Август Доленга-Чешковски: Польша тарихшысы және философы
August Cieszkowski
Август Доленга-Чешковски – польский философ, экономист, саяси белсенді. Гегель философиясының ықпалымен жас Карл Марксқа әсер етті. Өмірбаяны мен еңбектері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польша тарих философы (1814 – 1894)
Polish philosopher of history (1814 – 1894)
Август Доленга Цезковский графы (/tʃ//ɛ//s/'/k//ɒ//f//s//k//i/; 12 қыркүйек 1814 – 12 наурыз 1894) – поляк философы, экономисі және қоғамдық-саяси қайраткер. Оның гегельдік философиясы жас Карл Маркске және іс-қимыл теориясының қайраткерлеріне әсер етті.
Count August Dołęga Cieszkowski (/tʃ//ɛ//s/'/k//ɒ//f//s//k//i/; 12 September 1814 – 12 March 1894) was a Polish philosopher, economist and social and political activist. His Hegelian philosophy influenced the young Karl Marx and action theorists.
Өмірбаян
Цезковский Варшава Герцогтығындағы Новая Суха қаласында дүниеге келді. Ол Ягеллон университетінде, содан кейін 1832 жылдан бастап Берлин университетінде оқыды, онда Карл Людвиг Мишелеттің лекциялары арқылы гегельдік философияға қызығушылық танытты, олар өмір бойына дос болды. 1838 жылы Гейдельберг университетінде философия ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Оқуын аяқтағаннан кейін ол Еуропаны аралап, Франция, Англия және Италияны барып көрді, содан соң 1840 жылы Польшаға оралып, 1843 жылы Познаньға жақын Виерзеницада тұрақты қоныс тепті. 1848 жылы Польша Лигасын (Liga Polska) құруға бірге қатысты. Ол Пруссия Ұлттық Ассамблеясының (1848–1855) мүшесі және белсенді саяси қайраткер болды. Ол Познаньде университет ашуға тырысты (әрекеті сәтті болмады) және 1857 жылы Познань өнер мен ғылым достары қоғамын (PTPN) құрды, үш рет оның президенті болып сайланды (1857–1858, 1861–1868, 1885). 1871–73 жылдары Краков Білім академиясы (Akademia Umiejętności) құрылғанға дейін ол Польшадағы ең маңызды мәдени және ғылыми қоғам болды. 1870 жылы ол 1861 жылы қайтыс болған әйелі Халинаның құрметіне Жабиковода Халина аграрлық мектебін құрды. 1873 жылы ол 1872 жылы құрылған Краков Білім академиясымен біріктірілді.
Cieszkowski was born in Nowa Sucha, in the Duchy of Warsaw. He studied at the Jagiellonian University and in then, from 1832, at the University of Berlin where he became interested in Hegelianism through the lectures of Karl Ludwig Michelet, who became a lifelong friend. He gained his doctorate in philosophy from Heidelberg University in 1838. After his studies he travelled around Europe, visiting France, England and Italy before returning to Poland in 1840 and settling permanently in Wierzenica, near Poznań, in 1843. Cieszkowski co founded the Polish League (Liga Polska) in 1848. He was a member of the Prussian National Assembly (1848–1855) and a political activist. He (unsuccessfully) endeavoured to start a university in Poznań and co founded the Poznań Society of Friends of Arts and Sciences (PTPN) in 1857, being elected to its presidency three times (1857–1858, 1861–1868, 1885). It was the most important cultural and scientific society in Poland until the creation of Kraków's Academy of Learning (Akademia Umiejętności) in 1871–73. In 1870 he founded the Halina School of Agriculture in Żabikowo, named after his wife Halina, who had died in 1861. In 1873 it became affiliated to the Kraków Academy of Learning, established in 1872.
