Кіріспе

Che Guevara-ның естеліктері "Мотоцикл күнделіктері" (lang es) – марксистік революционер Эрнесто "Че" Гевараның өлімінен кейін жарияланған естеліктері. Онда оның 23 жастағы медицина студенті ретінде 29 жастағы биохимик Альберто Гранадомен бірге жасаған алғашқы саяхаттары баяндалады. 1952 жылғы қаңтарда Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласынан 1939 жылғы Нортон 500cc, "Қуатты" деп аталған, бір цилиндрлі мотоциклінің артқы жағында шығып, олар кітаптардан ғана білетін Оңтүстік Американы зерттеуді мақсат етті. Бұл саяхат барысында Гейвараның өмірі өзгереді: ол қанаушылықта жұмыс істейтін шахтерлердің, қуғынға ұшыраған коммунистердің, мүжілген жалқылардың және бір кездері ұлы Инка цивилизациясының ұрпақтарының әлеуметтік теңсіздігін көріп, соған куә болды. Саяхатының соңында олар мотоциклмен, кемемен, салмен, атпен, автобуспен және автостоппен "символдық тоғыз ай" бойы сапар шегіп, Анд таулары, Атакама шөлі және Амазонка бассейні сияқты жерлерді аралап шықты. Бұл кітап классикалық өсу оқиғасы ретінде сипатталады: саяхат пен өзін-өзі танудың саяхаты, ол саяси және жеке сипатқа ие. Алғашқыда Verso баспасы "Das Kapital Easy Rider-мен кездеседі" деп насихаттаған "Мотоцикл күнделіктері" бірнеше рет New York Times бестселлерлері тізіміне енді.

Экспедицияға дейінгі кезең

Эрнесто Гевара 1948 жылы Буэнос-Айрес университетінде медицинаны оқыған кезінде Латын Америкасы бойынша ұзақ саяхаттар жасады. 1950 жылдың қаңтарында Гевара алғашқы сапарын бастады. Ол Аргентинаның солтүстік провинцияларын велосипедпен шарлады, оған кішкентай қозғалтқыш орнатқан. Ол Кордобаға жақын Сан-Франциско-дель-Шанарға жетті, онда оның досы Альберто Гранадо мәйектің диспансерін басқарды. Бұл тәжірибе Гевараға науқастармен аурулары туралы ұзақ әңгімелесуге мүмкіндік берді. Бұл сапарға дейінгі экспедиция Гевараға Оңтүстік Америкадағы келешек кең ауқымды саяхаттарында не күтетінін сезінуге көмектесті. Саяхат оның өмірінің маңызды бөлігіне айналатын жаңа іс-әрекеттерге – саяхаттауға және күнделік жазуға жол ашты. Оның әкесі бұл Оңтүстік Америка арқылы болашақ ұзақ сапарларына дайындық екенін айтты. Гевара және Гранадо кейінгі сапарларында кездесетін бейтаныс адамдардың қонақжайлығына сүйенді. Мысалы, дөңгелегі тесілгеннен кейін, ол келесі бағытына апарып жіберу үшін жүк көлігін тоқтатып алды. Тағы бір жағдайда, Лоретода, ол тұрар орны болмағандықтан жергілікті полицейден қонақжай сұрады. Гевара туған халықтың кедейлік пен мұңайған жағдайларын көрді. Гевара сонымен қатар Рио-Гранде астындағы аймақтағы "беймаздықтарды" байқады, бірақ тарихшы Джон Ли Андерсонның айтуынша, бұл өзеннен өтпеген Гевара оны АҚШ символы ретінде пайдаланған, бұл оның кейінгі өмірінде мазалайтын жаңа колониалдық қанау туралы алғашқы ойлардың бірі болды. Оқуын жалғастыра жүріп, Аргентинаның ұлттық кеме компаниясының сауда және мұнай тасымалдау кемелерінде медбике болып жұмыс істеді. Бұл Гевараға Аргентинаның оңтүстігінен Бразилияға, Венесуэлаға және Тринидадқа саяхаттауға мүмкіндік берді.

