Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Швециядағы қала, швед қаласы
Town in southern Sweden
the Swedish town
Вярнамо, тарихи тұрғыдан Вернамо деп белгілі, Швецияның оңтүстігіндегі Йончепинг округінде орналасқан қала. Ол Видостерн көлінің солтүстігінде, Лаган өзенінің жағасында жатыр. Вярнамо муниципалитетінің орталығы болып табылады және 2020 жылдың 31 желтоқсанына қарай 19 822 тұрғыны бар. Атауы ежелгі швед тіліндегі värn (бекініс) және mo (құмды жазық жер) сөздерінен шыққан.
Värnamo , historically known as Wernamo, is a town in Jönköping County in the south of Sweden. It is situated on the river Lagan just north of the lake Vidöstern. It is the seat of Värnamo Municipality and has 19,822 inhabitants as of 31 December 2020. The name comes from old Swedish värn (sconce) and mo (sandy flat land).
Тарих
Вярнамоның тарихы орта ғасырлық ауылға дейін жетеді; оның алғашқы жазбаша айғағы 13 ғасырға қарайды. Ол Лаган өзенінің, көп бөлігінде саяхаттау қиын өзеннің, шығыс жағындағы бродының жанындағы ауыл ретінде пайда болды. Осы орналасқан жердің оңтүстігінде және батысында кішкентай арналар болғандықтан, ол қорғаныс ретінде қарастырылды, соның салдарынан оның аты екі швед сөзінен – «värn» (қорғаныс) және «mo» (жердің сипаттамасы) құралды, ол қала орналасқан жердің түрін көрсетеді. «Mo» сөзінің мағынасы – топырақ құмнан тұрады, кейде өзен маңындағы жерді батпақты немесе шөлейтті етеді. Вярнамо Остбо-Херадтың орталығына айналды, ол сот округінің ежелгі түрі, демек сауда мен коммерцияның орталығы болды. 1659 жылы Вярнамо кепінг (köping) мәртебесін алғанда, Йенчепинг (Jönköping) қаласының билігінде базарлар өткізуге ресми құқық берілді. Вярнамо қаласы ұзақ уақыт бойы маңызды болған жоқ, бірақ 19 ғасырда Швеция халқының өсуі мен индустриялануының нәтижесінде кеңейіп, 1859 жылы тәуелсіз кепінг (köping) болды. Тығыз орман және өнеркәсіптік су қуаты жиһаз өнеркәсібінің және сумен жұмыс істейтін металлургиялық зауыттардың дамуына себеп болды. Швеция теміржол желісі оның өнеркәсіптік өмірін жақсартуға көмектесті, нәтижесінде 1910 жылы 1141 адамды құраған халқы 1920 жылы 3664 адамға жетті.
Värnamo traces its history back to a village in the medieval age; the first written mention of it stems from the 13th century. It came into existence as a village to the eastern side of a fordable place over the Lagan, a river that for large parts is difficult to travel by. As there are also smaller streams to the south and west of this location, it was considered something of a safeguard, leading to its name being amalgamated from the two Swedish words värn, which means safeguard, and mo which is a geographical location reference describing the kind of land on which the town is situated. The word mo actually means that the soil consists of fine sand, sometimes making the land surrounding the river bog or barren. Värnamo came to be the centre of Östbo Härad, an archaic form of judicial district, and thus a seat of trade and commerce. When Värnamo became a köping in 1659 it was given formal rights to host markets, falling under the jurisdiction of the city of Jönköping. The town of Värnamo was insignificant for a long time, but with the Swedish population growth and industrialization in the 19th century it expanded, becoming an independent köping in 1859. Dense forests and industrial water power spurned the furniture industry and forges run by water power. The Swedish railroad nets spurred to enhance its industrial life, leading to a population increasing from 1,141 people in 1910 to 3,664 in 1920,
Демография
Вәрнамо – Вәрнамо муниципалитетінің 57 пайызын құрайтын ең ірі елді мекен. Ол Швецияның Киелі кітап белдеуінде орналасқан және еркін шіркеулердің жоғары шоғырланған аймағы. Вәрнамода босниялықтар мен балқандықтардың көп саны қоныстанған. Босния және Герцеговинада туғандардың саны ұлттық орташа көрсеткіштен алты есе, ал Югославияда туғандардың саны үш есе артық. Олар Вәрнамо муниципалитетінің жалпы халқының 5 пайызын және шетелде туғандардың төрттен бір бөлігін құрайды.
Värnamo is the largest locality in Värnamo Municipality with 57 percent of the total population. It is situated in the Swedish Bible Belt and has a high concentration of free churches. Värnamo has a significant Bosnian and Balkan population. There are six times more persons born in Bosnia and Herzegovina and three times more in Yugoslavia than the national average. Together they make up five percent of Värnamo Municipality's total population and a quarter of the foreign born population.
