Кіріспе

Ясса (сондай-ақ Яса, Ясақ, Джазаг немесе Засаг;) – моңғолдардың ауызша заң кодексі, ол Шыңғыс ханның билігі кезінде біртіндеп қалыптасты. Бұл Моңғол империясының құқықтық нормасы болды, бірақ «заң» құпия сақталды және ешқашан жарияланбады. Яссаның бастауы соғыс кезіндегі жарлықтарда болған сияқты, кейін олар мәдени және тұрмыс салтының ережелерін қамтитын келісімдермен толықтырылды. Яссаны құпия ұстау арқасында жарлықтарды өзгертуге және қажеттегенде пайдалануға болады еді. Яссаны Шыңғыс ханның өзі және оның асырап алған ұлы Шиги Қутуғу қадағалаған, ол сол кездегі Моңғол империясының жоғары судьясы болды. Түркі тіліндегі «яса» етістігі «басқару, құру» мағынасын білдіреді, бұл сөз моңғол тілінен алынған болуы мүмкін. Моңғол тіліндегі ең көне мәтін, «Моңғолдардың құпия тарихында», «ясса» сөзі әскери жарлықтарға қатысты қолданылған сияқты. «Чериг жаса» (қазіргі заманғы түсінігінде) – «құпия тарихтан» жиі кездесетін тіркес, ол «әскерлерді тәртіпке келтіру», яғни шайқас алдында әскерді жинақтауды білдіреді. Қазіргі моңғол тілінде «засаглах» етістігі «басқару» дегенді білдіреді. Кейде «яссамен» теңестірілетін тағы бір сөз – «йосун» (қазіргі заман). Бұл термин дәстүрден туындаған ережелерді, соның ішінде әдеп нормаларын қамтиды. Еуропа мен Таяу Шығыстың ертедегі хроникашылары көбінесе идеологиялық себептермен екі терминнің арасын ажырата алмады, нәтижесінде заңдар мен әдет-ғұрыптардың қосылған түрде келтірілгенін көрсететін дереккөздер пайда болды. Бұл Шыңғыс хан ресми түрде таққа отырған кезде болды. «Құпия тарихтан» Шыңғыс ханның өзінің асырап алған ұлы Шиги Қутуғуға құқықтық нормалардың тізімін жасауды бұйырғанын білеміз, бұл мұндай құжаттың бар екенін көрсетеді: «Сонымен қатар, бүкіл халықтың бөлісуі және сот істері туралы барлық шешімдерді көк түсті қаріппен жазып, кітапқа түсіріңіз. Менің ұрпақтарымның ұрпақтары келгенше, ешкімнің көк жазуды өзгертуіне жол бермеңіз. Шиги Қутуғу менімен келіскеннен кейін ақ қағазға жазылған кітапқа айналдырсын. Егер біреу оны өзгертетін болса, ол кінәлі деп есептеледі және жазаға тартылады». Ясса кейінірек ұйғыр жазуымен жазылып, құпия мұрағаттарда сақталған болуы мүмкін, оны тек патша отбасы ғана білген және оқыған. Джувайни «Тарих и Джахангушай» еңбегінде курултай (әскери кеңес) кезінде яссалардың атқаратын рөлі туралы былай деп жазды: «Бұл кітаптар Яссалардың Ұлы кітабы деп аталады және бас княздердің қазынасында сақталады. Хан таққа отырғанда, үлкен әскер жиналғанда немесе әміршілер жиналып, мемлекеттік істер мен басқару мәселелерін талқылағанда, олар осы кітаптарды шығарып, оларға сүйене отырып әрекет етеді». Ясса жарлықтары жан-жақты және нақты болған деп есептелді, бірақ моңғол шиыршығы немесе кодексі табылмады. Әл-Макризи, Вардан Аревельци және Ибн Батутаның еңбектері сияқты көптеген хроникаларда оның үзінділері сақталған. Біріншісі Ильхандық шенеунігі Ата Малик Джувайнидің еңбегіне негізделген болуы мүмкін. Сонымен қатар, Кореяда да оның көшірмелері табылған болуы мүмкін. Қорыта айтқанда, нақты құжаттың жоқтығы тарихи тұрғыдан қиын мәселе болып табылады.

Құпия тарихқа сәйкес мазмұны

"Сырлы тарих" кітабында Шыңғыс хан өзінің асырап алған ұлы Шиги Құтуққа көк әріппен кітап жасауды бұйырады. Бұл кітап кейінірек "Ясса" деп аталатын кітаптардың негізін құраған кітаптардың бірі болуы мүмкін. Шыңғыс хан Шиги Құтуққа айтқандай, осы кітапқа келесі мәліметтер жиналуы керек: "[барлық] халықтың бөлісуі және сот мәселелері туралы барлық шешімдер". Көптеген жарлықтардың мақсаты, болжам бойынша, моңғолдар мен болашақ одақтас халықтар арасындағы әлеуметтік және экономикалық шиеленістерді болдырмау болды. Ережелердің арасында мал ұрлауға тыйым салынды. Бұл моңғол билігіндегі адамдар үшін күнделікті мінез-құлық ережелерінің жиынтығы болды және қатаң сақталды. Ясса моңғол мәдениеті мен өмір салтының нормаларын да бейнеледі. Қылмыскер ақсүйек болмаса, бас кесу ең көп қолданылатын жаза болды, ал ақсүйектердің жазасы – қан төкпестен арқасын сындырып өлтіру. Тіпті ұсақ құқыс бұзушылықтар да өлім жазасымен қорқытылды. Мысалы, егер әскер алдындағы адамнан бірдеңе түсіп қалса, сол әскер оны көтермесе, өлім жазасына кесілетін. Ханның қамқорлығындағы адамдар заң жүйесінде көбінесе артықшылыққа ие болып, жазаланбас бұрын бірнеше мүмкіндік алатын. Шыңғыс хан діни бостандықты қамтамасыз ететін институт құрғандықтан, оның үкіміндегі адамдар Ясса заңдарын сақтаған жағдайда, өздері қалаған дінді ұстана алатын.

Ежелгі дереккөздер

Бар-Гебрей (Абуль-Фарадж) [13 ғасыр]. Махтбханут Забхне (Хроника) (2-том: Chronicon Ecclesiasticum). Chronicon Ecclesiasticum-ның қазіргі басылымын Жан Батист Аббелоос және Томас Джозеф Лами жасаған, сирия тіліндегі мәтін, латынша аудармасы бар. Бұл том 1971 жылы Гибб қайтыс болғаннан кейін Беккингем аударды. 2000 жылы жекелеген көрсеткіш жарияланды. Вардан Аревельци [13 ғасыр]. Хавакум Патмутюн (Тарихи жинақ). Қазіргі уақытта Арменияның Ереван қаласындағы Матенадаранда сақтаулы. Рашид әл-Дин Табиб [1306-1311 жж.]. Jami' al-tawarikh (Тарихтар жинағы). Ата Малик Джувайни [13 ғасыр]. Тарих и Джахангушай (Әлемді жаулап алушының тарихы). Мирхванд [1497 ж.]. Равзат ас-сафа (Пайғамбарлар, патшалар және халифалар туралы тазалық бағы). Ағылшын тіліне аудармасы 1832 жылы "Персияның ертедегі патшаларының тарихы" деген атпен басталды. Әл-Макризи [1442 ж.]. Kitāb al-Sulūk li Ma'rifat Duwal al-Mulūk (Айюбиттер мен Мамелюктер билеушілерінің тарихы). Е. Кватремер аударған (2 томдық). Париж, 1837–1845 жж.