Кіріспе
Гендерлік бейтарап тіл – сөйлеу немесе жазуда айтылған адамдардың әлеуметтік гендері немесе биологиялық жынысы туралы болжамдардан қашық тұратын тіл. Көптеген басқа үнді-еуропа тілдерінен өзгеше, ағылшын тілінде грамматикалық гендер жоқ, сондықтан көптеген есімдер, сын есімдер және есімдіктер гендерлік белгісіз болып келеді. Басқа үнді-еуропа тілдерінің көпшілігінде есімдер грамматикалық тұрғыдан еркектік (мысалы, испан тілінде el humano), немесе әйелдік (мысалы, француз тілінде la personne), немесе кейде бейтарап (мысалы, неміс тілінде das Mädchen) болып келеді, нақты айтылған адамның гендеріне қарамастан. Адамның нақты гендерін білдіруде ағылшын тілінде сөйлейтіндер тілдік стратегияларды қолданады, олар мәселеге деген сөйлеушінің көзқарасын немесе мұндай стратегиялардың әлеуметтік қабылдануын көрсете алады.
Gender neutral language is language that avoids assumptions about the social gender or biological sex of people referred to in speech or writing. In contrast to most other Indo European languages, English does not retain grammatical gender and most of its nouns, adjectives and pronouns are therefore not gender specific. In most other Indo European languages, nouns are grammatically masculine (as in Spanish el humano) or grammatically feminine (as in French la personne), or sometimes grammatically neuter (as in German das Mädchen), regardless of the actual gender of the referent. In addressing natural gender, English speakers use linguistic strategies that may reflect the speaker's attitude to the issue or the perceived social acceptability of such strategies.
Талқылау
Гендерлік бейтарап тілді қолдаушылар тілді жақындықсыз ету мақтауға лайық қана емес, сонымен қатар іске асырылатынын айтады. Кейбір адамдар бейтарап емес тілдің қолданылуын өрескел деп санайды. Тіл тек қана біздің ойлау жолымызды көрсетіп қана қоймайды, сонымен қатар біздің ойлауымызды қалыптастырады деген сана сезім артып келеді. Егер әйелдердің ерлерден кем деп түсіндірілетін сөздер мен тіркестер үнемі қолданылса, онда кемсіну туралы осы түсінік біздің ой-өрісіміздің бір бөлігіне айналады. Тіл – күшті құрал: ақындар мен насихаттаушылар оны жақсы біледі, дискриминацияның құрбандары да осыны сезінеді. Ағылшын тілінде гендерлік бейтараптықты жақтаушылар ұсынған стандарттар әлемдегі ағылшын тілді халықтар арасында әртүрлі және әртүрлі деңгейде қолданылған. Бұл мәдениет пен тіл құрылымындағы айырмашылықтарды көрсетеді, мысалы, британдық ағылшын тілімен салыстырғанда американдық ағылшын тілі.
Қолдау
Гендерлік бейтарап тілді қолдаушылар, гендерлік белгілі бір тілдің қолданылуы көбінесе ерлердің басымдығын білдіретінін немесе қоғамдағы теңсіздікті көрсететінін айтады. "Ағылшын тілінің анықтамалығында" көрсетілгендей, жалпы еркек есімдіктері мен жынысқа қатысты лауазым атаулары – "адамзаттың үлгісі ретінде тарихи түрде ер адамдарды қарастырған тілдік конвенцияның мысалдары". Барлық адамдарды бейнелеу үшін еркек түрінің қолданылуы, ерлерге әйелдерге қарағанда көбірек билік пен жоғары әлеуметтік мәртебе беретін дәстүрлі гендерлік иерархияға сәйкес келеді. Сондай-ақ, әйелдерге қатысты қолданылатын сөздердің мағынасы жиі бұрмаланып, жиі жыныстық сипат алатынын да айтады. "Нонсексистік жазу туралы нұсқаулықта" балалар естіген сөздердің, олардың белгілі бір мамандықтардың (мысалы, өрт сөндірушілер мен өрттен қорғаушылар) жыныстық сәйкестігі туралы түсініктеріне әсер ететіні айтылған. Жарнамада гендерлік бейтарап тіл қолданылған кезде, жалпы "ол" немесе "еркек" дегенге қарағанда, ерлер мен әйелдер жұмысқа тең пропорцияда үміттенеді. Кейбір сыншылар, осы қолданыс айырмашылықтарының кездейсоқ емес, патриархалды қоғамды қолдау мақсатымен әдейі жасалғанын мәлімдейді.