Экономика
3M 225 қызметкері бар ең ірі жекеменшік жұмыс беруші, ал 2020 жылғы қараша айының мәліметі бойынша Värnamo муниципалитеті 2,774 қызметкері бар ең ірі мемлекеттік жұмыс беруші болып табылады. Жұмысшылар саны бойынша Värnamo қаласындағы ең ірі компаниялар (Värnamo қаласының шегінен тыс жерлердегілерді қоса алғанда) – Liljedahl Group AB, Bufab AB, Sandahlsbolagen Sweden AB және DS Smith Packaging Sweden AB.
3M is the largest private employer with 225 employees and Värnamo Municipality is the largest public employer with 2,774 employees as of November 2020. The largest companies based in Värnamo by number of employees (including outside Värnamo) are Liljedahl Group AB, Bufab AB, Sandahlsbolagen Sweden AB and DS Smith Packaging Sweden AB.
Басқару
Варнамо Варнамо муниципалитетімен басқарылады.
Värnamo is governed by Värnamo Municipality.
Мәдениет
Апладален – Вәрнамо қаласының орталығында орналасқан табиғат паркі және ашық аспан астындағы мұражай. Онда 18-19 ғасырлардан сақталған бірнеше ғимараттар, қолөнер шеберханасы, кафе және үлкен ойын алаңы бар. Сонымен қатар, қой, ешкі, қоян, тауық сияқты тірі жануарларды да кездестіре аласыз. Апладаленде Вәрнамо базарында танысып, ғашық болған Пер мен Керси атты құмарлық көріпсін жұбының мүсіні де орналасқан.
Apladalen is a nature park and an open air museum located in the center of Värnamo. It has some preserved buildings from the 18th and 19th centuries, a handicraft shop, a café and a large playground. There are also live animals, such as sheep, goats, rabbits and hens. In Apladalen you can also find a statue of the lovers Per and Kersi, a fictional couple who met at the market in Värnamo and fell in love.
Көрікті жерлер
Gummifabriken ("Резеңке фабрикасы") – бұрынғы резеңке фабрикасы, қайта жаңартылып, жаңадан салынған. Онда жергілікті кітапхана, Madame Brasserie & Café, 393 орындық концерт залы, Campus Värnamo, Teknikcenter, үш экраны бар кинотеатр, Science Park (бизнес-инкубатор), Skärteknikcentrum ("Кесу технологиясы орталығы"), Värnamo Näringsliv және бизнес-орталық орналасқан. Зиван мен Зорка Томич 1979 жылы Вярнамодағы алғашқы пиццерия ретінде "Пиццерия Чаплин" ашты. Ішкі дизайны, жиһазы және бағы Зиванның өзі жобалап, салған. 2004 жылы Таня Томич Испанияның Марбелья қаласында өткен Еуропалық пицца чемпионатында өзінің "Санта-Люсия" пиццасымен жеңіске жетті.
Gummifabriken ("The rubber factory") is a former rubber factory that has been renovated and rebuilt. It contains the local library, Madame Brasserie & Café, an auditorium with 393 seats, Campus Värnamo, Teknikcenter, a cinema with three screens, Science Park (a business incubator), Skärteknikcentrum ("Cutting technology centre"), Värnamo Näringsliv and a business centre. Zivan and Zorka Tomic opened Pizzeria Chaplin in 1979, as the first pizzeria in Värnamo. The interior, furniture and garden are all designed and built by Zivan. In 2004 Tanja Tomic won the European Pizza Championship in Marbella, Spain with her self composed pizza Santa Lucia.
Спорт
IFK Värnamo футбол клубы 1912 жылы құрылған. 2011 және 2018 жылдар аралығында швед футболының екінші лигасы – Супереттан турнирінде ойнады. Кейін 2019 және 2020 жылдары швед футболының үшінші лигасы – 1-дивизионда ойнады. Команда 2020 жылғы маусымды бірінші орында аяқтап, Супереттанға қайта оралды. 2021 жылы "Варнамо" Супереттанды жеңіп, "Алсвенсканға" жолдама алды. Клубтың үй стадионы – Финнведсваллен.
The football club IFK Värnamo was founded in 1912. Between 2011 and 2018 it played in Superettan, the second tier of Swedish football. It was then relegated, and played in Division 1, the third tier of Swedish football, during 2019 and 2020. The team finished first at the end of the 2020 season, and was promoted to Superettan again. In 2021 Värnamo finished first in Superettan and was promoted to Allsvenskan. The club's home stadium is Finnvedsvallen.