Экспедиция

Бұл – ерлікке толы оқиға емес, тіпті «циникалық баяндама» да емес, кемінде солай болуы керек еді. Бұл – екі өмірдің біраз уақыт бойы қатар жүретін, ортақ ұмтылыстар мен ұқсас армандармен байланысқан бір бөлігі. Тоғыз ай ішінде адам көп ойлар ойлай алады, философиялық пайымдаулардың биігінен бастап, ыдыс-аяққа тілек көруге дейін – асқазанының жағдайымен толық үйлесімде. Егер ол сәл саяхатшы болса, онда ол басқа адамдарға қызықты болатын тәжірибелерге ие болуы мүмкін, ал оның кездейсоқ жазбасы осы күнделік сияқты оқылады. 1952 жылдың қаңтар айында Гевараның жақын досы Альберто Гранадо, биохимик, Геварамен бірге медициналық оқудан бір жыл демалуға шешім қабылдады. Олар көп жылдар бойы айтып келген саяхатқа шығу үшін: Оңтүстік Американы мотоциклмен аралау, оны метафоралық түрде Дон Кихоттың Росинантасының карбюраторлы нұсқасымен салыстыруға болады. Гевара мен 29 жасар Гранадо көп ұзамай Буэнос-Айрестен Аргентинаға 1939 жылғы 500 куб.см. Norton мотоциклімен аттанды, оны «Қуатты II» деп атады. Олардың мақсаты – Перудегі Амазонка өзенінің жағасында орналасқан Сан-Пабло мәйектің жұқпалы ауруларымен ауыратын науқастарға көмектесу үшін бірнеше апта ерікті болып жұмыс істеу еді. Барлығында сапар Гевараны Аргентина, Чили, Перу, Эквадор, Колумбия, Венесуэла, Панама арқылы, содан кейін Майамиге алып барды, одан ол Буэнос-Айреске қайтып келді. Сапар Гевараның ата-анасының қарсылығына қарамастан жүзеге асырылды, олар ұлының ауыр астмамен ауыратынын және оқуын аяқтауға жақын медицина студенті екенін білді. Алайда, Гранадо, өзі дәрігер болғандықтан, Гевараның бітіру үшін қайтып келетініне кепілдік беріп, олардың алаңдаушылығын басаңдетті. Бірінші аялдама: Мирамар, Аргентина, Гевараның сүйіктісі Чичинаның жоғары сыныпты отбасымен бірге жазды өткізген шағын курорт. Екі күн сегіз күнге созылып, кетіп бара жатқанда Чичина Гевараға алтын білезік сыйлады. Екі адам 14 ақпанда Чилиге кірді. Бірде олар жергілікті газетке өздерін халықаралық деңгейде танымал мәйектің сарапшылары ретінде таныстырды, газет олар туралы мақтаумен жазды. Саяхатшылар кейіннен газеттен алынған мақаланы жергілікті тұрғындардан тамақ және басқа да жақсылықтар алу үшін пайдаланды. Біз қаланың төменгі жағын іздеп жүрміз. Біз көптеген сұраншылармен сөйлесеміз. Біздің мұрынымыз қайғы-қасіретке мұқият иесінеді. Чилидегі тәжірибесі туралы Гевара былай деп жазады: «Ең маңызды күш-жігерді қажет ететін нәрсе – ыңғайсыз «янки досынан» арылу. Бұл әсіресе қазіргі уақытта үлкен міндет, өйткені олар бұл жерге көп доллар салды және олар өз мүдделеріне қауіп төнді деп санайтын кезде экономикалық қысым жасаудың ыңғайлылығы бар». Олар Пасха аралына кемемен бара алмады, солтүстікке қарай бет алды, онда Гранадомен бірге тау-кен өндіру аймағына көшіп барған кезде Гевараның саяси санасы оянды. Олар әлемдегі ең ірі ашық шахта – Чилидің байлығының негізгі көзі болып табылатын Чукикамата мыс кен орнын аралады. Ол кен орнын аралап жүріп, оның құрылуы кезінде қанша адам қаза тапқанын сұрады. Ол кезде ол АҚШ-тың Анаконда және Кеннекотт тау-кен монополиялары басқаратын және осылайша көптеген адамдар оны «империалистік гринго үстемдігінің» символы ретінде қарастырған. Перуде Гевара ежелгі инка өркениетіне әсер етті, «Қуатты» бұзылғаннан кейін үндістер мен жануарлармен бірге жүк көліктерінде жүруге мәжбүр болды. Нәтижесінде ол жергілікті шаруалармен бауырластық қарым-қатынас жасай бастады. 