Кіріспе
Ясса (сондай-ақ Яса, Ясақ, Джазаг немесе Засаг;) – моңғолдардың ауызша заң кодексі, ол Шыңғыс ханның билігі кезінде біртіндеп қалыптасты. Бұл Моңғол империясының құқықтық нормасы болды, бірақ «заң» құпия сақталды және ешқашан жарияланбады. Яссаның бастауы соғыс кезіндегі жарлықтарда болған сияқты, кейін олар мәдени және тұрмыс салтының ережелерін қамтитын келісімдермен толықтырылды. Яссаны құпия ұстау арқасында жарлықтарды өзгертуге және қажеттегенде пайдалануға болады еді. Яссаны Шыңғыс ханның өзі және оның асырап алған ұлы Шиги Қутуғу қадағалаған, ол сол кездегі Моңғол империясының жоғары судьясы болды. Түркі тіліндегі «яса» етістігі «басқару, құру» мағынасын білдіреді, бұл сөз моңғол тілінен алынған болуы мүмкін. Моңғол тіліндегі ең көне мәтін, «Моңғолдардың құпия тарихында», «ясса» сөзі әскери жарлықтарға қатысты қолданылған сияқты. «Чериг жаса» (қазіргі заманғы түсінігінде) – «құпия тарихтан» жиі кездесетін тіркес, ол «әскерлерді тәртіпке келтіру», яғни шайқас алдында әскерді жинақтауды білдіреді. Қазіргі моңғол тілінде «засаглах» етістігі «басқару» дегенді білдіреді. Кейде «яссамен» теңестірілетін тағы бір сөз – «йосун» (қазіргі заман). Бұл термин дәстүрден туындаған ережелерді, соның ішінде әдеп нормаларын қамтиды. Еуропа мен Таяу Шығыстың ертедегі хроникашылары көбінесе идеологиялық себептермен екі терминнің арасын ажырата алмады, нәтижесінде заңдар мен әдет-ғұрыптардың қосылған түрде келтірілгенін көрсететін дереккөздер пайда болды. Бұл Шыңғыс хан ресми түрде таққа отырған кезде болды. «Құпия тарихтан» Шыңғыс ханның өзінің асырап алған ұлы Шиги Қутуғуға құқықтық нормалардың тізімін жасауды бұйырғанын білеміз, бұл мұндай құжаттың бар екенін көрсетеді: «Сонымен қатар, бүкіл халықтың бөлісуі және сот істері туралы барлық шешімдерді көк түсті қаріппен жазып, кітапқа түсіріңіз. Менің ұрпақтарымның ұрпақтары келгенше, ешкімнің көк жазуды өзгертуіне жол бермеңіз. Шиги Қутуғу менімен келіскеннен кейін ақ қағазға жазылған кітапқа айналдырсын. Егер біреу оны өзгертетін болса, ол кінәлі деп есептеледі және жазаға тартылады». Ясса кейінірек ұйғыр жазуымен жазылып, құпия мұрағаттарда сақталған болуы мүмкін, оны тек патша отбасы ғана білген және оқыған. Джувайни «Тарих и Джахангушай» еңбегінде курултай (әскери кеңес) кезінде яссалардың атқаратын рөлі туралы былай деп жазды: «Бұл кітаптар Яссалардың Ұлы кітабы деп аталады және бас княздердің қазынасында сақталады. Хан таққа отырғанда, үлкен әскер жиналғанда немесе әміршілер жиналып, мемлекеттік істер мен басқару мәселелерін талқылағанда, олар осы кітаптарды шығарып, оларға сүйене отырып әрекет етеді». Ясса жарлықтары жан-жақты және нақты болған деп есептелді, бірақ моңғол шиыршығы немесе кодексі табылмады. Әл-Макризи, Вардан Аревельци және Ибн Батутаның еңбектері сияқты көптеген хроникаларда оның үзінділері сақталған. Біріншісі Ильхандық шенеунігі Ата Малик Джувайнидің еңбегіне негізделген болуы мүмкін. Сонымен қатар, Кореяда да оның көшірмелері табылған болуы мүмкін. Қорыта айтқанда, нақты құжаттың жоқтығы тарихи тұрғыдан қиын мәселе болып табылады.