Көлік
Ең жақын әуежай, Хагшульт әуе базасы, Вярнамодан солтүстікке қарай 13 шақырым жерде орналасқан. Ол Швеция әуе күштерінің оқу базасы ретінде пайдаланылады және Вярнамо ұшу клубы да оны пайдаланады. Ең жақын әлеуметтік әуежайлар – Векшё Кроноберг әуежайы (51 км), одан кейін Йонкёпинг әуежайы (63 км). Вярнамо Хальмштад-Нессjö теміржол желісі мен «Жағалаудан жағалауға» (Гетеборг-Кальмар) теміржол желісінің тоғысында орналасқан. Қалалық және аймақтық автобус қозғалысын Йонкёпинг облысы жүзеге асырады. Вярнамо Еуропалық E4 тас жолы мен 27-ші ұлттық тас жолының тоғысынан солтүстік-батысқа қарай орналасқан.
The closest airport, Hagshult Airbase, is located 13 kilometers north of Värnamo. It is operated as a training base by the Swedish Air Force and is also used by Värnamo flying club. The closest public airports are Växjö Kronoberg Airport (51 km) followed by Jönköping Airport (63 km). Värnamo is situated on the junction between the Halmstad–Nässjö railway line and the Coast to Coast Line (Gothenburg–Kalmar). City and regional bus traffic is operated by Jönköping County. Värnamo is located just north west of the junction between the European route E4 and the national road 27.
Денсаулық сақтау
Варнамо ауруханасы – Йончепинг округіндегі үш аурухананың бірі және шамамен 1300 қызметкері бар қаланың ірі жұмыс берушілерінің бірі. Варнамода бір жеке және 2 мемлекеттік емхана бар. Олар – Апладаленс медициналық орталығы, Враенс медициналық орталығы және Вестер медициналық орталығы.
Värnamo sjukhus is one of three hospitals in Jönköping County and one of the major employers of the town with around 1,300 staff. There is one private and 2 public clinics in Värnamo. These are Apladalens vårdcentral, Vråens vårdcentral and Väster vårdcentral.
Білім
Вьернамода бастауыш және негізгі білім беретін жеті мектеп бар. Олар: Rörstorpsskolan – мектепке дейінгі сыныптан 3-сыныпқа дейін; Enehagens skola, Mossleskolan және Trälleborgsskolan – мектепке дейінгі сыныптан 5-сыныпқа дейін; Exposkolan – 4-тен 6-сыныпқа дейін, ал Apladalsskolan және Gröndalsskolan – 6-дан 9-сыныпқа дейін. Ең көне мектеп – 1907 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Enehagens skola, ал ең жаңасы – 2019 жылы ашылған Exposkolan. Бұрын Prolympia компаниясы спортқа бағытталған 6-9 сыныптарға арналған жекеменшік мектеп ашқан. 2010 жылы оқушылардың жетіспеуіне байланысты жабылды. Жоғары сыныптарға арналған бір мектеп бар – Finnvedens gymnasium. Ол 18 ұлттық бағдарламаның 11-ін ұсынады, соның ішінде 2020 жылы ең танымалдары: әлеуметтік ғылымдар (23%), бизнес және экономика (16%), технология (13%), табиғаттану ғылымдары (8%) және көлік құралдары (8%). Finnvedens gymnasium 1969 жылы ашылғанда, 25 000 швед кронасы (2020 жылы шамамен 24 000 АҚШ долларына тең) құнмен өткен ашылу салтанатына студенттер мен ұстаздардың қатысуына рұқсат берілмеді. Бұл оқушылар кеңесіне әділетсіздік болып көрінді, олар мұны тым қымбат деп есептеді. Сондықтан оқушылар кеңесі ресми шарадан бұрын өздерінің қарапайым шарасын ұйымдастырды. Бұл туралы бүкіл елде жарияланды, шақырылғандардың бірі, сол кездегі білім министрі Олоф Палме, бір айдан кейін Швецияның премьер-министрі болды, студенттермен сөйлесті. Вьернамода 1876 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Värnamo Folkhögskola халық жоғары мектебі бар. Ол Йончепинг округінің басқаруында және бастауыш, негізгі және жоғары білім береді. Оқытылатын курстардың ішінде жастар жұмыскері, әлеуметтік педагог және тоқыма курстары бар. Онда жатақхана бар, сондай-ақ Замбия мен Ұлыбританиядағы халық жоғары мектептерімен алмасу жүзеге асырылады. Campus Värnamo жоғары білім береді және Värnamo қалалық атқару комитеті басқарады. Ол 3D компьютерлік графика және басып шығару, полимерлік инженерия, веб-дамыту, сондай-ақ көмекші педагогтар мен мектепке дейінгі тәрбиешілерге арналған курстарды ұсынады. Бұған қоса, ол Teknikcenter ("Техникалық орталық") ұйымдастырады, ол балалар мен жасөспірімдер үшін техникалық іс-шараларды өткізеді және мұғалімдерді технологияға оқытады. Оның мақсаты – аймақта технологияға қызығушылықты арттыру.
