоршауға көмектесті. 1945 жылғы 26 наурызда Ерёменко 4-Украина майданының басшылығына ауыстырылды, ол соғыс аяқталғанға дейін басқарды. 4-Украина майданы Шығыс Венгрияда орналасты. Ерёменконың келесі шабуылы Венгрияның қалған бөлігін басып алуға көмектесті және Чехословакияның кеңестік босатылуына жол ашты. Оның армиясы Чехословакиядағы көптеген қалаларды, ең бастысы Остраваны азат етті. Бүгінде Чехиядағы көптеген көшелер оның есімімен аталады.

Соғыстан кейінгі мансап

Соғыстан кейін Еременко үш маңызды лауазымда болды: 1945–1946 жылдары Карпат әскери округінің Бас қолбасшысы, 1946–1952 жылдары Батыс Сібір әскери округінің Бас қолбасшысы, ал 1953–1958 жылдары Солтүстік Кавказ әскери округінің Бас қолбасшысы болды. 1955 жылдың 11 наурызында Еременко, тағы бес көрнекті қолбасшымен бірге Кеңес Одағының маршалы атағын алды. 1958 жылы Қорғаныс министрлігінің Бас инспекторы болып тағайындалды, бұл оған сол жылы зейнетке шығуға мүмкіндік берген, көбінесе рәсімдік лауазым еді. Еременко 1970 жылдың 19 қарашасында 78 жасында қайтыс болды. Оның күлі салынған урна Кремль қабырғасындағы некропольге жерленген.