Философиялық еңбектері
Циесковский 1838 жылы жариялаған «Тарих философиясына кіріспе» (Prolegomena zur Historiosophie) атты еңбегінде тарих философиясы терминін енгізді. Ол адамзат тарихын ортағасырлық мистикалық ойшылдар, мысалы Иоахим Фиоре (1135–1202) сияқтылардың үш кезеңге бөлген жүйесін қабылдап, оны гегельдік санаттар мен түсініктермен үйлестірді. Ол «әрекет философиясының» авторы деп есептеледі. Циесковскийдің тарихтың алғашқы кезеңі – антик заман. Екінші кезең – христиан дәуірі, ол ой-өрістің пайда болуын, табиғи сезімталдықтан жоғарырақ, жалпыға ортақ және абстрактілі нәрселерге бет бұруды білдірді. Рух «өзі үшін» (für sich) болды. Бұл кезең Құдай мен дүниелік өмір, рух пен материя, іс-қимыл мен ойдың қарама-қарсы әлемдері арасындағы шыдамсыз қақтығыспен сипатталды. Гегельдің рух, ой және жалпыламалыққа баса назар салуы, ерік, материя және әсіресе (гегельдік) рухтың дамуына толыққанды мүмкіндік бермеді. Ақыл мен дененің бөлінуі және табиғатпен алғашқы, ойсыз бірлікте өмір сүру, көбінесе өнер арқылы өзін көрсетті. Гегельдік терминологиямен айтқанда, рух «өзінде» (an sich) болды. Бұл дәуір осы кезеңнің апофеозы мен ең жоғары бейнесін білдірді. Тарихтың үшінші кезеңі – «гегельдік кезеңнен кейінгі» заман, онда бұрынғы қақтығыстар шешіліп, жойылды. Христиан дәуіріндегі ойға бір жақты баса назар салу жеңіліп, рух табиғатты өзіне қабылдайтын болады. Осылайша философия аяқталады, себебі рухтың синтездеу және өзін-өзі іске асыру әрекеті енді шығармашылық, практикалық қызмет нысанына ие болады. Рухтың дамуының соңғы кезеңі қарама-қарсылықтардың толық синтезін білдіреді: Құдай мен әлем, қажеттілік пен бостандық, құштарлық пен міндет, Көк пен Жер – бәрі біртұтас. Циесковскийдің кейінгі еңбектері, «Құдай және Палигенез» (Gott und Paligenesie) (1842) және «Біздің Әкеміз» (Ojcze Nasz) (1848–1906, төрт томдық) оның үштігін діни тұрғыдан айқын жеткізеді. Үш дәуір Құдай Әке, Ұлы және Киелі Рух дәуірлері ретінде бейнеленеді. Ол Католик шіркеуінің рөлін баса көрсетіп, Киелі Рухтың пайда болу процесінде славян халықтарына әлемді өзгертетін маңызды рөл береді (ол кезде Польшада кең таралған Мессиандық философияның ортақ тақырыбы). Циесковскийдің жеке Құдайға сенімі оны солшыл гегельшілерден бөліп тұрады, олар дін мен христиандыққа сын көзбен қарап, Гегельдің дәстүрлі жақтастарынан ерекшеленеді. Солшылдар оны өздеріне жат санаған, тіпті олардың кейбіреулері әрекет философиясының бірлігі туралы идеяны қабылдағанмен де. Екінші жағынан, Циесковский өзінің философиясына әлеуметтік реформалардың кең жүйесін енгізіп, француз социалистік дәстүріне қатты ықпал етті, ол көбінесе діни сипатқа ие болды, сондықтан «оңшыл гегельшілердің» саяси консерватизмімен ортақ емес еді.
Cieszkowski coined the term historiosophy in his 1838 work Prolegomena zur Historiosophie (Prolegomena to a Historiosophy), a revision of the Hegelian philosophy of history. He adopted a threefold division of human history from medieval millenarians such as Joachim of Fiore ( 1135 – 1202) and mixed it with Hegelian categories and concepts. He is arguably the creator of the "philosophy of action". Cieszkowki's first period of history was that of antiquity. The second period was the Christian era, which represented the birth of reflectiveness, a turning inwards and upwards from natural sensual immediacy toward the universal and abstract. The spirit existed "for itself" (für sich). This period was marked by an intolerable duality between the opposed worlds of the God and temporal existence, spirit and matter, action and thought. The Hegelian philosophy of spirit, thought and universality at the expense of will, matter and particularly the (Hegelian) spirit had not yet experienced the division of mind and body and living in a primal pre reflective unity with nature, mainly expressing itself through art. The spirit was "in itself" (an sich) in Hegelian jargon. The existence represented the apotheosis and supreme manifestation of this period of history. The third period of history was the "post Hegelian" era in which the dualisms of the last were overcome and superseded. The one sided emphasis on thought in the Christian era would be overcome and the spirit would assimilate nature to itself as well. Thus philosophy would come to an end as the synthesising and self actualising activity of the spirit now took the form of creative practical activity. This final stage of the development of spirit represents the ultimate synthesis of opposites: God and world, necessity and freedom, desire and duty, Heaven and Earth are all as one. Cieszkowski's later works, Gott und Paligenesie (God and Palingenesis) (1842) and Ojcze Nasz (Our Father, 1848–1906, four volumes), reformulate his triad in much more explicitly religious terms. The three eras are expressed as those of God the Father, the Son and the Holy Spirit. He stresses the role of the Catholic Church and accords a significant world transforming role to the Slavs (a common theme in the Messianistic philosophy current in Poland at the time) in the process through which the Holy Spirit would emerge. Cieszkowski's belief in a personal God, it has been argued, disqualifies him as one of the Left Hegelians, differentiated from Hegel's more orthodox followers by their generally critical attitude to religion and Christianity. The Left certainly did not count him as one of their own, even though some of its members soon took up the idea of the unity of philosophy of action. On the other hand, Cieszkowski did incorporate an elaborate system of social reforms into his philosophy and was strongly influenced by the French socialist tradition, which was often overtly religious, and thus did not share the characteristic political conservatism of the "Right Hegelians".