Қарсылық
Гендерлік бейтарап тілді қолдануға қатысты түрлі сын-ескертпелер айтылды, көбінесе "адам" деген сөзді "ер" дегеннің орнына, ал "олар" дегенді "ол" дегеннің орнына қолдану сияқты нақты мысалдарға назар аударылды. Оппоненттер гендерлік белгілі тілден өзгеше тілдік формаларды қолдану "қанағаттандырмас немесе жағымсыз құрылымдарға" немесе "қорқынышты" деп сипатталатын жаңа сөздерге алып келуі мүмкін деп мәлімдейді. Гендерлік бейтарап тілге қарсылар көбінесе оның жақтастары сөз бостандығына шектеу қойып, цензураны қолдайды және азшылықтың көңіл-күйіне шамадан тыс мән береді деп санайды. Бірқатар сарапшылар гендерлік бейтарап тілді қолдануға қарсы емес, бірақ олар гендерлік бейтарап тілдің сексизмді жеңудегі тиімділігіне күдікпен қарайды.
Діндер
Жыныстық бейтарап тілдің қолданылуына қатысты көптеген пікірталастар құлшыныс және Киелі кітап аудармасы мәселелерін қамтиды. Соңғы жылдары Киелі кітаптың кейбір аудармаларында гендерлік инклюзивті есімдіктер қолданылған, бірақ бұл аудармалар барлық жерде бірдей қабылданбады.
Атау беру әдістері
Кейбір сыншылар әйелдердің некеде атын өзгертуіне қарсы шығады, себебі бұл әйелдерді тарихи тұрғыдан көрінбейтін етеді: «Біздің қоғамда 'тек еркектердің ғана нақты есімдері бар' делінеді, себебі олардың есімдері өзгермейді және олар 'адам болу құқығының бір бөлігі ретінде есімдерінің тұрақтылығын қабылдаған'. Бұл практика әйелдердің тегін есімдері есепке алынбайды және әйелдерді көрінбейтін етудің тағы бір тәсілі болып табылады». 1970 жылға дейін әйелдерге кәсіптерге қолжетімділік кеңейтілгенде, олар өз есімдерін кәсіби немесе заңды түрде өзгертуге аздап бейімді болды; есімдер беделмен байланысты деп есептелді және әйелдер жоғары беделге ие болғанда есімдерін өзгертуге аздап дайын болды. Алайда, бұл тенденция 1970 жылдардан бастап өзгерді; содан бері көбірек әйелдер некеге тұрғаннан кейін күйеуінің тегін қабылдайды, әсіресе жоғары білімді және жақсы жалақы алатын әйелдер арасында. Көбінесе, әйелдердің осы мәселедегі шешімдері әйелдер құқықтары немесе отбасылық рөлдер туралы саяси немесе діни идеялардан гөрі басқа факторлармен басқарылады деп зерттеулер көрсетіп отыр. Ерлі-әйелді әйелдерді күйеуінің аты-жөнімен атау практикасы тек 20 ғасырдың соңында тоқтатылды, бірақ ол 19 ғасырдан бері сынға ұшырап келеді. Пастор Сэмюэль Мэй «Сенека-Фолс қаласындағы Әйелдер құқығы жөніндегі ұлттық конвенция комитетіне Стефен Смит ханымды қосуды ұсынғанда», Лукреция Мотт дереу: «Әйелдер құқығын қорғайтын әйелдер күйеулерінің атымен емес, өздерінің атымен аталуды жақсы көреді» деп жауап берді. Элизабет Кэди Стэнтон «Хенри Б. Стэнтон ханым» деп аталудан бас тартты. Бұл практика 18 ғасырдың ортасында қалыптасты және «неке арқылы күйеу мен әйел заң бойынша бір тұлға болады; яғни, әйелдің өзінің немесе заңды мәні неке кезінде тоқтатылады» деген идеямен байланысты болды. Ғалымдар әйелдерді аты-жөнімен, ал еркектерді тек тегімен атауға бейім. Бұл әйел ғалымдардың еркек әріптестеріне қарағанда кем беделді деп қабылдануына әкелуі мүмкін.