the legal code
The Yassa (alternatively Yasa, Yasaq, Jazag or Zasag; ) was the oral law code of the Mongols, gradually built up through the reign of Genghis Khan. It was the de facto law of the Mongol Empire, even though the "law" was kept secret and never made public. The Yassa seems to have its origin in wartime decrees, which were later codified and expanded to include cultural and lifestyle conventions. By keeping the Yassa secret, the decrees could be modified and used selectively. It is believed that the Yassa was supervised by Genghis Khan himself and his adopted son Shigi Qutuqu, then the high judge (in ) of the Mongol Empire. The Turkic verb yasa , which means "to govern; to create", was probably borrowed from Mongolian. In the earliest text in Mongolian, the Secret History of the Mongols, the word yassa seems to refer specificially to authoritative (military) decrees. Čerig žasa roughly equivalent to modern is a phrase commonly found in the Secret History that means "to set the soldiers in order", in the sense of rallying the soldiers before a battle. In modern Mongolian, the verb zasaglakh means "to govern". Another word, which is sometimes equated with yassa, is yosun (Modern ). This term refers, broadly, to rules deriving from tradition, including for example rules of etiquette. Early chroniclers from Europe and the Middle East oftentimes did not clearly distinguish between the two terms sometimes for ideological reasons resulting in sources that often contain a mixture of laws and customs. when he officially assumed the title of Genghis Khan. In the Secret History, Genghis Khan tells his adopted son Shigi Qutuqu to create a register of jurisprudence, which implies the existence of such a document:"Furthermore, writing in a blue script register all decisions about the distribution and about the judicial matters of the entire population, make it into a book. Until the offspring of my offspring, let no one alter any of the blue writing that Šigi Qutuqu, after deciding in accordance with me, shall make into a book with white paper. Anyone who alters it shall be guilty and liable to punishment." The Yassa may have later been written down in the Uyghur script, preserved in secret archives and known only to and read only by the royal family. Juvyani, in the Tarikh i Jahangushay, writes of the role of the yasas during a kurultai (a military council):These rolls are called the Great book of the Yasas and are kept in the treasury of the chief princes. Whenever a khan ascends the throne, or a great army is mobilized, or the princes assemble and begin [to consult together] concerning affairs of state and the administration thereof, they produce these rolls and model their actions thereon;The Yasa decrees were thought to be comprehensive and specific, but no Mongolian scroll or codex has been found. There are records of excerpts among many chronicles including those of al Maqrizi, Vardan Areveltsi, and Ibn Battuta. The first of these may have relied on the work of Ata Malik Juvayni, an Ilkhanate official. Moreover, copies may have been discovered in Korea as well. In the end, the absence of any physical document is historically problematic.
Құпия тарихқа сәйкес мазмұны
"Сырлы тарих" кітабында Шыңғыс хан өзінің асырап алған ұлы Шиги Құтуққа көк әріппен кітап жасауды бұйырады. Бұл кітап кейінірек "Ясса" деп аталатын кітаптардың негізін құраған кітаптардың бірі болуы мүмкін. Шыңғыс хан Шиги Құтуққа айтқандай, осы кітапқа келесі мәліметтер жиналуы керек: "[барлық] халықтың бөлісуі және сот мәселелері туралы барлық шешімдер". Көптеген жарлықтардың мақсаты, болжам бойынша, моңғолдар мен болашақ одақтас халықтар арасындағы әлеуметтік және экономикалық шиеленістерді болдырмау болды. Ережелердің арасында мал ұрлауға тыйым салынды. Бұл моңғол билігіндегі адамдар үшін күнделікті мінез-құлық ережелерінің жиынтығы болды және қатаң сақталды. Ясса моңғол мәдениеті мен өмір салтының нормаларын да бейнеледі. Қылмыскер ақсүйек болмаса, бас кесу ең көп қолданылатын жаза болды, ал ақсүйектердің жазасы – қан төкпестен арқасын сындырып өлтіру. Тіпті ұсақ құқыс бұзушылықтар да өлім жазасымен қорқытылды. Мысалы, егер әскер алдындағы адамнан бірдеңе түсіп қалса, сол әскер оны көтермесе, өлім жазасына кесілетін. Ханның қамқорлығындағы адамдар заң жүйесінде көбінесе артықшылыққа ие болып, жазаланбас бұрын бірнеше мүмкіндік алатын. Шыңғыс хан діни бостандықты қамтамасыз ететін институт құрғандықтан, оның үкіміндегі адамдар Ясса заңдарын сақтаған жағдайда, өздері қалаған дінді ұстана алатын.
Ежелгі дереккөздер
Бар-Гебрей (Абуль-Фарадж) [13 ғасыр]. Махтбханут Забхне (Хроника) (2-том: Chronicon Ecclesiasticum). Chronicon Ecclesiasticum-ның қазіргі басылымын Жан Батист Аббелоос және Томас Джозеф Лами жасаған, сирия тіліндегі мәтін, латынша аудармасы бар. Бұл том 1971 жылы Гибб қайтыс болғаннан кейін Беккингем аударды. 2000 жылы жекелеген көрсеткіш жарияланды. Вардан Аревельци [13 ғасыр]. Хавакум Патмутюн (Тарихи жинақ). Қазіргі уақытта Арменияның Ереван қаласындағы Матенадаранда сақтаулы. Рашид әл-Дин Табиб [1306-1311 жж.]. Jami' al-tawarikh (Тарихтар жинағы). Ата Малик Джувайни [13 ғасыр]. Тарих и Джахангушай (Әлемді жаулап алушының тарихы). Мирхванд [1497 ж.]. Равзат ас-сафа (Пайғамбарлар, патшалар және халифалар туралы тазалық бағы). Ағылшын тіліне аудармасы 1832 жылы "Персияның ертедегі патшаларының тарихы" деген атпен басталды. Әл-Макризи [1442 ж.]. Kitāb al-Sulūk li Ma'rifat Duwal al-Mulūk (Айюбиттер мен Мамелюктер билеушілерінің тарихы). Е. Кватремер аударған (2 томдық). Париж, 1837–1845 жж.
al Maqrizi [ 1442 AD]. Kitāb al Sulūk li Ma'rifat Duwal al Mulūk (The History of the Ayyubit and Mameluke Rulers). Translated (into French) by E. Quatremére (2 vols. Paris, 1837–1845)