Мұра
Цезковский поляк романтик ақыны, драматург және готика романы жазушысы Зигмунт Красинскиге елеулі (және өзара) ықпал етті, оны 1839 жылы Миланда кездестірді және жақын дос болды (Йозеф Каленбах 1912 жылы олардың хат алмасуының екі томын (поляк тілінде) жариялады). Ол сондай-ақ ақын Киприан Норвидке, философ Бронислав Трентовскиге және философ, өнер тарихшысы және протопсихолог Юзеф Кремерге де ықпал етті. Ол, мүмкін, "әрекет философиясының" авторы. Оның ең маңызды философиялық мұрасы, әлдебір, жас Карл Марксқа тигізген әсері, неміс коммунисі және жас гегельші Мозес Гесс арқылы. Соңғысы Цезковскийдің сана мен іс-әрекет арасындағы қарама-қайшылық адамзат тарихының кейінгі кезеңінде жойылатыны туралы ойын қабылдады, бірақ синтез тарих бойында әртүрлі жағдайларда орын алғанын және "үшінші дәуірге" өтуді Гегель философиясы емес, Реформация кезінде болғанын сендірді. Ғалымдар Дэвид Маклелан мен Шломо Авинери 1841 жылдан бастап бірнеше жыл бойы Гесспен дос және серіктес болған Маркс өзінің бөтендеу туралы ойларының, коммунистік қоғамның мәні мен коммунистік қоғамға өтудің әртүрлі аспектілерін Цезковскийге қарыз екенін, соның ішінде сана мен іс-әрекет арасындағы қарама-қайшылық революциялық тәжірибеде жойылатынын айтады. (Цезковский "Тарих философиясының кіріспесі" еңбегінде "праксис" терминін "қоғамды өзгертуге бағытталған іс-қимыл" мағынасында қолданған алғашқы философтардың бірі болды). Познань Табиғат ғылымдары университеті 1996 жылдан 11 сәуір 2008 жылға дейін Познань Август Цезковский Ауыл шаруашылығы университеті деп аталды, ол ресми университет мәртебесін алғаннан кейін, аймақтағы ауыл шаруашылығы ғылымы мен біліміне Цезковскийдің қосқан үлесін мойындады.
Cieszkowski exerted a significant (and reciprocated) influence on Polish Romantic poet, playwright and Gothic novelist Zygmunt Krasiński, whom he met in Milan in 1839 and became close friends with (Józef Kallenbach published (in Polish) two volumes of their correspondence in 1912). He also influenced the poet Cyprian Norwid, philosopher Bronisław Trentowski and philosopher, art historian and proto psychologist Józef Kremer. He is arguably the creator of the "philosophy of action." His most important philosophical legacy is probably his influence on the young Karl Marx, via German communist and Young Hegelian Moses Hess. The latter adopted Cieszkowski's idea of that the dualism between consciousness and action would collapse in the latter part of the history of humanity, though he believed the synthesis had occurred on various occasions throughout history and located the transition to the 'third age' at the Reformation instead of the philosophy of Hegel. Scholars David McLellan and Shlomo Avineri argue that Marx, who was a friend of and collaborator with Hess from a few years from 1841 onwards, owes various aspects of his thought on alienation and the nature of and transition to communist society to Cieszkowski, including that the dualism between consciousness and action would collapse in revolutionary praxis. (Cieszkowski was one of the earliest philosophers to use the term praxis as meaning "action oriented towards changing society" in his Prolegomena zur Historiosophie). The University of Life Sciences in Poznań was named the August Cieszkowski Agricultural University of Poznań from 1996 until 11 April 2008, when it gained official university status, in recognition of Cieszkowski's contributions to agricultural science and education in the region.