1952 жылдың наурыз айында екеуі де Перудің Тачна қаласына келді. Кедейлік туралы әңгімеден кейін Гевара өзінің жазбаларында кубалық ақын Хосе Мартидің сөздеріне сілтеме жасады: «Мен өз тағдырымды осы әлемдегі кедейлердің тағдырына байланыстырғым келеді». Мамыр айында олар Перудің Лима қаласына келді. Осы уақыт ішінде Гевара перулік ғалым, ұлттық мәйектің бағдарламасының директоры және жергілікті маңызды марксист доктор Хьюго Пессемен кездесті. Олар бірнеше түн бойы таң атқанға дейін талқылады және жылдардан кейін Че бұл әңгімелерді өмір мен қоғамға деген көзқарасының дамуы үшін өте маңызды деп тапты. Мамыр айында Гевара мен Гранадо Перудің Амазонка тропикалық орманында орналасқан Сан-Пабло мәйектің жұқпалы аурулары бар елді мекеніне жолға шығып, маусым айында сонда жетеді. Гевара өзінің тұруы кезінде сол аймақтағы адамдардың және аурулардың өмір сүруіне наразылық білдірді. Гевара бірде Амазонка өзенінің дәрігерлер тұрған жағалауынан, мәйектің науқастары тұратын өзеннің екінші жағалауына дейін жүзіп келді, бұл едәуір қашықтық. Ол киім, тамақ, дәрі-дәрмек жоқ екенін айтады. Алайда, Гевара мәйектің науқастарымен өткізген уақытынан әсер алды, ол былай деп атап өтті: Барлық сүйіспеншілік пен қамқорлық тек оларға қолғап пен медициналық киімсіз келуден, олармен кез келген көрші сияқты қол алысудан және кез келген нәрсе туралы әңгімелесуден немесе олармен футбол ойнаудан тұрады. Бірнеше апта бойы консультациялар бергеннен және науқастарды емдегеннен кейін Гевара мен Гранадо «Мамбо Танго» баржасымен (суретте көрсетілген) Колумбияның Летисия қаласына, Амазонка арқылы жолға шықты. 1952 жылдың 6 шілдесінде Богота қаласын (Колумбия) зерттеу кезінде ол анасына хат жазды. Хатта ол консервативті Лауреано Гомес басқаратын елдегі жеке бостандыққа жасалған қысымды былай сипаттады: «Біз болған елдердің ішінде мұнда жеке бостандыққа ең көп шектеу қойылған, полиция көшелерде мылтықтарымен патруілдейді және сізден әрбір минут сайын құжаттарыңызды талап етеді». Ол атмосфераны «керілісті» және «қысымды» деп сипаттайды, тіпті «революция қайнап тұрғанын» болжайды. Гевараның болжамы дұрыс болды, өйткені 1953 жылы әскери төңкеріс болып, генерал Густаво Рохас билікке келді. Алайда, елдегі азамат соғысы тоқтаған жоқ, керісінше, Колумбияның әртүрлі аймақтарындағы жағдай шиеленісіп, Колумбия азамат соғысы, «Ла Виоленсия» деп белгілі болды. Сол айдың соңында Гевара Венесуэланың Каракас қаласына келді, содан кейін медициналық оқуын аяқтау үшін Буэнос-Айреске оралуға шешім қабылдады. Алайда, оралудан бұрын ол Майамиге жүк көлігімен сапар шекті, онда ұшақтың техникалық проблемалары оны бір айға тоқтатты. Күнкөрісі үшін ол Майамидегі барда официант болып жұмыс істеді және ыдыс-аяқ жуды. Ол өзінің саяхатшы ретінде барлық нәрсені беткейінен ғана көре алатынын мойындағанымен, ол барған жерлердің сыртына үңілуге тырысты. Бірде ол туберкулезден өліп бара жатқан әйелді көруге барды, бұл оны қоғамдық денсаулық сақтау жүйесінің кемшіліктерінен қорқытты. Бұл оқиға оны былай ойлауға итерді: «Осы қасты идеяға негіделген қазіргі тәртіп қанша уақытқа дейін сақталады, менің білуіме мүмкін емес, бірақ биліктегілер өздерінің қасиеттерін жариялауды тоқтатып, әлеуметтік тұрғыдан пайдалы жұмыстарға көбірек, әлдеқайда көбірек ақша жұмсауы керек». Міне, дәрігер өзінің толыққанды күшсіздігін сезінгенде өзгеріске ұмтылады: әділетсіздіктің алдын алу үшін, бір ай бұрын осы кедей әйел әлі де жұмысын істеп, демікпекке ұшырап, бірақ өмірге лайықты тұрған жүйеге. Мұндай жағдайларда, кедей отбасыларда төлей алмайтын адамдар айналасында жасырын ашу-ыза атмосферасы қалыптасады, олар енді әке, ана, қарындас немесе бауыр болмайды, тек өмір күресіндегі теріс факторға айналады және, демек, дені сау мүшелері үшін жеке өшпенділікке айналады.