There are seven schools for Primary and lower secondary education in Värnamo. These are: Rörstorpsskolan for preschool class to 3rd grade; Enehagens skola, Mossleskolan and Trälleborgsskolan for preschool class to 5th grade; Exposkolan for 4th to 6th grade and Apladalsskolan and Gröndalsskolan for 6th to 9th grade. The oldest school is Enehagens skola which has been active since 1907 and the newest school is Exposkolan, which opened in 2019. There was previously a charter school for grades six to nine operated by Prolympia, which focused on sport. It was closed down in 2010 because of a lack of students. There is one school for upper secondary education called Finnvedens gymnasium. It offers 11 of the 18 national programs, of which in 2020 the most popular were Social Science (23%), Business Management and Economics (16%), Technology (13%), Natural Science (8%), and Vehicle and Transport (8%). When Finnvedens gymnasium opened in 1969 no students nor any teachers were allowed to participate in the opening ceremony which costed 25,000 SEK (equivalent to US$24,000 in 2020). This was seen as unfair by the student council, who also thought it was too expensive. The student council therefore organized their own, cheaper ceremony outside before the official ceremony. This attracted national news coverage and one of the invitees, Olof Palme, then Minister for Education, who became the Swedish prime minister a month later, spoke to the students. There is Folk high school in Värnamo called Värnamo Folkhögskola, which has been active since 1876. It is governed by Jönköping County and offers primary, secondary and tertiary education. Among courses offered are youth worker, social educator and courses in textile. It offers boarding and has exchanges with a folk high school in Zambia and one in the UK. Campus Värnamo offers tertiary level education and is governed by the municipal executive board of Värnamo. It offers technical and engineering courses in 3D computer graphics and printing, polymer engineering and web development as well as courses for paraprofessional educator and preschool teacher. It also runs Teknikcenter ("Technical center"), which organizes technical activities for children and teenagers and educates teachers in technology. Its purpose is to increase interest in technology in the region.
Медиа
Вярнамада үш газет бар: Värnamo Nu, Finnveden nu және Värnamo nyheter. Värnamo Nu – 2010 жылы құрылған, тек онлайн форматта шығатын газет. Оның иелері – Биргитта және Пер Буннстад, соңғысы – заңды жауапты баспагер. Finnveden Nu 2003 жылы құрылған, әр жұма сайын тегін таратылатын газет. Оның онлайн нұсқасы да бар. Värnamo Nyheter – әр дүйсенбі, сейсенбі, бейсенбі және сенбі күндері таратылатын, онлайн және баспа түріндегі ақылы газет. Оны 1930 жылы Карл Витус Йоханссон құрған. Finnveden Nu және Värnamo Nyheter Hall Media-ға тиесілі, ал Hall Media өз кезегінде Bonnier News Local және Amedia компанияларына тиесілі. Sveriges Television жергілікті тележаңалықтарды көрсетеді және Йончепинг округы үшін, оның ішінде Вярнамо үшін онлайн жаңалықтар жариялайды. 2014 жылға дейін Йончепинг округының жергілікті тележаңалықтары TV4 телеарнасында да көрсетілді. Жергілікті радиожаңалықтарды Швеция радиосы Йончепинг округын қамту шеңберінде жариялайды. 1982 жылы құрылған қоғамдық радио бірлестігі 1985 жылдан бері музыка, Вярнамо қалалық кеңесінің отырыстары, Израиль және христиан діні туралы жаңалықтарды таратуда.
There are three newspapers in Värnamo: Värnamo Nu, Finnveden nu and Värnamo nyheter. Värnamo Nu is an online only newspaper that was founded in 2010. It is owned by Birgitta and Per Bunnstad, the latter who is the legally responsible publisher. Finnveden Nu, founded 2003, is a free newspaper that is distributed every Friday. An online version is also available. Värnamo Nyheter is an online and print paid newspaper distributed every Monday, Tuesday, Thursday and Saturday. It was founded by Karl Witus Johansson in 1930. Finnveden Nu and Värnamo Nyheter are owned by Hall Media which is in turn owned by Bonnier News Local and Amedia. Sveriges Television broadcasts local TV news and publishes online news articles for Jönköping County, which includes Värnamo. Until 2014, local TV news for Jönköping County was also covered by TV4. Local radio news are covered by Radio Sweden as part of its coverage on Jönköping County. There is also a community radio association, created in 1982, which since 1985 broadcasts music, the assemblies of Värnamo municipal council, news on Israel and Christian worship.