Жұмыстың атауы
Гендерлік бейтарап лауазым атаулары аталған адамның жынысын көрсетпейді, әсіресе жынысы белгісіз немесе әлі анықталмаған жағдайда (мысалы, жұмыс жарнамаларында). Мысалы, өрт сөндірушіге орнына өрт сөндіруші; стюардесса немесе стюард емес, ұшқыш; бармен немесе бармен емес, бармен; төраға немесе төрайыма емес, төраға немесе орталық төраға. Сондай-ақ, әйелге тән ерекше атаулар бар, бірақ негізгі (немесе "еркек") атау еркек екенін білдірмейді (мысалы, "ер" деген сөзді қамтымайды) және кез келген мамандық иесіне – еркекке, әйелге немесе жынысы белгісіз болса – бірдей қолданылуы мүмкін. Мысалы, актер мен актриса; қонақ үй қызметкері; комедиант пен комедианша. Мұндай жағдайларда гендерлік бейтарап тілді қолдаушылар әдетте әйелге тән атауды қолданбауды ұсынады (мысалы, әрқашан комедиантты пайдалану, тіпті егер сөз болатын адам әйел екені белгілі болса да). Ер медбике, ер модель немесе әйел судья сияқты терминдер кейде жынысы маңызды емес немесе бұрыннан түсінікті болған жағдайларда қолданылады (мысалы, "бауырлым ер медбике"). Көптеген кеңесшілер мұндай сөздерді қолданудан аулақ болуға кеңес береді, себебі бұл сол жыныстағы адамды мамандықтағы кемсіз немесе ерекше мүше деп есептеуге алып келуі мүмкін. Тағы бір ұсынылмайтын форма – лауазым атауына "әйел" деген сөзді қосу, мысалы, әйел дәрігер: мұндай жағдайда жынысты нақты көрсету қажет болса, "әйел" немесе "әйел" деген сөздерді қолдану артықшылыққа ие. Кейбір жұмыстар тұрмыстық тілде жынысқа қатысты атаулармен белгілі: кір жуушы әйел немесе кір жууші (қазір көбінесе кір жуу жұмыскері деп аталады), шай құюшы әйел (бұрын кеңселерде, қазір ауруханаларда), түскі ас дайындаушы әйел (американдық ағылшын тілінде) немесе кешкі ас дайындаушы әйел (британдық ағылшын тілінде), тазалаушы әйел (бұрынғы атауы charwoman немесе charlady) және т.б.
Құрметті атаулар
Гендерлік бейтарап тілді қолдаушылар мырза атауы ерлерге олардың отбасылық жағдайына қарамастан қолданылатынын, ал Мисс және Миссис атаулары әйелдің отбасылық жағдайы туралы ақпаратты көрсетеді және ерлердің атауларында жоқ жыныстық тартымдылығын білдіреді деп көрсетеді. "Мс" құрметті атауы әйелдерге отбасылық жағдайына қарамастан қолданылуы мүмкін. Гендерлік бейтарап құрметті атау Mx ( /mɪks/ "микс", /mʌks/ МУКС) гендерлік белгісі бар атаулардың орнына қолданылып, гендерлік бейтараптыққа қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл атау Ұлыбританияда салыстырмалы түрде жылдам және толық қабылданды. 2013 жылы Англияның Суссекс округіндегі Брайтон және Хоув қалалық кеңесі кеңес формаларында оны пайдалануға рұқсат берді, ал 2014 жылы Шотландия Корольдік банкі бұл атауды таңдау опциясы ретінде қосты. 2015 жылы танылу Ұлыбритания мекемелерінің арасында кеңірек тарады, соның ішінде Royal Mail, жүргізуші куәліктері сияқты құжаттарға жауапты мемлекеттік органдар және бірнеше ірі банктер. 2015 жылы ол Оксфорд ағылшын тілінің сөздігіне енгізілді.