Түрлендіру

Бұл кезең Гевараның өмірін қалыптастырған деп есептелсе де, ғалымдар бұл кезеңге көбінесе назар аудармаған. Дегенмен, тарихшылар мен Гевараның өмірбаянын жазушылар осы тәжірибенің Гевараға терең әсер еткенін мойындайды, ол кейін тарихтың ең белгілі партизандық басшыларының біріне айналды. Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласындағы Universidad Nacional de Lanús университетінің тарих профессоры Карлос М. Вилас: «Оның саяси және әлеуметтік оянуы кедейлік, қанаушылық, ауру-сырқап және қайғы-қасіретпен тікелей байланысты» деді. 2005 жылдың мамыр айында Альберто Гранадо BBC арнасына берген сұхбатында олардың саяхатын былай сипаттады: «Ең маңыздысы – біздің әділетсіздік пен дұрыс емес нәрселерге сезімталдығымыздың ортақ екенін түсіну болды». Гранадоның сөзіне қарағанда, Амазонкадағы Сан-Пабло обалы аурулар колониясында өткізген уақыты да шешуші рөл атқарды. Олар ауру адамдармен барлық нәрсені бөліскенін еске алып, Гевараның кететін кездегі амандасуын былайша еске түсірді: «Мен Че институционалдық медицинамен қоштасып, халықтың дәрігері болуға бет бұрды деген ойға келдім». Кейін Гранадо: «Біз арқамызда сөмкелермен, жолдың шаңына малданған, бұрынғы аристократиялық мақтанышымыздың көлеңкесіне айналған екі саяхатшы ғана едік» деп жазды. Гевараның Оңтүстік Америка құрлығындағы тәжірибесі оның революциялық көзқарасын қалыптастыруға да көмектесті. Перудегі кемсінтілген үндістердің жағдайы туралы әңгімелескенде Гранадо Тюпак Амару атындағы үнді революциясын бастау үшін үнді саяси партиясын құру туралы ұсыныс жасады. Гевара: «Оқ атусыз революция жасауға бола ма? Сендер ақылдан басың айналып кеткендей!» деп жауап берді. Бұл саяхат оның саяси нанымының қалыптасуына да ықпал етті. Мысалы, тарихшы Пауло Дринот бұл саяхат оның Панамериканизм сезімін күшейткенін, бұл кейін оның революциялық әрекеттерін анықтады деп атап өтеді. Алайда, Гватемаладан басқа, Толедо Гевараның ол кездескен елдердің саясатына көп көңіл бөлмегенін айтты. 2004 жылы Алеида Гевара әкесінің күнделігін жариялауға ниеттенбегенін, ол «тегілген беттердің жинағынан» тұратындығын түсіндірді. Бірақ 1980 жылдардың өзінде оның отбасы жарияланбаған қолжазбаларымен жұмыс істеді.

Фильм

"Чеге ұмтылу" (2007), National Geographic Adventure әзірлеген, V me телеарнасында он апталық серия көрсетілді. Che, 2008, режиссері Стивен Содерберг, басты рөлде Бенисио дель Торо (268 мин). "Мотоцикл күнделіктері", 2004, режиссері Уолтер Саллес, Focus Features, кинотеатрларда көрсетілді (126 мин). "Че Геварамен саяхат", 2004, режиссері Джанни Мина, деректі фильм (110 мин).